Adhyaya 129

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यसमुद्रवः । आश्रमो लोक विख्यातो मूर्खाणामपि सिद्धिदः

સૂત બોલ્યા—ત્યાં બીજું પણ એક તીર્થવિશેષ છે, ‘યાજ્ઞવલ્ક્ય-સમુદ્રવ’ નામે. તે આશ્રમ લોકવિખ્યાત છે અને મૂર્ખોને પણ સિદ્ધિ આપનાર છે.

Verse 2

यत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं याज्ञवल्क्येन धीमता । संप्राप्ता निखिला वेदा गुरुणाऽपहृताश्च ये

જ્યાં ધીમાન યાજ્ઞવલ્ક્યે તીવ્ર તપ કર્યું; ત્યાં જ ગુરુએ અગાઉ અપહૃત કરેલા સર્વ વેદો તેમણે સંપૂર્ણ રીતે ફરી પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कोऽसौ गुरुरभूत्तस्य याज्ञवल्क्यस्य धीमतः । पाठयित्वा पुनर्येन हृता वेदा महात्मना

ઋષિઓ બોલ્યા—તે ધીમાન યાજ્ઞવલ્ક્યના ગુરુ કોણ હતા? કયા મહાત્માએ શીખવ્યા પછી ફરી વેદો હરી લીધા?

Verse 4

किमर्थं च समाचक्ष्व सूतपुत्रात्र विस्तरात् । कौतुकं परमं जातं सर्वेषां नो द्विजन्मनाम्

અને આ કયા કારણે થયું? હે સૂતપુત્ર, અહીં વિસ્તારે કહો; અમારે સર્વ દ્વિજોમાં પરમ કૌતુક ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्ब्राह्मणशार्दूलः शाकल्य इति विश्रुतः । भार्गवान्वयसंभूतो वेद वेदांगपारगः

સૂત બોલ્યા—એક સમયે ‘શાકલ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણશાર્દૂલ હતા. તેઓ ભાર્ગવ વંશમાં જન્મેલા, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતા.

Verse 6

बृहत्कल्पे पुरा विप्रा वर्धमाने पुरोत्तमे । बहुशिष्यसमायुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

પ્રાચીન બૃહત્કલ્પમાં, હે વિપ્રો, વર્ધમાન નામના ઉત્તમ નગરમાં તે અનેક શિષ્યોથી સમાયુક્ત થઈ વેદના અધ્યયન-અધ્યાપનમાં તત્પર રહ્યો।

Verse 7

स सदा प्रातरुत्थाय विद्यादानं प्रयच्छति । शिष्येभ्यश्चानुरूपेभ्यः प्रसादाद्विजसत्तमाः

તે હંમેશાં પ્રાતઃકાળે ઉઠીને વિદ્યાદાન આપતો; અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પ્રસાદપૂર્વક યોગ્ય શિષ્યોને તેમની ક્ષમતા મુજબ ઉપદેશ આપતો।

Verse 8

चकार स तदा विप्राः पौरोहित्यं महीपतेः । सूर्यवंशप्रसूतस्य सुप्रियस्य महात्मनः

તે સમયે, હે વિપ્રો, સૂર્યવંશમાં જન્મેલા મહાત્મા સુપ્રિય રાજાનું તે પૌરોહિત્ય (રાજપુરોહિતનું કાર્ય) કરતો હતો।

Verse 9

स तस्य धर्मकृत्यानि सर्वाण्येव दिनेदिने । कृत्वा स्वगृहमभ्येति पूजितस्तेन भूभुजा

તે દિનપ્રતિદિન રાજાના સર્વ ધર્મકૃત્યો પૂર્ણ કરીને, તે ભૂપતિ દ્વારા પૂજિત થઈ પોતાના ઘેર પરત આવતો હતો।

Verse 10

एकं शिष्यं समारोप्य शांत्यर्थं तस्य भूपतेः । कथयित्वा प्रमाणं च विधानं होमसंभवम्

તે ભુપતિની શાંતિ માટે તેણે એક શિષ્યને નિયુક્ત કરી, શાંતિહોમ માટે યોગ્ય પ્રમાણ અને વિધિવિધાન સમજાવ્યાં।

Verse 11

शिष्योऽपि सकलं कृत्वा तत्कर्म सुसमाहितः । आशीर्वादं प्रदत्त्वा च भूपतेर्गृहमेति च

શિષ્યે પણ પૂર્ણ એકાગ્રતાથી તે સમગ્ર કર્મ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યું; અને આશીર્વાદ આપી રાજાના ગૃહે ગયો।

Verse 12

एवं प्रकुर्वतस्तस्य शाकल्यस्य महात्मनः । पौरोहित्यं गतः कालः कियन्मात्रो द्विजोत्तमाः

આ રીતે વર્તતા મહાત્મા શાકલ્યના રાજપૌરોહિત્યમાં, હે દ્વિજોત્તમો, કેટલો સમય વીતી ગયો?

Verse 13

तदा वैवाहिके काले शप्तो यः शंभुना स्वयम् । सुनिंद्यां विकृतिं दृष्ट्वा तस्य वेद्यां गतस्य च

ત્યારે વિવાહકાળે, જેને સ્વયં શંભુએ શાપ આપ્યો હતો, તે યજ્ઞવેદી તરફ જતા તેની અતિ નિંદનીય વિકૃતિ જોઈને…

Verse 14

अथ तं योजयामास शांत्यर्थं नृपमंदिरे । याज्ञवल्क्यं स शाकल्यः प्रतिपद्यागतं तदा

પછી શાંતિકાર્ય માટે શાકલ્યે રાજમંદિરમાં તેને નિયુક્ત કર્યો; તે સમયે ત્યાં આવેલા યાજ્ઞવલ્ક્યને તેણે સ્વીકાર્યો।

Verse 15

सोऽपि तारुण्यगर्वेण वेश्याकरजविक्षतः । सर्वांगेषु सुनिर्लज्जः प्रकटांगो जगाम वै

તે પણ યુવાનીના ગર્વથી મત્ત, વેશ્યાના નખના ખંજવાળથી ઘાયલ, સર્વ અંગોમાં નિશાન ધરાવતો, નિર્લજ્જ બની ખુલ્લા અંગો સાથે ફરતો રહ્યો।

Verse 16

ततश्च शांतिकं कृत्वा जपांते भूपतिं च तम् । शांतोदकप्रदानाय हस्यमानो जनैर्ययौ

પછી શાંતિકર્મ કરીને અને તે રાજા માટે જપનો અંત કરીને, તે શાંતિોદક આપવા ગયો; લોકો તેને જોઈ હસતા રહ્યા।

Verse 17

पार्थिवोऽपि च तं दृष्ट्वा तादृग्रूपं विटं द्विजम् । नाशीर्जग्राह तेनोक्तां वाक्यमेतदुवाच ह

રાજાએ પણ તે બ્રાહ્મણને એવી હાલતમાં—જાણે વિલાસી વિટ—જોઈને, તેણે કહેલું આશીર્વાદ સ્વીકાર્યું નહીં અને આ વચન બોલ્યો।

Verse 18

उच्छिष्टोऽहं द्विजश्रेष्ठ शय्यारूढो व्यवस्थितः । अत्र शालोद्भवे स्तंभे तस्मादेतज्जलं क्षिप

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં છું, શય્યા પર સ્થિર પડ્યો છું; તેથી આ શાલવૃક્ષથી ઉત્પન્ન સ્તંભ પર આ જળ છાંટ।

Verse 19

सोऽपि सावज्ञमाज्ञाय तं भूपं कुपिताननः । तं च स्तंभं समुद्दिश्य ध्यात्वा तद्ब्रह्म शाश्वतम्

તે પણ રાજાની અવજ્ઞા જાણીને, ક્રોધિત મુખે, તે સ્તંભને લક્ષ્ય કરીને, તે શાશ્વત બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવા લાગ્યો।

Verse 20

द्यां त्वमालिख्य इत्येव प्रोक्त्वा मंत्रं च याजुषम् प्राक्षिपच्छांतिकं तोयं तस्य मूर्धनि सत्वरम्

“દ્યાં ત્વમાલિખ્ય…”થી શરૂ થતો યાજુષ મંત્ર બોલીને, તેણે તત્કાળ શાંતિક જળ તેના મસ્તક પર ઢોળી દીધું।

Verse 21

ततः स पतिते तोये स्तंभः पल्लवशोभितः । तत्क्षणादेव संजज्ञे फल पुष्पैर्विराजितः

પછી તે જળ પડતાં જ તે સ્તંભ નવાં પલ્લવોથી શોભિત થયો; તે જ ક્ષણે ફળ-પુષ્પોથી તેજસ્વી બની વિરાજમાન થયો.

Verse 22

तं दृष्ट्वा पार्थिवः सोऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पश्चात्तापं विधायाथ वाक्यमेतदुवाच ह

તેમને જોઈ રાજા આશ્ચર્યથી વિસ્તૃત નેત્રોવાળો થયો; પછી પશ્ચાત્તાપથી વ્યાકુળ થઈ આ વચન બોલ્યો.

Verse 23

अभिषेकं द्विजश्रेष्ठ ममापि त्वं प्रयच्छ भोः । अनेनैव तु मन्त्रेण शुचित्वं मे व्यवस्थितम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મને પણ અભિષેક આપો. આ જ મંત્રથી મારી શુચિતા યોગ્ય રીતે સ્થાપિત થશે.

Verse 24

याज्ञवल्क्य उवाच । ममाभिषेकदानस्य त्वमनर्होऽसि पार्थिव । तस्माद्यास्याम्यहं सद्यो यत्रस्थः स गुरुर्मम

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે પાર્થિવ! મારા દ્વારા અપાતો અભિષેક મેળવવા તું અયોગ્ય છે. તેથી હું તત્ક્ષણ ત્યાં જાઉં છું જ્યાં મારા ગુરુ નિવાસ કરે છે.

Verse 25

राजोवाच । तव दास्यामि वस्त्राणि वाहनानि वसूनि च । तस्माद्यच्छाभिषेकं मे मन्त्रेणाऽनेन सांप्रतम्

રાજા બોલ્યો—હું તમને વસ્ત્રો, વાહનો અને ધન પણ આપીશ. તેથી આ જ મંત્રથી હમણાં જ મને અભિષેક આપો.

Verse 26

याज्ञवल्क्य उवाच । न होमांतं विना मन्त्रः स्फुरते पार्थिवोत्तम । अभिषेकविधौ प्रोक्तो यः पूर्वं पद्मयोनिना । तस्मान्नाहं करिष्यामि तव यद्वै हृदि स्थितम्

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે રાજશ્રેષ્ઠ, હોમાંત વિના મંત્રનું સાચું પ્રભાવી સ્ફુરણ થતું નથી. અભિષેકવિધિમાં પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ પૂર્વે જે મંત્ર કહ્યો હતો, તેથી તારા હૃદયમાં સ્થિત માત્ર આગ્રહ મુજબ હું તે કરિશ નહીં।

Verse 27

इत्युक्त्वा वचनं भूपं याज्ञवल्क्यः स वै द्विजः । जगाम स्वगृहं तूर्णं निस्पृहत्वं समाश्रितः

રાજાને આમ કહી તે દ્વિજ યાજ્ઞવલ્ક્ય નિસ્પૃહતામાં સ્થિત થઈ ત્વરિત પોતાના ગૃહે ગયો।

Verse 28

अपरेऽह्नि समायातं शाकल्यमथ भूपतिः । प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः

બીજા દિવસે શાકલ્ય આવ્યા ત્યારે રાજા હાથ જોડીને, વિનયથી નમીને ઊભો રહી તેમને સંબોધ્યો।

Verse 29

यस्त्वया प्रेषितः कल्य शिष्यो ब्राह्मणसत्तमः । शांत्यर्थं प्रेषणीयश्च भूयोऽप्येवं गृहे मम

હે કલ્યાણમય, તમે મોકલેલો તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ-શિષ્ય શાંતિ માટે ફરીથી મારા ઘરે મોકલવો જોઈએ।

Verse 30

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततो गत्वा निजालयम् । याज्ञवल्क्यं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्

“બાઢમ્” એમ કહી તે પોતાના નિવાસે ગયો; પછી યાજ્ઞવલ્ક્યને બોલાવી સન્માનપૂર્વક કહ્યું।

Verse 31

अद्यापि त्वं नरेंद्रस्य शांत्यर्थं भवने व्रज । विशेषात्पार्थिवेंद्रेण समाहूतोऽसि पुत्रक

આજ પણ શાંતિના હેતુથી નરેન્દ્રના ભવનમાં જા. વિશેષ કરીને રાજાધિરાજે તને બોલાવ્યો છે, પુત્રક.

Verse 32

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं तात गमिष्यामि शांत्यर्थं तस्य मंदिरे । अवलेपेन युक्तस्य शुद्ध्या विरहितस्य च

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા— હે તાત, શાંતિ માટે હું તેના મંદિર-ગૃહમાં નહીં જાઉં; તે અહંકારયુક્ત અને શુદ્ધિથી રહિત છે.

Verse 33

मया तस्याभिषेकार्थं सलिलं चोद्यतं च यत् । सलिलं तेन तत्काष्ठे समादिष्टं कुबुद्धिना

તેના અભિષેક માટે મેં જે જળ તૈયાર કર્યું હતું, એ જ જળને તે કુબુદ્ધિએ લાકડાના ટુકડા પર ઢાળવા આદેશ આપ્યો.

Verse 34

ततो मयापि तत्रैव तत्क्षणात्सलिलं च यत् । तस्मिन्काष्ठे परिक्षिप्तं नीतं वृद्धिं च तत्क्षणात्

પછી ત્યાં જ મેં પણ તે ક્ષણે તે જળ તે લાકડાં પર ઢાળ્યું, અને તે તરત જ વધીને વિસ્તર્યું.

Verse 35

शाकल्य उवाच । अत एव विशेषेण समाहूतोऽसि पुत्रक । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ नावज्ञेया महीभुजः

શાકલ્ય બોલ્યા— આ કારણથી જ, પુત્રક, તને વિશેષ રીતે બોલાવાયો છે. તેથી ત્યાં ત્વરિત જા; રાજાની અવગણના કરવી નહીં.

Verse 36

अपमानाद्भवेन्मानं पार्थिवानामसंशयम् । यः करोति पुनस्तत्र मानं न स भवेत्प्रियः

અપમાનથી નિઃસંદેહ રાજાઓમાં માનભાવ ઊપજે છે. અને જે ત્યાં ફરી પણ માન આપે, તે રાજાને પ્રિય થતો નથી.

Verse 37

कोपप्रसाद वस्तूनि विचिन्वंतीह ये सदा । आरोहंति शनैर्भृत्या धुन्वंतमपि पार्थिवम्

જે સેવકો સદા રાજાના ક્રોધ અને પ્રસાદના વિષયો તોળતા રહે છે, તેઓ—રાજા ઉથલપાથલથી કંપતો હોય તોય—ધીરે ધીરે પદમાં ઊંચે ચઢે છે.

Verse 38

समौ मानापमानौ च चित्तज्ञः कालवित्तथा । सर्वंसहः क्षमी विज्ञः स भवेद्राजवल्लभः

જેને માન-અપમાન સમાન લાગે; જે મન જાણે અને સમય પણ ઓળખે; જે સર્વસહ, ક્ષમાશીલ અને વિવેકી—એ જ રાજાને વલ્લભ બને છે.

Verse 39

अपमानमनादृत्य तस्माद्गच्छ नृपालयम् । ममाज्ञापि न लंघ्या त एष धर्मः सनातनः

અતએવ અપમાનને અવગણીને રાજમહેલે જા. મારી આજ્ઞા પણ લંઘવી નહિ—આ જ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 40

याज्ञवल्क्य उवाच । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी परिपाटीव्यतिक्रमात् । करोषि यदि शिष्याणां ये त्वया तत्र योजिताः

યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—યોગ્ય પરિપાટીનો ભંગ કરવાથી આજ્ઞાભંગ નિશ્ચિત થશે, જો તું ત્યાં નિયુક્ત કરેલા શિષ્યોનો ઉપયોગ કરેશ.

Verse 41

तस्माद्यदि बलान्मां त्वं योजयिष्यसि तं प्रति । त्वां त्यक्त्वाऽन्यत्र यास्यामि यतः प्रोक्तं महर्षिभिः

અતએવ જો તું બળપૂર્વક મને તેની સેવામાં નિયોજિત કરશ, તો હું તને ત્યજી અન્યત્ર જઈશ; કારણ કે મહર્ષિઓએ એમ જ કહ્યું છે.

Verse 42

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते

અહંકારથી ભરેલો ગુરુ પણ—કાર્ય-અકાર્ય ન જાણતો અને કુપથમાં ચાલતો હોય—ધર્માનુસાર ત્યાજ્ય છે; એવો પરિત્યાગ વિધિરૂપે નિર્ધારિત છે.

Verse 43

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शाकल्यः क्रोधमूर्छितः । ततः प्रोवाच तं भूयो भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી શાકલ્ય ક્રોધથી મૂર્છિત થયો. પછી તે તેને વારંવાર ઠપકો આપતો ફરી ફરી બોલ્યો.

Verse 44

एकमप्यक्षरं यत्र गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत्

જ્યાં ગુરુ શિષ્યને એક અક્ષર પણ અર્પે, ત્યાં પૃથ્વી પર એવું કોઈ ધન નથી કે જે આપી તે સાચે ઋણમુક્ત બની શકે.

Verse 45

तस्माद्गच्छ द्रुतं दत्त्वा मदध्ययनमालयम् । त्यक्त्वा विद्यां मया दत्तां नो चेच्छप्स्याम्यहं तव

અતએવ તું તરત જ જા—મારા સમગ્ર અધ્યાપનનો પ્રતિદાન આપી. મેં આપેલી વિદ્યા ત્યજી દે; નહિતર હું તને શાપ આપીશ.

Verse 46

एवमुक्त्वाभिमंत्र्याथ नादबिंदुसमुद्भवैः । मंत्रैराथर्वणैस्तोयं पानार्थं चार्पयत्ततः

આમ કહીને તેણે નાદ-બિંદુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આથર્વણ મંત્રોથી જળને અભિમંત્રિત કર્યું અને પછી પીવા માટે તે જળ અર્પણ કર્યું।

Verse 47

सोऽपिबत्तत्क्षणात्तोयं तत्पीत्वा व्याकुलेंद्रियः । उद्गिरद्वांतिधर्मेण तत्त्वविद्याविमिश्रितम्

તેણે તત્ક્ષણે તે જળ પી લીધું; પીતા જ તેની ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ, અને તે વાંતિધર્મે ઉગળી પડ્યો—તેમાં તત્ત્વવિદ્યા પણ મિશ્રિત થઈ બહાર આવી।

Verse 48

ततः प्रोवाच तं भूयः शाकल्यं कुपिताननः । एकमप्यक्षरं नास्ति तावकीयं ममोदरे

પછી ક્રોધિત મુખે તેણે ફરી શાકલ્યને કહ્યું—“મારા ઉદરમાં તારો એક પણ અક્ષર નથી રહ્યો।”

Verse 49

तस्माच्छिष्योऽस्मि ते नाहं न च मे त्वं गुरुः स्थितः । सांप्रतं स्वेच्छयाऽन्यत्र प्रयास्यामि करोषि किम्

“અતએવ હું તારો શિષ્ય નથી, અને તું પણ મારો ગુરુ તરીકે સ્થિત નથી. હવે હું મારી ઇચ્છાથી અન્યત્ર જઈશ—તું શું કરી શકીશ?”

Verse 50

एवमुक्त्वाऽथ निर्गत्य तस्मात्स्थानाच्चिरंतनात् । पप्रच्छ मानवान्भूयः सिद्धिक्षेत्राणि चासकृत्

આમ કહીને તે તે પ્રાચીન સ્થાનથી નીકળી ગયો અને વારંવાર લોકો પાસે સિદ્ધિ આપનાર પવિત્ર ક્ષેત્રો વિષે પૂછપરછ કરતો રહ્યો।

Verse 51

ततस्तस्य समादिष्टं क्षेत्रमेतन्मनीषिभिः । सिद्धिदं सर्वजंतूनां न वृथा स्यात्कथंचन

ત્યારે મનીષીઓએ તેને આ જ પવિત્ર ક્ષેત્રનું નિર્દેશન કર્યું—આ સર્વ જીવોને સિદ્ધિ આપનારું છે; કોઈ રીતે પણ નિષ્ફળ થતું નથી.

Verse 52

आस्तां तावत्तपस्तप्त्वा व्रतं नियममेव वा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सिद्धिः संवसतोऽपि च

તપ, વ્રત કે કઠોર નિયમો કર્યા વિના પણ—હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં માત્ર નિવાસ કરવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 53

येनयेन च भावेन तत्र क्षेत्रे वसेज्जनः । तस्यानुरूपिणी सिद्धिः शुभा स्याद्यदि वाऽशुभा

જે જે ભાવથી કોઈ તે ક્ષેત્રમાં વસે છે, તેના અનુરૂપ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—શુભ પણ, અશુભ પણ.

Verse 54

तच्छ्रुत्वा च द्रुतं प्राप्य क्षेत्रमेतद्द्विजोत्तमाः । भानुमाराधयामास स्थापयित्वा ततः परम्

આ સાંભળી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ઝડપથી આ પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચ્યો; પછી વિધિપૂર્વક સ્થાપના કરીને તેણે ભાનુ (સૂર્ય)ની આરાધના કરી.

Verse 55

नियतो नियताहारो ब्रह्मचर्यपरायणः । गायत्रं न्यासमासाद्य निर्विकल्पेन चेतसा

તે સંયમી હતો, નિયમિત આહારવાળો, બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ; ગાયત્રી-ન્યાસનો આશ્રય લઈને તે નિર્વિકલ્પ ચિત્તે સ્થિત રહ્યો.

Verse 56

ततश्च भगवांस्तुष्टो वर्षांते तमुवाच सः । दर्शने तस्य संस्थित्वा तेजः संयम्य दारुणम्

પછી ભગવાન પ્રસન્ન થઈ એક વર્ષના અંતે તેને બોલ્યા. તેની સામે દર્શન આપી તેમણે પોતાનું પ્રચંડ તેજ સંયમિત કર્યું.

Verse 57

याज्ञवल्क्य वरं ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते । सर्वमेव प्रदास्यामि नादेयं विद्यते त्वयि

હે યાજ્ઞવલ્ક્ય! તારા મનને જે ગમે તે વર માગ. હું સર્વે આપિશ; તારા માટે અદેય એવું કશું નથી.

Verse 58

याज्ञवल्क्य उवाच । यदि तुष्टः सुरश्रेष्ठ वेदाध्ययनसंभवे । गुरुर्भव ममाद्यैव ममैतद्वांछितं हृदि

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે દેવશ્રેષ્ઠ! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો વેદાધ્યયનની સિદ્ધિ માટે આજેજ મારા ગુરુ બનો. આ જ મારા હૃદયની ઇચ્છા છે.

Verse 59

भास्कर उवाच । अहं तव कृपाविष्टस्तेजः संहृत्य तत्परम् । ततश्चात्र समायातस्तेन नो दह्यसे द्विज

ભાસ્કર બોલ્યા—તારા પર કરુણા કરીને મેં મારું તેજ સંહૃત કર્યું છે. તેથી હું અહીં આ રીતે આવ્યો છું, હે દ્વિજ, જેથી તું દગ્ધ ન થાય.

Verse 60

तस्मादत्रैव कुंडे च मंत्रान्सारस्वताञ्छुभान् । वेदोक्तान्क्षेपयिष्यामि स्वयमेव द्विजोत्तम

અતએવ, હે દ્વિજોત્તમ! અહીં જ આ કુંડમાં વેદોક્ત શુભ સારસ્વત મંત્રોને હું સ્વયં તારા અંદર સ્થાપિત કરીશ.

Verse 61

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यत्किंचिद्वेदसंभवम् । पठिष्यसि सकृत्तत्ते कंठस्थं संभविष्यति

ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ બન્યા પછી, વેદમાંથી ઉત્પન્ન જે કંઈ અંશ તું એકવાર પણ પાઠ કરેશ, તે તારા કંઠમાં સ્થિર થઈ સ્મૃતિમાં બેસી જશે।

Verse 62

तत्त्वार्थं प्रकटं कृत्स्नं विदितं ते भविष्यति । मत्प्रसादान्न संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

મારા પ્રસાદથી સમગ્ર તત્ત્વાર્થ સ્પષ્ટ અને પ્રગટ થઈને તને જાણીતા થશે। શંકા ન કર—મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે।

Verse 63

अद्यादि मानवः प्रातः स्नात्वा त्वत्र ह्रदे च यः । सावित्रेण च सूक्तेन मां दृष्ट्वा प्रपठिष्यति । तस्मै तत्स्यादसंदिग्धं यत्तवोक्तं मया द्विज

આજથી જે કોઈ મનુષ્ય પ્રાતઃકાળે અહીંના હ્રદમાં સ્નાન કરીને, મને દર્શન કરી, સાવિત્રી સૂક્તનું પઠન કરશે—હે દ્વિજ, તને મેં જે કહ્યું છે તે તેને નિઃસંદેહ સિદ્ધ થશે।

Verse 64

याज्ञवल्क्य उवाच । एवं भवतु देवेश यत्त्वयोक्तं वचोऽखिलम् । परं मम वचोऽन्यच्च तच्छृणुष्व ब्रवीमि ते

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: હે દેવેશ, તમે કહેલું સર્વ વચન એમ જ થાઓ. હવે મારી બીજી એક વાત સાંભળો; હું તમને કહું છું।

Verse 65

नाहं मनुष्यधर्माणमुपाध्यायं कथंचन । करिष्यामि जगन्नाथ कृपां कुरु ममोपरि

હે જગન્નાથ, માત્ર માનવીય ધર્મ-રીતિઓથી બંધાયેલા ઉપાધ્યાયને હું ક્યારેય કોઈ રીતે સ્વીકારશ નહીં। મારા પર કૃપા કરો।

Verse 66

ततस्तस्या ददौ सूर्यो लघिमा नाम शोभनाम् । विद्यां हि तत्प्रभावाय सुतुष्टेनांतरात्मना

ત્યારે અંતરાત્માથી અત્યંત પ્રસન્ન થયેલા સૂર્યદેવે તે શક્તિના પ્રાકટ્યાર્થે તેને ‘લઘિમા’ નામની શોભન વિદ્યા અર્પી।

Verse 67

ततस्तं प्राह कर्णांते ममाश्वानां प्रविश्य वै । अभ्यासं कुरु विद्यानां वेदाध्ययनमाचर

પછી તેણે કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહ્યું—“મારા અશ્વોના કાનમાં પ્રવેશ કર; વિદ્યાઓનો અભ્યાસ કર અને વેદાધ્યયન આચર।”

Verse 68

मन्मुखाद्ब्राह्मणश्रेष्ठ यद्येतत्तव वांछितम् । न ते स्याद्येन दोषोऽयं मम रश्मिसमुद्भवः

“હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! જો તારી ઇચ્છા મારા મુખમાંથી જ (વેદ) ગ્રહણ કરવાની હોય, તો તને કોઈ દોષ લાગશે નહીં; આ પ્રભાવ મારા રશ્મિઓમાંથી ઉત્પન્ન છે।”

Verse 69

एवमुक्तः स तेनाथ वाजिकर्णं समाश्रितः । लघुर्भूत्वाऽपठद्वेदान्भास्करस्य मुखात्ततः

આ રીતે ઉપદેશ પામીને તેણે વાજિકર્ણનો આશ્રય લીધો; લઘુ (સૂક્ષ્મ) બની પછી ભાસ્કરના મુખમાંથી વેદોનું અધ્યયન કર્યું।

Verse 70

एवं सिद्धिं समापन्नो याज्ञवल्क्यो द्विजोत्तमाः । कृत्वोपनिषदं चारु वेदार्थैः सकलैर्युतम्

આ રીતે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા યાજ્ઞવલ્ક્ય—દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ—એ સર્વ વેદાર્થોથી યુક્ત એક સુંદર ઉપનિષદ રચી।

Verse 71

जनकाय नरेंद्राय व्याख्याय च ततः परम् । कात्यायनं सुतं प्राप्य वेदसूत्रस्य कारकम्

ત્યારબાદ તેણે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજા જનકને તેનું સમ્યક્ વ્યાખ્યાન કર્યું; પછી વેદસૂત્રોના કર્તા પોતાના પુત્ર કાત્યાયનને મળી તેની સાથે સમાગમ કર્યો।

Verse 72

त्यक्त्वा कलेवरं तत्र ब्रह्मद्वारि विनिर्मिते । तत्तेजो ब्रह्मणो गात्रे योजयामास शक्तितः

ત્યાં સ્થાપિત પવિત્ર ‘બ્રહ્મદ્વાર’ ખાતે દેહ ત્યજીને, તેણે પોતાની આધ્યાત્મિક શક્તિથી તે તેજને બ્રહ્મના જ દેહમાં એકરૂપ કરી દીધું।

Verse 73

तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं च दिवाकरम् । नादबिंदुं पठित्वा च तदग्रे मुक्तिमाप्नुयात्

જે મનુષ્ય તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને તે દિવાકર (સૂર્ય)નું દર્શન કરે અને તેની સમક્ષ ‘નાદબિંદુ’નું પાઠ કરે, તે મુક્તિને પામે છે।