Adhyaya 189

Verse 1

सूत उवाच । अथ यावच्च ताः शप्ता मातरो द्विजसत्तमाः । सावित्र्या तास्तु गंधर्व्यः प्राप्ताः सा यत्र तिष्ठति

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યાર પછી સાવિત્રી દ્વારા શપ્ત થયેલી તે માતાઓ; તે ગંધર્વી સ્ત્રીઓ જ્યાં તે (સાવિત્રી) સ્થિત હતી ત્યાં જ પહોંચી ગઈ।

Verse 2

ततः प्रणम्य ता ऊचुः सर्वा दीनतरं वचः । वयं समागता देवि सर्वास्तव मखे यतः

પછી પ્રણામ કરીને તેઓ સૌ અત્યંત દીન વચન બોલ્યાં—‘હે દેવી! અમે સૌ આવ્યા છીએ, કારણ કે અમે તમારા મખ (યજ્ઞ) સાથે સંબંધિત છીએ.’

Verse 3

यज्ञभागं लभिष्याम औदुंबर्याः प्रसादतः । न चास्माभिः परिज्ञाता सावित्री चात्र तिष्ठति

ઔદુંબરી દેવીના પ્રસાદથી અમને યજ્ઞનો ભાગ મળવાનો હતો; પરંતુ અહીં સ્વયં સાવિત્રી દેવી વસે છે તે અમે ઓળખી શક્યા નહીં.

Verse 4

दौर्भाग्यदोषसंपन्ना नागरीभिः समावृता । अस्माकं सुखमार्गोऽयं नृत्यगीतसमुद्भवः

દુર્ભાગ્યના દોષથી યુક્ત, નગરની સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી તે બોલી—“નૃત્ય અને ગીતમાંથી ઉપજેલો આ જ અમારો સુખમાર્ગ છે.”

Verse 5

तत्कुर्वाणास्ततो रात्रौ शप्ता गांधर्वसत्तमे । स्त्रीणां दुःखेन दुःखार्ता जायंते सर्वयोषितः

હે ગંધર્વશ્રેષ્ઠ! એવું કરતાં કરતાં તે રાત્રે તેઓ શપ્ત થયા; અને સ્ત્રીઓના દુઃખથી સર્વ સ્ત્રીઓ દુઃખાક્રાંત થઈ જન્મે છે.

Verse 6

यूयमानंदिताः सर्वाः सपत्न्या मम चोत्सवे । तां प्रणम्य प्रपूज्याद्य नाहं संभाषितापि च

“તમે સૌ મારી સહપત્ની સાથે મારા ઉત્સવમાં આનંદિત થયા; પરંતુ આજે તેને પ્રણામ કરીને પૂજા કર્યા છતાં મારી સાથે વાત પણ ન કરી.”

Verse 7

विशेषान्नृत्यगीतं च प्रारब्धं मम चाग्रतः । तस्माद्व्योमगति र्नैव भवतीनां भविष्यति

“અને ખાસ કરીને મારા સમક્ષ જ નૃત્ય-ગીત શરૂ કરાયા; તેથી તમારે માટે વ્યોમગતિ—આકાશગમન—કદી થશે નહીં.”

Verse 8

अस्मिन्स्थाने सदा दीनास्तथाऽश्रयविवर्जिताः । संतिष्ठध्वं न वः पूजां करिष्यंति च मानवाः

આ જ સ્થાને તમે સદા દીન અને આશ્રયવિહિન રહીને નિવાસ કરો; મનુષ્યો તમારા માનમાં પૂજા નહીં કરે.

Verse 9

दीनानामसमर्थानां यात्राकृत्येषु सर्वदा । तस्यास्तद्वचनं देवि नान्यथा संभविष्यति

હે દેવી! દીન અને અસમર્થ લોકોના યાત્રાકૃત્યોમાં સર્વદા તેના વચન અન્યથા નહીં થાય; તે નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે.

Verse 10

औदुम्बर्याः पूजनाय गत्वा तस्यै निवेद्यताम् । सा हि व्यपनयेद्दुःखं ध्रुवं सा हि प्रकामदा

ઔદુંબરીના પૂજનાર્થે જઈને તેને અર્પણ કરો; તે નિશ્ચયે દુઃખ દૂર કરે છે અને નિશ્ચયે ઇચ્છિત ફળ આપનારી છે.

Verse 11

तेनाऽत्र सहसा प्राप्ता यावन्नष्टमनोरथाः

તે ઉપદેશથી તેઓ સહસાએ અહીં આવી પહોંચ્યા; ત્યાં સુધીમાં તેમના મનોભાવ નાશ પામી તેઓ નિરાશ થયા હતા.

Verse 12

तस्मात्कुरुष्व कल्याणि यथास्माकं गतिर्भवेत् । माहात्म्यं तव वर्द्धेत त्रैलोक्येऽपि चराचरे

અતએવ હે કલ્યાણી! અમારી શુભ ગતિ થાય તેમ કર; અને તારો માહાત્મ્ય ત્રિલોકમાં, ચરાચર સર્વમાં, વધતો રહો.

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । का शक्तिर्विद्यतेऽस्माकं कृतं सावित्रिसंभवम् । अन्यथा कर्तुमेवाद्य सर्वैरपि सुरासुरैः

ઔદુમ્બરી બોલી—સાવિત્રીના વિધાનથી જે થયું છે તેને બદલવાની અમારી પાસે કઈ શક્તિ છે? આજે બધા દેવો અને અસુરો મળીને પણ તેને અન્યથા કરી શકતા નથી।

Verse 14

तथापि शक्तितो देव्यो यतिष्यामि हिताय वः । अष्टषष्टिषु गोत्रेषु भवत्यः संनियोजिताः

તથાપિ, હે દેવીઓ, યથાશક્તિ હું તમારા હિત માટે પ્રયત્ન કરીશ. તમે અષ્ટષષ્ટિ ગોત્રોમાં વિધિપૂર્વક નિયોજિત થશો।

Verse 15

पितामहेन तुष्टेन तत्र पूजामवाप्स्यथ । यूयं रात्रौ च संज्ञाभिर्हास्यपूर्वाभिरेव च

ત્યાં પિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થાય ત્યારે તમે પૂજા પ્રાપ્ત કરશો. અને રાત્રે પણ—પૂર્વે નક્કી કરેલા સંકેતો દ્વારા તથા હાસ્યને પૂર્વભૂમિકા બનાવી—તમારી ઉપાસના થશે।

Verse 16

अद्यप्रभृति यस्यात्र नागरस्य तु मंदिरे । वृद्धिः संपत्स्यते काचिद्वि शेषान्मंडपोद्भवा

આજથી અહીં જે કોઈ નાગરિકના ઘરમાં કંઈક વૃદ્ધિ થશે—વિશેષ કરીને મંડપના નિર્માણ/પ્રતિષ્ઠાથી ઉત્પન્ન વૃદ્ધિ—તેનું આ ફળ થશે।

Verse 17

तथा या योषितः काश्चित्पुरद्वारं समेत्य च । अदृष्टहास्यमाध्याय क्षपिष्यंति बलिं ततः

તેમજ કેટલીક સ્ત્રીઓ નગરદ્વાર પાસે આવી, ગુપ્ત હાસ્યને આવરણ બનાવી, પછી બલી (નૈવેદ્ય-આહુતિ) અર્પણ કરશે।

Verse 18

तेन वो भविता तृप्तिर्देवानां च यथा मखैः । याः पुनर्न करिष्यंति पूजामेतां मयोदिताम्

તેના દ્વારા તમે તૃપ્ત થશો, જેમ દેવો યજ્ઞોથી તૃપ્ત થાય છે. પરંતુ જે મારા કહેલા આ પૂજનને નહીં કરે—

Verse 19

युष्माकं नगरे तासां सुपुत्रो नाशमाप्स्यति । युष्माकमपमाने न सदा रोगी भविष्यति

તમારા નગરમાં તેમની (જે પૂજા કરે છે) સુપુત્રો વિનાશને પામશે નહીં. અને તમારા અપમાનના કારણે તેઓ સદા રોગી પણ નહીં બને.

Verse 20

तस्मात्तिष्ठध्वमत्रैव रक्षार्थं नगरस्य च । शापव्याजेन युष्माकं वरोऽयं समुपस्थितः

અતએવ નગરની રક્ષા માટે તમે અહીં જ સ્થિર રહો. શાપના બહાને આ વરદાન તમને પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो देवशर्मा द्विजोत्तमाः । गंधर्वः पर्वतो जातः स्वपत्न्या सहितस्तदा

આ દરમિયાન દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ દેવશર્મા આવી પહોંચ્યા. તે જ સમયે પરવત નામનો ગંધર્વ પણ પોતાની પત્ની સાથે ત્યાં હાજર હતો.

Verse 22

यदा चौदुम्बरी शप्ता नारदेन सुरर्षिणा । मानुषी भव क्रुद्धेन तदा संप्रार्थितस्तया

જ્યારે દેવર્ષિ નારદે ક્રોધમાં ‘માનુષી ભવ’ કહી ચૌદુમ્બરીને શાપ આપ્યો, ત્યારે તેણીએ તેમની પાસે પ્રાર્થના કરી.

Verse 23

मदर्थं मानुषो भूत्वा तता त्वं चानया सह । सृज मां मानुषीं चेव येन गच्छामि नो भुवि

મારા હિતાર્થે, હે પિતા, તમે માનવ બની જાઓ અને તમે પણ તેણી સાથે રહો. મને પણ માનવ સ્ત્રીરૂપે જન્મ આપો, જેથી હું પૃથ્વી પર જઈને વસું.

Verse 24

विण्मूत्रसंयुते गर्भे सर्वदोषसमन्विते । ततः सा कृपया तस्याः सत्पत्न्या देवशर्मणः

મલમૂત્રથી ભરેલા, સર્વ દોષોથી યુક્ત ગર્ભમાં સ્થિત રહી, તેણીએ કરુણાથી દેવશર્મણની તે સદ્પત્ની તરફ મન વાળ્યું.

Verse 25

अवतीर्णा धरापृष्ठे वानप्रस्थाश्रमे ततः । एवं सा पञ्चमी रात्रिस्तस्य यज्ञस्य सत्तमाः

પછી તે ધરતીના પૃષ્ઠ પર અવતરીને વાનપ્રસ્થના આશ્રમમાં પ્રવેશી. આ રીતે તે ઉત્તમ યજ્ઞની પાંચમી રાત્રિ વીતી ગઈ.

Verse 26

उत्सवेन मनोज्ञेन चौदुम्बर्या व्यतिक्रमात् । प्रत्यूषे च ततो जाते यदा तेन विसर्जिता

મનોહર ઔદુમ્બરી ઉત્સવ પૂર્ણ થયા પછી અને પ્રભાત થતાં, તેણીને તેણે વિદાય આપી.

Verse 27

औदुम्बरी तदा प्राह पर्वतं जनकं निजम् । कल्येऽत्रावभृथो भावी विधियज्ञसमुद्भवः

ત્યારે ઔદુમ્બરીએ પોતાના જનક પર્વતને કહ્યું—“કાલે અહીં વિધિપૂર્વક થયેલા યજ્ઞમાંથી અવભૃથ-સ્નાન થશે.”

Verse 28

सर्वतीर्थमयस्तस्मिन्स्नानं न स्यात्ततः परम् । यास्यामः स्वगृहान्भूयः सर्वैर्देवैः समन्विताः

સર્વતીર્થમય એવા તે સ્થાને સ્નાન કરતાં ઉત્તમ સ્નાન નથી. ત્યારબાદ અમે સર્વ દેવતાઓ સાથે ફરીથી પોતાના-પોતાના ધામોમાં પરત જઈશું.

Verse 30

अनेनैव विमानेन त्रयो वापि यथासुखम् । ममापि च वरो जातो यः शापान्नारदोद्भवात् । यज्ञभागो मया प्राप्तो देवानामपि दुर्लभः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते विशेषात्स्त्रीजनैः कृतः

“આ જ વિમાનથી અમે ત્રણે યથાસુખ ફરશું. અને નારદથી ઉત્પન્ન શાપના કારણે મને પણ એક વર પ્રાપ્ત થયો છે—દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવો યજ્ઞભાગ મને મળ્યો છે; વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવે ત્યારે.”

Verse 189

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य औदुंबर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तांतवर्णनंनामैकोननवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘ઔદુંબરીની ઉત્પત્તિ પૂર્વેના પૂર્વજન્મવૃત્તાંતનું વર્ણન’ નામનો 189મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.