Adhyaya 143
સૂત કહે છે કે ચિત્રપીઠના મધ્યમાં સ્થિત શ્રી ચિત્રેશ્વર દેવ ‘ચિત્ર-સૌખ્ય’ એટલે વિશિષ્ટ કલ્યાણ આપનાર છે. તેમના દર્શન, પૂજન અને સ્નાનથી અયોગ્ય કામના સંબંધિત ગંભીર દોષો શમન પામે છે; ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ ત્યાંની ઉપાસના અત્યંત ફળદાયી કહેવાય છે. એ જ ક્ષેત્રમાં પૂર્વ શાપના કારણે રાજા ચિત્રાંગદ, ઋષિ જાબાલી અને તે પ્રસંગ સાથે જોડાયેલી એક કન્યા પણ લોકદૃષ્ટિમાં આવતી અદભુત, ચર્ચિત રૂપે હાજર રહે છે એમ વર્ણન છે. ઋષિઓ તેની પૃષ્ઠભૂમિ પૂછે છે. સૂત કથા કહે છે—બ્રહ્મચારી તપસ્વી જાબાલીએ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કર્યું, તેથી દેવતાઓ ચિંતિત થયા. ઇન્દ્રએ તેમના બ્રહ્મચર્યભંગ માટે રંભાને વસંતાસહ મોકલી; તેમના આગમનથી ઋતુપરિવર્તન જેવી મોહકતા છવાઈ. રંભા સ્નાન માટે જળમાં ઉતરી; તેને જોઈ જાબાલી અંદરથી ક્ષુબ્ધ થયા અને મંત્રધ્યાન છૂટી ગયું. રંભાએ મધુર વચનો દ્વારા પોતાને ઉપલબ્ધ બતાવી પ્રલોભિત કર્યા, અને જાબાલી એક દિવસ કામધર્મમાં પડી ગયા. પછી તેમણે સંયમ પાછો મેળવી શુદ્ધિક્રિયા કરી અને ફરી તપમાં સ્થિર થયા; રંભા દેવલોકમાં પરત ગઈ. આ રીતે અધ્યાય તપ, પ્રલોભન અને પ્રાયશ્ચિત્ત સાથે તીર્થમાહાત્મ્ય અને નૈતિક સાવધાનીને દૃઢ કરે છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवश्चित्रेश्वरो द्विजाः । चित्रपीठस्य मध्यस्थश्चित्रसौख्यप्रदो नृणाम्
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોય! ત્યાં બીજો પણ દેવ છે—ભગવાન ચિત્રેશ્વર. તે ચિત્રપીઠના મધ્યમાં સ્થિત રહી મનુષ્યોને અદભુત સુખ આપે છે.
Verse 2
यं दृष्ट्वा पूजयित्वा च स्नापयित्वाथवा नरः । मुच्यते परदारोत्थैः पातकैश्चोपपातकैः
જે મનુષ્ય તેમનું દર્શન કરીને, પૂજન કરીને, અથવા (લિંગને) સ્નાન કરાવીને, પરસ્ત્રી-સંબંધથી ઉત્પન્ન પાપો તથા ઉપપાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 3
धर्षयित्वा गुरोः पत्नीं कन्यां वा निजवंशजाम् । नीचां वा व्रतयुक्तां वा कामासक्तेन चेतसा
કામાસક્ત ચિત્તથી જેણે ગુરુની પત્નીનું, અથવા પોતાના વંશની કન્યાનું, કે નીચ જાતિની સ્ત્રીનું, અથવા વ્રતનિષ્ઠ સ્ત્રીનું પણ દૂષણ કર્યું હોય—
Verse 4
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स तत्पापं निहत्याशु स्वर्गलोकं ततो व्रजेत्
ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ જે મનુષ્ય તે દેવનું પૂજન કરે છે, તે તરત જ તે પાપનો નાશ કરીને પછી સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
तथा चित्रांगदस्तत्र जाबालिसहितो नृपः । कुमार्या सहितः सार्द्धं नग्नया तत्समुत्थया । सन्तिष्ठते तदग्रे तु शप्तो जाबालिना पुरा
તેમ જ ત્યાં જાબાલિ સાથે રાજા ચિત્રાંગદ સ્થિત છે; અને તે પ્રસંગથી જન્મેલી, વસ્ત્રવિહોણી કન્યასთან સહીત, જાબાલિએ પૂર્વે શાપ આપ્યો હોવાથી, તે દેવના સમક્ષ ઊભો રહે છે।
Verse 6
त्रयाणामपि यस्तेषां तस्मिन्नहनि निर्वपेत् । स इष्टां लभते नारीं सिद्धिं च मनसि स्थिताम्
તે દિવસે જે તે ત્રણેયને અર્પણ/દાન કરે છે, તે ઇચ્છિત નારી (પત્ની) પ્રાપ્ત કરે છે અને મનમાં સ્થિર રહેલી સિદ્ધિ પણ મેળવે છે।
Verse 7
ऋषय ऊचुः । कस्माज्जाबालिना शप्तः पूर्वं चित्रांगदो युवा । सा च तत्तनया कस्मात्कुमारी वस्त्रवर्जिता
ઋષિઓએ કહ્યું—યુવાન ચિત્રાંગદને પૂર્વે જાબાલિએ કયા કારણે શાપ આપ્યો? અને તેની પુત્રી એવી કન્યા કેમ વસ્ત્રવિહોણી છે?
Verse 8
अद्यापि तिष्ठते तत्र विरुद्धं रूपमाश्रिता । जनहास्य करं नित्यं तस्मात्सूत वदस्व नः
તે આજે પણ ત્યાં વિરુદ્ધ/વિસંગત રૂપ ધારણ કરીને રહે છે અને હંમેશાં લોકોના ઉપહાસનું કારણ બને છે; તેથી, હે સૂત, અમને કારણ કહો।
Verse 9
सूत उवाच । आर्सोत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना जाबालिरिति विश्रुतः । कौमारब्रह्मचर्येण येन चीर्णं तपः सदा
સૂત બોલ્યા—પૂર્વકાળે જાબાલિ નામે પ્રસિદ્ધ એક મુનિ હતા; તેમણે કૌમાર્યથી બ્રહ્મચર્ય પાળી સદા તપ આચર્યું।
Verse 10
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं समासाद्य स सद्द्विजाः । बाल्येऽपि वयसि प्राप्ते समारेभे महत्तपः
હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચીને તે સદ્દ્વિજ, બાળવયમાં હોવા છતાં, મહાન તપસ્યા આરંભી।
Verse 11
कृच्छ्रचांद्रायणादीनि पाराकाणि शनैःशनैः । कुर्वता तेन ते देवाः संनीता भयगोचरम्
તેણે ધીમે ધીમે કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે પારાક જેવી કઠોર વ્રતો કર્યાં, તેથી દેવતાઓ ભયના વશમાં આવ્યા।
Verse 12
ततः शक्रादयो देवाः संत्रस्ता मेरुमूर्धनि । मिलित्वा चक्रिरे मंत्रं तस्य विघ्नकृते मिथः
પછી મેરુશિખર પર શક્ર વગેરે દેવતાઓ ભયભીત થઈ ભેગા થયા અને તેના તપમાં વિઘ્ન કરવા પરસ્પર મંત્રણા કરી।
Verse 13
यद्यस्य तपसो वृद्धिरेवं यास्यति नित्यशः । च्यावयिष्यति तन्नूनं स्वर्गराज्याच्छतक्रतुम्
જો તેના તપની વૃદ્ધિ આ રીતે રોજેરોજ ચાલતી રહેશે, તો તે નિશ્ચયે શતક્રતુ ઇન્દ્રને સ્વર્ગરાજ્યમાંથી ચ્યૂત કરશે।
Verse 14
तस्माद्गच्छतु रंभाख्या तत्पार्श्वे ऽप्सरसां वरा । ब्रह्मचर्यविघाताय तस्यर्षेर्भावितात्मनः
અતએવ અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ રંભા તેના પાસે જાય, દૃઢસંયમિત ચિત્તવાળા તે ઋષિના બ્રહ્મચર્યમાં વિઘ્ન પાડવા માટે।
Verse 15
ब्रह्मचर्यं तपोमूलं यतः संकीर्तितं द्विजैः । तस्याभावात्परिक्लेशः केवलं न फलं व्रते
કારણ કે બ્રહ્મચર્યને વિદ્વાન દ્વિજોએ તપસ્યાનું મૂળ કહી કીર્તિત કર્યું છે; તે ન હોય તો વ્રતમાં માત્ર કષ્ટ રહે, ફળ નથી મળતું।
Verse 16
एवं ते निश्चयं कृत्वा समाहूय ततः परम् । रंभामूचुर्महेंद्रेण सर्वे देवास्तदादरात्
આ રીતે નિર્ણય કરીને પછી તેમણે રંભાને બોલાવી; મહેન્દ્ર સાથે સર્વ દેવોએ તેને આદરપૂર્વક કહ્યું।
Verse 17
गच्छ शीघ्रं महाभागे जाबालिर्यत्र तिष्ठति । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तपोविघ्नाय तस्य वै
હે મહાભાગે, જ્યાં જાબાલી રહે છે ત્યાં—હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં—ઝડપથી જા; તેના તપમાં વિઘ્ન પાડવા માટે।
Verse 18
ते ते भावाः प्रयोक्तव्याः कथास्तास्ता मनोहराः । वर्धयंती तथा चित्ते तस्य कामं निरर्गलम्
તે તે ભાવભંગિમાઓ અને તે તે મનોહર વાતો પ્રયોગ કર, જેથી તેના ચિત્તમાં નિરંકુશ કામના વધે।
Verse 19
रंभोवाच । स मुनिर्न विजानाति कामधर्मं सुरेश्वर । अरसज्ञं कथं देव करिष्यामि स्मरान्वितम्
રંભાએ કહ્યું—હે સુરેશ્વર! તે મુનિ કામધર્મ જાણતો નથી. રસથી અજાણ એવા તેને હું કેવી રીતે સ્મરથી વ્યાકુલ કરું?
Verse 20
इन्द्र उवाच । एष यास्यति मद्वाक्याद्वसंतस्तस्य सन्निधौ । अस्य संदर्शनादेव भविष्यति स सस्मरः
ઇન્દ્રએ કહ્યું—મારા વચનથી વસંત તેના સન્નિધિમાં જશે. વસંતના દર્શન માત્રથી તે મુનિ કામથી યુક્ત થશે.
Verse 21
तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र सहानेन वरानने । संसिद्धिर्जायते येन देवकृत्यं भवेद्द्रुतम्
અતએવ, હે વરાનને! તેની સાથે તુરંત ત્યાં જા. જેથી સિદ્ધિ થાય અને દેવકાર્ય ઝડપથી પૂર્ણ થાય.
Verse 22
अथ सा तं प्रणम्योच्चैः प्रस्थिता धरणीतलम् । वसंतेन समायुक्ता जाबालिर्यत्र तिष्ठति
પછી તેણીએ તેને પ્રણામ કરીને ધરાતલ પર પ્રસ્થાન કર્યું; વસંત સાથે જ્યાં જાબાલી રહેતો હતો ત્યાં ગઈ.
Verse 23
अथाकस्मादशोकस्य संजातः पुष्पसंचयः । तिलकस्य च चूतस्य मंजर्यः समुपस्थिताः
ત્યારે અચાનક અશોક વૃક્ષમાં પુષ્પસમૂહ પ્રગટ થયો; તિલક અને આંબાના પણ મંજરીઓ નીકળી આવી.
Verse 24
शिशिरे च सरोजानि विकासं प्रापुरेव हि । ववौ च सुरभिर्वायुर्दाक्षिणात्यः सुकामदः
શિશિર ઋતુમાં પણ કમળો વિકસ્યા; અને દક્ષિણ તરફથી સુગંધિત પવન વહ્યો, જે ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપીને કામભાવ જગાવનાર હતો।
Verse 25
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता रंभा तत्र वराप्सराः । सलिलाशयतीरस्थो जाबालिर्यत्र तिष्ठति
એ દરમ્યાન ત્યાં શ્રેષ્ઠ અપ્સરા રંભા આવી પહોંચી—જ્યાં જળાશયના કિનારે જાબાલી મુનિ નિવાસ કરતા હતા તે જ સ્થળે।
Verse 26
अक्षमालाधृतकरो जपन्मंत्रमनेकधा । अभीष्टं श्रद्धया युक्तो विधाय पितृतर्पणम्
હાથમાં અક્ષમાળા ધારણ કરીને તે અનેક રીતે મંત્રજપ કરતો હતો; શ્રદ્ધાયુક્ત બની અભીષ્ટ કર્મો કર્યા અને પિતૃઓનું તર્પણ પણ કર્યું।
Verse 27
स्नानार्थं तज्जलं साऽथ प्रविवेश वराप्सराः
પછી તે શ્રેષ્ઠ અપ્સરા સ્નાન માટે તે જળમાં પ્રવેશી।
Verse 28
विवस्त्रां तां समालोक्य सोऽपि यौवनशालिनीम् । याम्यानिलेन च स्पृष्टः कामस्य वशगो ऽभवत्
તેણે તેણીને નિર્વસ્ત્રા અને યૌવનથી તેજસ્વી જોઈ; તેમજ દક્ષિણ પવનના સ્પર્શથી તે પણ કામના વશમાં પડી ગયો।
Verse 29
ततस्तस्याभवत्कंपस्तत्क्षणादेव सन्मुने । अक्षमाला कराग्राच्च पपात धरणीतले
તત્ક્ષણે જ, હે સન્મુને, તે કંપવા લાગ્યો; અને તેના હાથની આંગળીઓના અગ્રથી અક્ષમાળા ધરતી પર પડી ગઈ।
Verse 30
पुलकः सर्वगात्रेषु संजज्ञेऽतीव दारुणः । अश्रुपाताः पतंति स्म कोष्णाः प्लावितभूतलाः
તેના સર્વ અંગોમાં અત્યંત પ્રચંડ રોમાંચ ઊઠ્યો; અને ઉષ્મ અશ્રુધારાઓ સતત પડતી રહી, ભૂમિતલ ભીંજાઈ ગયું।
Verse 31
अथ तं क्षुभितं ज्ञात्वा चित्तज्ञा सा वराप्सराः । निर्गत्य सलिलात्तस्माच्चक्रे वस्त्रपरिग्रहम्
પછી તેને અંતરમાં ક્ષુબ્ધ થયેલો જાણી, ચિત્તજ્ઞા એવી તે શ્રેષ્ઠ અપ્સરા જળમાંથી બહાર આવી અને પોતાના વસ્ત્રો ધારણ કરવા લાગી।
Verse 32
ततस्तस्यांतिके गत्वा प्रणिपत्य कृतादरा । प्रोवाच मधुरं वाक्यं वर्द्धंती तस्य तन्मतम्
પછી તે તેની નજીક ગઈ, આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યો; અને મધુર વચન બોલી—તેના અંતરમાં ઉદ્ભવેલા ભાવને નરમાઈથી દૃઢ કરતી રહી।
Verse 33
आश्रमे सकलं ब्रह्मन्कच्चित्ते कुशलं मुने । स्वाध्याये तपसि प्राज्ञ शिष्येषु मृगपक्षिषु
‘હે બ્રાહ્મણ મુનિ, આશ્રમમાં સર્વ કুশળ છે ને? હે મુને, ચિત્ત શાંત છે ને? હે પ્રાજ્ઞ, સ્વાધ્યાય અને તપમાં વૃદ્ધિ છે ને, અને શિષ્યો, મૃગ તથા પક્ષીઓ પણ કুশળ છે ને?’
Verse 34
कुशलं मे वरारोहे सर्वत्रैवाधुना स्थितम् । विशेषेणात्र संप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता
મુનિ બોલ્યા—હે વરારોહે, મારું કુશળ હવે સર્વત્ર સ્થિર છે. વિશેષ કરીને તું અહીં આવી છે, સર્વ શુભ-લક્ષણોથી વિભૂષિત છે.
Verse 35
का त्वं वद महाभागे मम मन्मथवर्धनी । किं देवी वासुरी वा किं पन्नगी किं तु मानुषी
હે મહાભાગે, કહો—તમે કોણ છો, જે મારા અંતરમાં મન્મથને વધારશો? તમે દેવી છો કે આસુરી, પન્નગી (નાગકન્યા) છો કે માનુષી?
Verse 36
निवेदय शरीरे मे किं न पश्यसि वेपथुम् । निरर्गलश्च रोमांचो बाष्पपूरश्च नेत्रजः
હું તને નિવેદન કરું છું—મારા શરીરમાં આ કંપન તને દેખાતું નથી શું? રોકી ન શકાય એવો રોમાંચ ઊઠે છે અને આંખોમાં અશ્રુઓનો પૂર ભરાયો છે.
Verse 37
रंभोवाच । किं ते गात्रस्वभावोऽयम् किं वान्यो व्याधिसंभवः । कच्चिदेव न ते स्वास्थ्यं प्रपश्यामि शरीरजम्
રંભા બોલી—આ તારા દેહનો સ્વભાવ છે કે કોઈ બીજા રોગથી ઉત્પન્ન થયું છે? હું તારા શરીરમાં આરોગ્ય દેખતી નથી.
Verse 38
मुनिरुवाच । न मे गात्रस्वभावो न व्याधिभिश्च सुलोचने । शृणुष्व कारणं कृत्स्नं येनेदृक्संस्थितं वपुः
મુનિ બોલ્યા—હે સુલોચને, આ મારી દેહસ્વભાવિક સ્થિતિ નથી, ન તો રોગોથી થયેલી છે. સાંભળ; જે કારણે મારું શરીર આવું થયું તેનું સંપૂર્ણ કારણ કહું છું.
Verse 40
तदहं मन्मथाविष्टो दर्शनात्तव शोभने । ब्रह्मचर्यपरोपीत्थं महाव्रतधरोऽपि च
અતએવ, હે શોભને! તારા દર્શનમાત્રથી હું મન્મથથી આવિષ્ટ થયો છું—જ્યારે કે હું બ્રહ્મચર્યપર અને મહાવ્રતધારી પણ છું।
Verse 41
रंभोवाच यद्येवं ब्राह्मणश्रेष्ठ मां भजस्व यथासुखम् । नात्र कश्चिद्भवेद्दोषः पण्यनारी यतोऽस्म्यहम्
રંભાએ કહ્યું—જો એમ જ હોય, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! તો જેમ સુખ થાય તેમ મને ભજ. તેમાં કોઈ દોષ નથી, કારણ કે હું સ્વભાવથી પণ্যનારી છું।
Verse 42
साधारणा वयं विप्र यतः सृष्टाः स्वयंभुवा । सर्वेषामेव लोकानां विशेषेण द्विजन्मनाम्
હે વિપ્ર! અમે સર્વ માટે સાધારણ છીએ, કારણ કે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ અમને સર્વ લોકોના—વિશેષે કરીને દ્વિજોના—ભોગાર્થે સર્જ્યા છે।
Verse 43
अहं चापि समालोक्य त्वां मुने मन्मथोपमम् । हता कामशरैस्तीक्ष्णैर्न च गंतुं समुत्सहे
અને હે મુને! તને મન્મથસમાન જોઈને હું પણ તીક્ષ્ણ કામબાણોથી વિદ્ધ થઈ ગઈ છું; હવે હું જવા માટે સાહસ કરી શકતી નથી।
Verse 44
मया दृष्टाः सुराः पूर्वं यक्षा विद्याधरास्तथा । सिद्धाश्च किंनरा नागा गुह्यकाः किमु मानुषाः
મેં પહેલાં દેવો, યક્ષો અને વિદ્યાધરોને પણ જોયા છે; સિદ્ધો, કિન્નરો, નાગો અને ગુહ્યકોને પણ—તો પછી માનવોની તો શું વાત!
Verse 45
नेदृग्रूपं वपुस्तेषामेकस्यापि विलोकितम् । मध्ये ब्राह्मणशार्दूल तस्माद्भक्तां भजस्व माम्
તેમામાં મેં એકમાં પણ આવું રૂપ અને દેહસૌંદર્ય જોયું નથી. તેથી, હે બ્રાહ્મણશાર્દૂલ, તારી ભક્ત મને સ્વીકાર અને મારી સાથે રમણ કર।
Verse 46
यो नारीं कामसंतप्तां स्वयं प्राप्तां परित्यजेत् । स मूर्खः पच्यते घोरे नरके शाश्वतीः समाः
જે પુરુષ સ્વયં આવી પહોંચેલી, કામથી સંતપ્ત નારીને ત્યજી દે, તે મૂર્ખ ઘોર નરકમાં અનંત વર્ષો સુધી દહે છે।
Verse 47
एवमुक्त्वा तया सोऽथ परिष्वक्तो महामुनिः । अनिच्छन्नपि वाक्येन हृदयेन च सस्पृहः
આમ કહી તેણે મહામુનિને આલિંગન કર્યું. વાણીથી તો તે અનિચ્છુક હતો, પરંતુ હૃદયમાં છતાં સ્પૃહા જાગી।
Verse 48
ततो लतानि कुंजे तं समानीय मुनीश्वरम् । कामशास्त्रोदितैर्भावै रराम कृत्रिमैर्मुनिम्
પછી તેણે મુનીશ્વરને લતાથી ઢંકાયેલા કુંજમાં લઈ જઈ, કામશાસ્ત્રમાં કહેલા કૃત્રિમ ભાવ ધારણ કરીને મુનિ સાથે ક્રીડા કરી।
Verse 49
एवं तया समं तत्र स्थितो यावद्दिनक्षयम् । कामधर्मसमासक्तः संत्यक्ताशेषकर्मकः
આ રીતે તે તેની સાથે ત્યાં દિવસના અંત સુધી રહ્યો—કામધર્મમાં આસક્ત થઈ, બાકીના બધા કર્મો અને કર્તવ્યો ત્યજીને।
Verse 50
ततो निष्कामतां प्राप्तो लज्जया परिवारितः । विससर्ज च तां रंभां शौचं चक्रे ततः परम्
ત્યારે તે લજ્જાથી ઘેરાઈ ફરી નિષ્કામ થયો. તેણે રંભાને વિદાય આપી અને ત્યારબાદ શૌચ-શુદ્ધિ કરી.
Verse 51
सापि तेन विनिर्मुक्ता कृतकृत्या विलासिनी । प्रहृष्टा प्रययौ तत्र यत्र देवाः सवासवाः
તેના દ્વારા મુક્ત થયેલી તે વિલાસિની અપ્સરા કૃતકૃત્ય બની હર્ષિત થઈ. ઇન્દ્ર સહિત દેવો જ્યાં એકત્ર હતા ત્યાં જ તે પ્રસ્થાન કરી ગઈ.
Verse 143
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जाबालिक्षोभणोनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના ષષ્ઠ ભાગ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘જાબાલિક્ષોભણ’ નામનો ૧૪૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।