Adhyaya 96

Verse 1

सूत उवाच । एवं तस्मिन्गते भूपे ह्यजापाले रसातलम् । तत्पुत्रश्चाभवद्राजा मंत्रिभिस्तु पुरस्कृतः

સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે રાજા અજાપાલ રસાતલમાં ગયા પછી, મંત્રીઓની સહાય સાથે તેમનો પુત્ર રાજા બન્યો.

Verse 2

यो नित्यमगमत्स्वर्गे वासवं रमते सदा । शनैश्चरो जितो येन रोहिणीं परिभेदयन्

તે નિત્ય સ્વર્ગમાં જતો અને વાસવ (ઇન્દ્ર) ને સદા આનંદિત કરતો; રોહિણીને પીડિત કરતો હોવા છતાં શનૈશ્ચર (શનિ) તેને દ્વારા જીતાયો હતો.

Verse 3

गृहे यस्य स्वयं विष्णुर्भूत्वा चैव चतुर्विधः । रावणस्य विनाशार्थं जन्म चक्रे प्रहर्षितः

જેનાં ગૃહમાં સ્વયં વિષ્ણુ ચતુર્વિધ રૂપે પ્રગટ થઈ રાવણ-વિનાશાર્થે હર્ષપૂર્વક જન્મ લીધા।

Verse 4

तेनागत्यात्र सत्क्षेत्रे तोषितो मधुसूदनः । प्रासादं शोभनं कृत्वा ततश्चैव प्रतिष्ठितः

તે અહીં આ સત્ક્ષેત્રે આવી મધુસૂદનને પ્રસન્ન કર્યો; પછી શોભન પ્રાસાદ બાંધીને ત્યાં વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 5

तस्यापि विश्रुता वापी स्वयं तेन विनिर्मिता । राजवापीति लोकेऽस्मिन्विख्यातिं परमां गता

તેણે સ્વયં એક વિશ્રુત વાપી (કુંડ) બનાવ્યો; જે આ લોકમાં ‘રાજવાપી’ નામે પરમ ખ્યાતિ પામ્યો।

Verse 6

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते पञ्चमीदिने । प्रेतपक्षे विशेषेण स नरः स्यात्सतां प्रियः

જે ત્યાં પંચમી તિથિએ—વિશેષ કરીને પિતૃપક્ષમાં—શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પુરુષ સજ્જનોનો પ્રિય બને છે।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कथं तेन जितः सौरी रोहिणीशकटं च यत् । भिंदानस्तोषितस्तेन कथं नारायणो वद

ઋષિઓએ કહ્યું—તેણે શૌરી (શનૈશ્ચર)ને કેવી રીતે જીત્યો અને ‘રોહિણી-શકટ’ને કેવી રીતે ભાંગ્યો? તેમજ નારાયણને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યો? કહો।

Verse 8

।सूत उवाच । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे स्वधर्मेण वसुन्धराम् । अतिसौख्यान्वितो लोकः सर्वदैव व्यजायत

સૂત બોલ્યા—જ્યારે તે ધર્મજ્ઞ રાજા પોતાના સ્વધર્મ મુજબ પૃથ્વીનું શાસન કરતો હતો, ત્યારે પ્રજા સદૈવ અતિસુખથી યુક્ત થઈ સતત સમૃદ્ધ થતી હતી।

Verse 9

बहुक्षीरप्रदा गावः सस्यानि गुणवंति च । कामवर्षी च पर्जन्यो यथर्त्तुफलिता द्रुमाः

ગાયો બહુ દૂધ આપતી, પાકો ઉત્તમ ગુણવાળા થતા; મેઘ ઇચ્છાનુસાર વરસતો અને વૃક્ષો ઋતુ પ્રમાણે ફળ આપતા।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य दैवज्ञैस्तस्य भूपतेः । कथितं रोहिणीभेदं रविपुत्रः करिष्यति

પછી એક સમયે દૈવજ્ઞોએ તે રાજાને કહ્યું—રવિપુત્ર શનૈશ્ચર ‘રોહિણી-ભેદ’ (અશુભ ભંગ) કરશે।

Verse 11

तस्यानंतरमेवाशु दुर्भिक्षं संभविष्यति । अनावृष्टिश्च भविता रौद्रा द्वादश वार्षिकी । यया संपत्स्यते सर्वं भूतलं गतमानवम्

તેના તરત પછી ભયંકર દુર્ભિક્ષ ઊભું થશે; બાર વર્ષ સુધી રૌદ્ર અનાવૃષ્ટિ રહેશે, જેના કારણે સમગ્ર ભૂતલ પીડિત થશે અને માનવજીવન વિનાશપ્રાય બનશે।

Verse 12

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स राजा कुपितोऽभ्यगात् । शनैश्चरं समुद्दिश्य विमानमधिरुह्य च

તેમનું વચન સાંભળી તે રાજા ક્રોધિત થઈ આગળ વધ્યો; શનૈશ્ચરને લક્ષ્ય કરીને તેણે વિમાનમાં આરોહણ કર્યું।

Verse 13

तस्य तुष्टेन संदत्तं विमानं कामगं पुरा । शक्रेण तत्र संतिष्ठञ्छनैश्चरमुपाद्रवत्

પૂર્વે પ્રસન્ન થયેલા શક્રે (ઇન્દ્રે) તેને કામગામી વિમાન આપ્યું હતું. ત્યાં તે વિમાન પર સ્થિત રહી તેણે શનૈશ્ચર પર આક્રમણ કર્યું.

Verse 14

ततः सूर्यपथं मुक्त्वा ततश्चंद्रस्य पार्थिवः । नक्षत्रसरणिं प्राप्य सज्यं कृत्वा महद्धनुः

પછી તે રાજા સૂર્યપથ છોડીને, ત્યારબાદ ચંદ્રપથ પણ ત્યજી, નક્ષત્રોની સરણીમાં પહોંચ્યો; અને મહાધનુષ્યને ચઢાવી સજ્જ થયો.

Verse 15

तत्र बाणं समारोप्य शनैश्चरमुपाद्रवत् । प्रोवाच पुरतः स्थित्वा सूर्यपुत्रमधोमुखम्

ત્યાં તેણે બાણ ચઢાવી શનૈશ્ચર તરફ ધાવા કર્યો. સામે ઊભો રહી, અધોમુખ સૂર્યપુત્રને તેણે કહ્યું.

Verse 16

त्यजैनं रोहिणीमार्गं सांप्रतं त्वं शनैश्चर । मद्वाक्यादन्यथाऽहं त्वां नयिष्यामि यमक्षयम्

“હે શનૈશ્ચર, તત્કાળ આ રોહિણીમાર્ગ ત્યજી દે. મારા વચનથી વિરુદ્ધ ચાલશે તો હું તને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.”

Verse 17

एतेन निशिताग्रेग शरेणा नतपर्वणा । दिव्यास्त्रमंत्रयुक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

“આ તીક્ષ્ણાગ્ર, સુસંયોજિત (નતપર્વ) બાણ દ્વારા—દિવ્યાસ્ત્ર-મંત્રયુક્ત—હું આને સત્ય કહી રહ્યો છું.”

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तादृग्रौद्रतमं महत् । मन्दो विस्मयमापन्नस्ततश्चेदमभाषत

તેના અતિ ઘોર અને પ્રચંડ વચન સાંભળી મન્દ (શનૈશ્ચર) આશ્ચર્યચકિત થયો અને પછી આ રીતે બોલ્યો.

Verse 19

कस्त्वं ब्रूहि महाभाग मम मार्गं रुणत्सि यः । अगम्यं केनचिल्लोके सर्वैरपि सुरासुरैः

હે મહાભાગ! તું કોણ છે? કહો—આ લોકમાં દેવો અને અસુરો સૌને પણ અગમ્ય એવા મારા માર્ગને તું કેમ અટકાવે છે?

Verse 20

राजोवाच । अहं दशरथो नाम सूर्यवंशोद्भवो नृपः । अजस्य तनयः प्राप्तः कामं वारयितुं क्रुधा

રાજાએ કહ્યું—હું દશરથ નામે સૂર્યવંશમાં જન્મેલો નૃપ, અજનો પુત્ર છું. તારો અભિપ્રાય રોકવા ક્રોધથી અહીં આવ્યો છું.

Verse 21

मंद उवाच । न त्वया सह संबंधः कश्चिदस्ति महीपते । मम यत्त्वं प्रकोपाढ्यो मन्मार्गं हंतुमिच्छसि

મન્દ બોલ્યો—હે મહીપતે! તારા સાથે મારો કોઈ સંબંધ નથી; તો પછી ક્રોધથી ભરાઈને તું મારા માર્ગને કેમ નષ્ટ કરવા ઇચ્છે છે?

Verse 22

राजोवाच । रोहिणीसंभवं त्वं हि शकटं भेदयिष्यसि । सांप्रतं मम दैवज्ञैर्वाक्यमेतदुदाहृतम्

રાજાએ કહ્યું—રોહિણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ તે શકટને તું નિશ્ચયે ભેદી નાખીશ. હમણાં જ મારા દૈવજ્ઞોએ મને આ જ વચન કહ્યું છે.

Verse 23

तस्मिन्मन्द त्वया भिन्ने न वर्षति शतक्रतुः । एतद्वदति दैवज्ञा ज्योतिःशास्त्रविचक्षणाः

હે મંદા! જો તારા દ્વારા તે શકટ/રથ ભંગ થાય, તો શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) વરસાદ વરસાવશે નહીં. જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં નિપુણ દૈવજ્ઞો એમ કહે છે.

Verse 24

जाते वृष्टिनिरोधेऽथ जायंतेऽन्नानि न क्षितौ । अन्नाभावात्क्षयं यांति ततो भूभितले जनाः

જ્યારે વરસાદ અટકી જાય છે, ત્યારે ધરતી પર અન્ન ઉત્પન્ન થતું નથી. અન્નના અભાવે પછી ભૂતલ પરના લોકો ક્ષીણ થઈ નાશ પામે છે.

Verse 25

जनोच्छेदे ततो जाते अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । न भवंति धरा पृष्ठे ततः स्यादेव संक्षयः

જ્યારે લોકોનો ઉચ્છેદ થાય છે, ત્યારે ધરાપૃષ્ઠ પર અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞક્રિયાઓ થતી નથી. તેથી નિશ્ચયે વધુ સંક્ષય થાય છે.

Verse 26

एतस्मात्कारणाद्रुद्धो मार्गस्ते सूर्यसंभव । रोहिणीं गंतुकामस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

આ જ કારણથી, હે સૂર્યસમ્ભવ! રોહિણી પાસે જવા ઇચ્છતા તારો માર્ગ રોકાયો છે. મેં કહેલું સત્ય છે.

Verse 27

शनिरुवाच । गच्छ पुत्र निजं गेहं ममापि त्वं च रोचसे । तुष्टोऽहं तव वीर्येण न त्वन्येन महीपते

શનિ બોલ્યા—પુત્ર, પોતાના ઘેર જા; તું મને પણ પ્રિય છે. હે મહીપતે! તારા પરાક્રમથી જ હું સંતોષ પામ્યો છું, બીજાથી નહીં.

Verse 28

न केनचित्कृतं कर्म यदेतद्भवता कृतम् । न करिष्यति चैवान्यो देवो वा मानवोऽथ वा

તમે કરેલું આ કર્મ જેવું કર્મ કોઈએ કર્યું નથી; આગળ પણ દેવ હોય કે માનવ—બીજો કોઈ તે કરશે નહીં.

Verse 29

नाहं पश्यामि भूपाल कथंचिदपि तूर्ध्वतः । यतो दृष्टिविनिर्दग्धं भस्मसाज्जायतेऽखिलम्

હે ભુપાલ, હું કોઈ રીતે પણ ઉપર તરફ નજર કરતો નથી; કારણ કે મારી દૃષ્ટિથી દગ્ધ થયેલું સર્વે સંપૂર્ણ ભસ્મ બની જાય છે.

Verse 30

जातमात्रेण बालेन मया पादौ निरीक्षितौ । तातस्य सहसा दग्धौ ततोऽहं वारितोंऽबया

હું જ્યારે નવજાત બાળક હતો ત્યારે મેં પિતાના ચરણો જોયા; તે તરત જ દગ્ધ થયા, પછી માતાએ મને રોક્યો.

Verse 31

न त्वया पुत्र द्रष्टव्यं किंचिदेव कथंचन । प्रमाणं यदि ते धर्मो मातृवाक्यसमुद्भवः

હે પુત્ર, તારે કોઈ રીતે પણ કશું જ જોવું નહીં—જો તારા માટે ધર્મ માતૃવચનથી ઉત્પન્ન પ્રમાણ હોય.

Verse 32

तस्मात्त्वया महत्कर्म कृतमीदृक्सुदुष्करम् । प्रजानां पार्थिवश्रेष्ठ त्यक्त्वा दूराद्भयं मम

અતએવ, હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ, પ્રજાના હિત માટે મારો ભય દૂર ત્યજીને તમે આવું અત્યંત દુષ્કર મહાન કર્મ કર્યું છે.

Verse 33

तस्मा त्तव कृते नाहं भेदयिष्यामि रोहिणीम् । कथंचिदपि भूपाल युगांतररशतेष्वपि

અતએવ, હે રાજન, તારા હિતાર્થે હું રોહિણીને કદી પણ પીડિત નહીં કરું—કોઈ રીતે નહીં, લાખો યુગાંતરો સુધી પણ નહીં।

Verse 34

वरं वरय चास्माकं तस्मादद्य भविष्यति । हृतत्स्थितं दुर्लभं भूप सर्वेषामिह देहिनाम्

મારી પાસે થી વર માગ; તેથી આજે તે તને અવશ્ય મળશે. હે ભુપાલ, આ લોકના દેહધારી જીવો માટે હૃદયને સ્થિર અને અચળ રાખવું અતિ દુર્લભ છે।

Verse 35

राजोवाच । तव यो वासरे प्राप्ते तैलाभ्यंगं करोति वै । तस्याऽन्यदिवसं यावत्पीडा कार्या न च त्वया

રાજાએ કહ્યું—જ્યારે તારો વાર આવે, જે વ્યક્તિ સાચે તૈલાભ્યંગ કરે, તેને બીજા દિવસ સુધી તું કોઈ પીડા ન કરવી।

Verse 36

तिलदानं करोत्येवं लोहदानं च यस्तव । करोति दिवसे शक्त्या यावद्वर्षं त्वया हि सः

એ જ રીતે, તારા દિવસે જે પોતાની શક્તિ મુજબ તિલદાન અને લોહદાન કરે અને વર્ષભર તે ચાલુ રાખે—તેનું તું નિશ્ચયે રક્ષણ કરજે।

Verse 37

रक्षणीयः सुकृच्छ्रेषु संकटेषु सदैव हि । त्वयि गोचरपीडायां संस्थिते चार्कसंभव

તેને ભારે કષ્ટો અને સંકટોમાં સદા રક્ષવો—વિશેષ કરીને, હે અર્કસંભવ, જ્યારે તારી ગોચર-પીડા સ્થિત હોય।

Verse 38

यः कुर्याच्छांतिकं सम्यक्तिलहोमं च भक्तितः । वासरे तव संप्राप्ते समिद्भिश्च तथाऽक्षतैः

જ્યારે તમારો દિવસ આવે ત્યારે જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક યોગ્ય રીતે શાંતિકર્મ કરે અને સમિધા તથા અક્ષત સાથે તિલહોમ વિધિવત્ કરે—

Verse 39

तस्य सार्धानि वर्षाणि सप्त कार्या प्रयत्नतः । त्वया रक्षा महाभाग वरं चेन्मम यच्छसि

એવા વ્યક્તિ માટે સાત સાડા વર્ષ સુધી તમારે પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરવી, હે મહાભાગ, જો તમે ખરેખર મને આ વર આપો છો તો.

Verse 40

सूत उवाच । एवमित्येव संप्रोच्य विरराम ततः परम् । शनैश्चरो महीपालवचनाद्द्विजसत्तमाः

સૂત બોલ્યા—‘એવમ્’ એમ કહીને પછી તે મૌન રહ્યો. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોઃ, રાજાના વચન મુજબ શનૈશ્ચરે તેમ જ કર્યું.

Verse 41

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं सुविस्तरात् । भवद्भिः सूर्यपुत्रस्य राज्ञा दशरथेन हि । संवादं रोहिणीभेदे सञ्जातं समुपस्थिते

તમે મને જે વિગતે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું—રોહિણીભેદના પ્રસંગે, તે સમયે ઉપસ્થિત થતાં સૂર્યપુત્ર શનૈશ્ચર અને રાજા દશરથ વચ્ચે થયેલો સંવાદ।

Verse 42

यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्यो विशेषतः । शनैश्चरकृता पीडा तस्य नाशं प्रगच्छति

જે આને નિત્ય પાઠ કરે છે, અથવા ખાસ કરીને જે આને શ્રવણ કરે છે—તેની શનૈશ્ચરકૃત પીડા નાશ પામે છે.