Adhyaya 93

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति गोमुखाख्यं सुशोभनम् । यद्गोवक्त्रात्पुरा लब्धं सर्वपातकनाशनम्

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં ‘ગોમુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક બીજું અતિ શોભન તીર્થ પણ છે. જે પ્રાચીન કાળે ગાયના મુખમાંથી પ્રગટ થયું હતું અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું છે।

Verse 2

पुरासीदत्र गोपालः कश्चित्कुष्ठसमावृतः । चमत्कारपुरं विप्र अतीव क्षामतां गतः

પૂર્વકાળે ત્યાં એક ગોપાળ હતો, જે કুষ্ঠરોગથી આવૃત હતો. હે વિપ્ર! ‘ચમત્કારપુર’ નામના નગરમાં તે અત્યંત કૃશ અને નિર્બળ બની ગયો હતો।

Verse 3

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गोकुलम् । मध्याह्नसमये प्राप्तं चंद्रे चित्रासमन्वितः

પછી થોડા સમય બાદ, એ જ માર્ગે ચાલતાં મધ્યાહ્ન સમયે ગોકુલ પહોંચ્યું; તે સમયે ચંદ્રમા ચિત્રા નક્ષત્ર સાથે સંયુક્ત હતો।

Verse 4

एकादश्यां तृषार्त्तं च भास्करे वृषसंस्थिते । एकयापि ततो धेन्वा तृणस्तम्बमतीव हि । नीलमालोकितं तत्र दूरादेत्य प्रहर्षिता

એકાદશીના દિવસે, જ્યારે સૂર્ય વૃષ રાશિમાં સ્થિત હતો, ત્યારે તરસથી વ્યાકુળ એક ગાયે દૂરથી ત્યાં નિલાભ દેખાતો ઘાસનો ગોછો જોયો. તે સ્થળ પાસે આવીને તે અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ગઈ।

Verse 5

दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य यावदाकर्षति द्विजाः । तावत्तज्जडमार्गेण तोयधारा विनिर्गता

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તેણીએ દાંતથી તેને ત્વરિત ઉપાડી ખેંચતાં જ, તે કઠોર બનેલા માર્ગથી તરત જ જળધારા ફૂટી નીકળી।

Verse 6

अथास्वाद्य तृणं तस्मात्तृषार्ता च शनैःशनैः । पपौ तोयं सुविश्रब्धा सुस्वादु क्षीरसंनिभम्

પછી તે તૃણનો આસ્વાદ લઈને, તરસથી પીડિત ગાય ધીમે ધીમે નિર્ભય બની તે પાણી પીવા લાગી—રસમાં મધુર, દૂધ સમાન।

Verse 7

तस्या वेगेन तत्तोयं पिबन्त्यास्तत्रभूतले । गर्ता जाता सुविस्तीर्णा सलिलेन समावृता

તેના વેગથી તે પાણી પીતી હતી ત્યારે, ત્યાં જ ભૂમિ પર એક વિશાળ ગર્ત ઊભો થયો અને તે જળથી ભરાઈ ઢંકાઈ ગયો।

Verse 8

ततोऽन्याः शतशो गावः पपुस्तोयं मुनिर्मलम् । तृषार्त्तास्तद्द्विजश्रेष्ठाः पीयूषरससंनिभम्

પછી અન્ય સૈકડો ગાયો તરસથી વ્યાકુળ થઈ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે મુનિ-નિર્મળ, નિષ્કલંક પાણી અમૃતરસ સમાન પીવા લાગી।

Verse 9

यथायथा गता गावस्तत्र तोयं पिबंति ताः । सा गर्ता वक्त्रसंस्पर्शाद्वृद्धिं याति तथा तथा

જેમ જેમ ગાયો ત્યાં જઈ પાણી પીતી ગઈ, તેમ તેમ તેમના મુખના સ્પર્શથી તે ગર્ત વધતો ગયો અને વધુ ને વધુ વિસ્તરતો ગયો।

Verse 10

ततश्च गोकुले कृत्स्ने जाते तृष्णाविवर्जिते । गोपालोऽपि तृषार्तस्तु तस्मिंस्तोये विवेश च

ત્યારે સમગ્ર ગોકુલ તૃષારહિત બન્યું; છતાં તૃષાથી પીડિત ગોપાળ પણ તે જળમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 11

अंगं प्रक्षाल्य पीत्वापो यावन्निष्क्रामति द्रुतम् । तावत्पश्यति गात्रं स्वं द्वादशार्कसमप्रभम्

તેણે દેહ ધોઈ તે જળ પીતું; તે ઝડપથી બહાર ન નીકળે ત્યાં સુધી તેણે પોતાના અંગોને બાર સૂર્ય સમાન તેજથી દીપ્ત જોયાં।

Verse 12

ततो विस्मयमापन्नो गत्वा स्वीयं निकेतनम् । वृतांतं कथयामास लोकानां पुरतोऽखिलम्

પછી આશ્ચર્યચકિત થઈ તે પોતાના નિવાસે ગયો અને લોકોની સામે સમગ્ર વૃત્તાંત વર્ણવ્યો।

Verse 13

तृणस्तम्बं यथा धेन्वा तत्रोत्पाट्य प्रशक्तितः । यथा विनिर्गतं तोयं यथा तेनावगाहितम्

તેણે વર્ણવ્યું—ત્યાં ગાયે જેમ બળપૂર્વક તૃણનો ગોછો ઉપાડી નાખ્યો, તેમ જળ કેવી રીતે ફૂટીને બહાર આવ્યું, કેવી રીતે પ્રગટ્યું અને તેણે તેમાં કેવી રીતે સ્નાન કર્યું।

Verse 15

भवंति च विनिर्मुक्ता रोगैः पापैश्च तत्क्षणात् । अपापाश्च पुनर्यांति तत्क्षणात्त्रिदिवालयम्

તેઓ તે જ ક્ષણે રોગો અને પાપોથી મુક્ત થાય છે; નિષ્પાપ બની તે જ ક્ષણે દેવલોકના ધામે પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 16

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम् । गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः

ત્યાંથી તે તીર્થ ‘ગોમુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; કારણ કે ગાયના મુખમાંથી તે ભૂતલ પર પ્રગટ થયું—હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 17

अथ भीतः सहस्राक्षस्तद्दृष्ट्वा स्वर्गदायकम् । अक्लेशेन मनुष्याणां पूरयामास पांसुभिः

પછી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) તેને સ્વર્ગદાયક જોઈ ભયભીત થયો; મનુષ્યોને તે અક્લેશથી ન મળે એ માટે તેણે તેને રેતીથી ભરી દીધું।

Verse 18

ऋषय ऊचुः । किं तत्कारणमादिष्टं येन तत्तादृशं जलम् । तस्मात्स्थानाद्विनिष्क्रांतं सूतपुत्र वदस्व नः

ઋષિઓએ કહ્યું—કયો નિર્ધારિત કારણ છે જેના કારણે એવું જળ તે સ્થાનમાંથી નીકળ્યું? હે સૂતપુત્ર, અમને કહો।

Verse 19

सूत उवाच । अत्र पूर्वं तपस्तप्तमम्बरीषेण भूभुजा । पुत्र शोकाभिभूतेन तोषितो गरुडध्वजः

સૂતે કહ્યું—અહીં પૂર્વકાળમાં પુત્રશોકથી વ્યાકુળ રાજા અંબરીષે તપ કર્યું; અને ગરુડધ્વજ (વિષ્ણુ) પ્રસન્ન થયા।

Verse 20

तस्य पुत्रः सुविख्यातः सुवर्चा इति विश्रुतः । एको बभूव वृद्धत्वे कथंचिद्द्विजसत्तमाः

તેણો પુત્ર ‘સુવર્ચા’ નામે અત્યંત વિખ્યાત હતો; અને રાજા વૃદ્ધ હોવા છતાં પણ કોઈ રીતે તે એકમાત્ર પુત્રરૂપે જન્મ્યો—હે દ્વિજસત્તમો।

Verse 21

पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः

પૂર્વકર્મના વિપાકથી તે પુત્ર, બાળ હોવા છતાં, કુષ્ઠરોગથી આક્રાંત થયો અને પિતા-માતાને અત્યંત દુઃખ આપનાર બન્યો।

Verse 22

अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः । चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः

પછી પૃથ્વીપતિ રાજા તે કામ્ય ક્ષેત્રમાં ગયો અને પોતાના પુત્ર માટે રોગનાશાર્થે મહાન તપ કર્યું।

Verse 23

ततस्तुष्टिं गतस्तस्य स्वयमेव जनार्दनः । प्रदाय दर्शनं वाक्यं ततः प्रोवाच सादरम्

ત્યારે તેના પર પ્રસન્ન થઈ સ્વયં જનાર્દને દર્શન આપ્યું; અને પછી આદરપૂર્વક આ વચન કહ્યું।

Verse 24

परितुष्टोऽस्मि ते वत्स तस्माच्चित्तेऽभिवांछितम् । प्रार्थयस्व प्रयच्छामि वरं पुत्र न संशयः

‘વત્સ, હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; તેથી તારા ચિત્તમાં જે અભિષ્ટ છે તે માગ. પુત્ર, હું વર આપું છું—કોઈ સંશય નથી.’

Verse 25

राजोवाच । ममायं संमतः पुत्रो ग्रस्तः कुष्ठेन केशव । बालोऽपि तत्कुरुष्वास्य कुष्ठव्याधिपरिक्षयम्

રાજાએ કહ્યું: ‘હે કેશવ, મારો આ પ્રિય પુત્ર કુષ્ઠથી ગ્રસ્ત થયો છે. બાળ હોવા છતાં, કૃપા કરીને તેમાંના કુષ્ઠવ્યાધિનો સંપૂર્ણ પરિક્ષય કરો.’

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । एष आसीत्पुरा राजा मेघवाहनसंज्ञितः । ब्रह्मण्यश्च कृतज्ञश्च सर्वशास्त्रार्थपारगः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—પૂર્વકાળે આ મેઘવાહન નામનો રાજા હતો; બ્રાહ્મણભક્ત, કૃતજ્ઞ અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં પારંગત હતો.

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्राह्मणोऽनेन घातितः । अंतःपुरे निशाकाले प्रविष्टो जारकर्मकृत

પરંતુ એક સમયે તેના દ્વારા એક બ્રાહ્મણનો વધ થયો—જે રાત્રે અંતઃપુરમાં પ્રવેશી જારકર્મમાં લાગેલો હતો.

Verse 28

अथ पश्यति यावत्स प्रभातेऽभ्युदिते रवौ । यज्ञोपवीतसंयुक्तस्तावत्स द्विजरूपधृक्

પછી પ્રભાતે સૂર્ય ઉગતાં તેણે જોયું—તે યજ્ઞોપવીતધારી, દ્વિજરૂપ ધારણ કરેલો હતો.

Verse 29

अथ तं ब्राह्मणं मत्वा घृणाविष्टः सुदुःखितः । गत्वा काशीपुरीं पश्चात्तपश्चक्रे समाहितः

તેને બ્રાહ્મણ માનીને તે પસ્તાવાથી અને ઘોર દુઃખથી વ્યાપ્ત થયો. પછી કાશીપુરી જઈ એકાગ્ર મનથી તપ કર્યું.

Verse 30

राज्ये पुत्रं समाधाय वैराग्यं परमं गतः । नियतो नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः

રાજ્યમાં પુત્રને ગાદી પર બેસાડી તે પરમ વૈરાગ્યને પામ્યો. સંયમી અને મિતાહારી બની ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન જ ભોજન કરતો રહ્યો.

Verse 31

ततः कालेन संप्राप्तो यमस्य सदनं प्रति । विपाप्मापि च चिह्नेन युक्तोऽयं पृथिवीपतिः

પછી સમયના ક્રમે તે રાજા યમના સદન સુધી પહોંચ્યો; પાપથી શુદ્ધ થયો છતાં તે કર્મનું એક ચિહ્ન તેની સાથે રહ્યું.

Verse 32

ब्रह्मघातोद्भवेनैव बालभावेऽपि संस्थिते । येऽत्र कुष्ठसमायुक्ता दृश्यंते मानवा भुवि । तैर्नूनं ब्राह्मणाघातो विहितश्चान्यजन्मनि

અહીં ધરતી પર બાળપણમાં પણ જે લોકો કুষ্ঠથી પીડિત દેખાય છે, તે માત્ર બ્રહ્મહત્યાના ફળથી જ છે; નિશ્ચયે તેમણે પૂર્વજન્મે બ્રાહ્મણવધ કર્યો હતો.

Verse 33

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यो गत्वा श्राद्धमाचरेत् । पितॄणां चैव सर्वेषामनृणः स प्रजायते

જે હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જઈ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે સર્વ પિતૃઓ પ્રત્યે ઋણમુક્ત બને છે.

Verse 34

न ब्राह्मणवधाद्बाह्यं कुष्ठव्याधिः प्रजायते । एतत्सत्यं विजानीहि वदतो मम भूपते

બ્રાહ્મણવધ સિવાય કুষ্ঠવ્યાધિ બીજે કોઈ કારણથી ઉત્પન્ન થતી નથી; હે રાજા, મારા વચનને સત્ય માની જાણો.

Verse 35

अंबरीष उवाच । एतदर्थं सुराधीश मया त्वं पूजितः प्रभो । प्रसन्ने त्वयि देवेश नासाध्यं विद्यते भुवि

અંબરીષે કહ્યું—હે સુરાધીશ, પ્રભુ! આ હેતુથી જ મેં તમારી પૂજા કરી છે. હે દેવેશ, તમે પ્રસન્ન થાઓ તો ધરતી પર કશુંય અસાધ્ય નથી.

Verse 36

एवमुक्तस्ततस्तेन भगवान्मधुसूदनः । पातालजाह्नवीतोयं स सस्मार समाधिना

તેના એવા વચનથી સંબોધિત થઈ ભગવાન મધુસૂદન સમાધિમાં પ્રવેશી પાતાળસ્થ જાહ્નવી (ગંગા)ના જળનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.

Verse 37

सा ध्याता सहसा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । कृत्वा तु विवरं सूक्ष्मं विनिष्क्रांताऽथ तत्क्षणात्

પ્રભવશાળી વિષ્ણુએ તેણીનું ધ્યાન કરતાં જ, તેણીએ સૂક્ષ્મ છિદ્ર રચી તત્ક્ષણે જ બહાર પ્રગટ થઈ.

Verse 38

ततः प्रोवाच वचनमंबरीषं चतुर्भुजः । निमज्जतु सुतस्तेऽत्र सुपुण्ये जाह्नवीजले

પછી ચતુર્ભુજ પ્રભુએ અંબરીષને કહ્યું— “તારો પુત્ર અહીં આ પરમ પુણ્યમય જાહ્નવી જળમાં નિમજ્જન કરે.”

Verse 39

येन कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणादेव जायते । तथा ब्रह्मवधोद्भूतैः पातकैरुपपातकैः

જે (નિમજ્જન)થી મનુષ્ય તત્ક્ષણે કুষ্ঠરોગથી મુક્ત થાય છે; તેમજ બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન પાપો અને ઉપપાપોથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 40

एतस्मिन्नेव काले तु समानीय सुतं नृपः । स्नापयामास तत्तोयैः प्रत्यक्षं शार्ङ्गधन्वनः

એ જ સમયે રાજાએ પુત્રને ત્યાં લાવી, શારઙ્ગધન્વા (વિષ્ણુ)ની પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં, તે જળોથી તેને સ્નાન કરાવ્યું.

Verse 41

ततः स बालकः सद्यः स्नातमात्रो द्विजोत्तमाः । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो जातो बालार्कसंनिभः

ત્યારે, હે દ્વિજોત્તમો! તે બાળક સ્નાનમાત્ર કરતાં જ ક્ષણમાં કુષ્ઠરોગથી મુક્ત થયો અને પ્રાતઃકાળે ઉગતા બાળસૂર્ય સમાન તેજસ્વી બન્યો।

Verse 42

ततः प्रणम्य तं देवं हर्षेण महताऽन्वितः । पित्रा समं जगामाथ स्वकीयं भवनं द्विजाः

પછી તે દેવને પ્રણામ કરીને, મહાન હર્ષથી યુક્ત તે બ્રાહ્મણ પિતાની સાથે પોતાના ઘેર ગયો।

Verse 43

तस्मिन्गते महीपाले सपुत्रे तत्क्षणाद्धरिः । तद्रंध्रं पूरयामास यथा नो वेत्ति कश्चन

જ્યારે તે રાજા પુત્રসহ ત્યાંથી નીકળી ગયો, ત્યારે હરિએ તત્ક્ષણે તે રંધ્ર પૂરી દીધું, જેથી કોઈ પણ તેને જાણી ન શકે।

Verse 44

एतस्मात्कारणात्पूर्वं तत्तोयं सर्वपापहृत् । यद्गोमुखेन भूयोऽपि भूतले प्रकटीकृतम्

આ જ કારણથી તે જળ પ્રાચીનકાળથી સર્વપાપહર છે; કારણ કે ગોમુખ દ્વારા તે ફરી ભૂતલ પર પ્રકટ થયું હતું।

Verse 46

व्याधयोपि महारौद्रा दद्रुपामा समुद्भवाः । उपसर्गोद्भवाश्चैव विस्फोटकविचर्चिका

અતિ ભયંકર વ્યાધિઓ પણ—ઉપસર્ગજન્ય દદ્રુ (દાદ) અને વિચર્ચિકા (એક્ઝિમા), તેમજ વિસ્ફોટક (ફોડા-ફુંસી) જેવા ચર્મરોગો—અહીં ઉલ્લેખિત છે।

Verse 47

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र भक्तितः । कुरुते याति लोकं स देवदेवस्य चक्रिणः

જે નિષ્કામ મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે દેવોના દેવ ચક્રધારી ભગવાન વિષ્ણુના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 48

यस्मिन्दिने समानीता सा गंगा तत्र विष्णुना । तस्मिन्दिने वृषे सूर्यः स्थितश्चित्रासु चंद्रमाः

જે દિવસે વિષ્ણુએ તે ગંગાને ત્યાં લાવી, એ જ દિવસે સૂર્ય વૃષભ રાશિમાં અને ચંદ્ર ચિત્રા નક્ષત્રમાં સ્થિત હતો।

Verse 49

अद्यापि तज्जलस्पर्शात्सुपवित्रो धरातले । यः स्नानं सूर्यवारेण कुरुतेऽर्कोदयं प्रति । तस्य नाशं द्रुतं यांति गलगंडादिका इह

આજ પણ તે જળના સ્પર્શથી ધરાતલ પર મનુષ્ય અતિ પવિત્ર બને છે। જે રવિવારે સૂર્યોદય તરફ મુખ કરીને ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેના ગલગંડ વગેરે રોગો આ લોકમાં જ ઝડપથી નાશ પામે છે।

Verse 50

तथान्येऽपि दिने तस्मिन्यदि तोयमवाप्य च । स्नानं करोति सद्भक्त्या तत्फलं सोऽपि चाप्नुयात्

એ જ રીતે અન્ય દિવસોમાં પણ જો કોઈ તે જળ મેળવી સાચી ભક્તિથી સ્નાન કરે, તો તે પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 93

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ગોમુખતીર્થ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ત્રાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।