Adhyaya 98
સૂત કહે છે—મંત્રીઓ દ્વારા વિદાય અપાયા પછી રાજા દશરથ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે આવ્યા અને ભક્તિપૂર્વક પરિક્રમા કરી. પિતાએ સ્થાપિત કરેલી દેવીની પૂજા કરી, પુણ્ય જળમાં સ્નાન કર્યું, મુખ્ય દેવાલયોના દર્શન કર્યા, અનેક તીર્થોમાં સ્નાન-દાન કર્યું. ત્યારબાદ ચક્રધારી વિષ્ણુ માટે મંદિર બાંધ્યું, વૈષ્ણવ પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરી અને સાધુઓ દ્વારા પ્રશંસિત નિર્મળ જળવાળી સુંદર વાપી/કૂવો બનાવ્યો. આ જળસ્થળ સાથે સંકળાયેલી કઠોર તપશ્ચર્યા દશરથે સો વર્ષ સુધી કરી. ત્યારે ગરુડ પર આરુઢ, દેવગણોથી ઘેરાયેલા જનાર્દન પ્રગટ થયા અને વર માંગવા કહ્યું. દશરથે વંશવૃદ્ધિ માટે પુત્રોની યાચના કરી; વિષ્ણુએ ચાર રૂપે તેના ઘરમાં જન્મ લેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી અને ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવવાનો ઉપદેશ આપ્યો. આ વાપી ‘રાજવાપી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. પંચમી તિથિએ સ્નાન-પૂજા કરીને અને એક વર્ષ સુધી શ્રાદ્ધ કરવાથી નિઃસંતાનને પણ પુત્રલાભ થાય છે—એવું વ્રત જણાવાયું. અંતે આ વરદાનથી દશરથના ચાર પુત્ર—રામ, ભરત, લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન—જન્મ્યા; એક પુત્રી લોમપાદને અપાઈ, તેમજ રામેશ્વર, લક્ષ્મણેશ્વર અને સીતાપ્રતિષ્ઠા જેવી રામ-સ્મૃતિઓનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततो दशरथो राजा मंत्रिभिस्तैर्विसर्जितः । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्तो हर्षसंयुतः
સૂત બોલ્યા—પછી રાજા દશરથ, તે મંત્રીઓ દ્વારા આદરપૂર્વક વિદાય અપાઈ, હર્ષથી યુક્ત થઈ હાટકેશ્વરનું પવિત્ર ક્ષેત્ર પ્રાપ્ત થયો.
Verse 2
तत्रागत्य ततो देवीं पित्रा संस्थापिता पुरा । पूजयित्वाऽथ सद्भक्त्या स्नात्वा कुण्डे शुभोदके
ત્યાં આવી, પૂર્વે પિતાએ સ્થાપિત કરેલી દેવીની સદ્ભક્તિથી પૂજા કરી; પછી શુભ જળવાળા કુંડમાં સ્નાન કર્યું.
Verse 3
ततोऽन्यानि च मुख्यानि दृष्ट्वा चायतनानि सः । स्नात्वा तीर्थेष्वनेकेषु दत्त्वा दानान्यनेकशः
પછી તેણે અન્ય મુખ્ય દેવાલયોના પણ દર્શન કર્યા; અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરીને, વારંવાર અનેક દાન આપ્યાં.
Verse 4
प्रासादं कारयामास देवदेवस्य चक्रिणः । तत्र संस्थापयामास प्रतिमां वैष्णवीं शुभाम्
તેણે દેવોના દેવ, ચક્રધારી ભગવાન વિષ્ણુ માટે એક પ્રાસાદ (મંદિર) બનાવડાવ્યો અને ત્યાં શુભ વૈષ્ણવ પ્રતિમાની સ્થાપના કરી।
Verse 5
तस्याग्रे कारयामास वापीं स्वच्छोदकान्विताम् । सोपानपंक्तिभिर्युक्तां साधुभिः संप्रशंसिताम्
તેણે તેના સમક્ષ સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ એક વાપી (બાવડી) બનાવડાવી; તે સોપાનની પંક્તિઓથી યુક્ત અને સાધુજનોથી ખૂબ પ્રશંસિત હતી।
Verse 6
उदकेन ततस्तस्या देवाराधनतत्परः । प्रकारैर्बहुभिस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः
પછી તે જળનો ઉપયોગ કરીને, દેવારાધનમાં તત્પર રહી, તેણે અનેક રીતે અત્યંત તીવ્ર અને મહાન તપ કર્યું।
Verse 7
ततो वर्षशतेऽतीते तस्य तुष्टो जनार्दनः । विलोक्य च तपस्तीव्रं विहितं तेन भूभुजा
પછી સો વર્ષ વીતી ગયા પછી, તે રાજાએ કરેલા તીવ્ર તપને જોઈ જનાર્દન તેના પર પ્રસન્ન થયા।
Verse 8
प्रोवाच दर्शनं गत्वा पक्षिराजं समाश्रितः । मेघगम्भीरयावाचा बहुदेवगणैर्वृतः
દર્શન આપીને, પક્ષિરાજ ગરુડ પર આરૂઢ થઈ, મેઘગંભીર વાણીથી—ઘણા દેવગણોથી ઘેરાયેલા—ભગવાન બોલ્યા।
Verse 9
श्रीविष्णुरुवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अपि ते दुर्लभं काममहं दास्यामि कृत्स्नशः
શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—વત્સ, હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત, વર માગ. દુર્લભ ઇચ્છા પણ હોય તો હું તેને તને સંપૂર્ણ રીતે અર્પણ કરીશ.
Verse 10
राजोवाच । पुत्रार्थोऽयं समारंभो मया देव कृतोऽखिलः । तपसो देहि मे पुत्रांस्तस्माद्वंशविवृद्धिदान्
રાજાએ કહ્યું—હે દેવ, મેં કરેલો આ સમગ્ર ઉપક્રમ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે જ છે. મારી તપસ્યાના ફળરૂપે મને પુત્રો આપો, જે મારા વંશની વૃદ્ધિ કરનાર થાય.
Verse 11
अन्यत्सर्वं सुराधीश ध्रुवमस्ति गृहे स्थितम् । प्रसादात्तव यत्किंचिद्वैभवं विद्यते मम
હે સુરાધીશ, બીજું બધું તો મારા ઘરમાં નિશ્ચિત રીતે સ્થિત છે. મારી પાસે જે કંઈ વૈભવ છે, તે બધું તમારા પ્રસાદથી જ છે.
Verse 12
विष्णुरुवाच । अहं तव गृहे राजन्स्वयमेव न संशयः । अवतारं करिष्यामि कृत्वा रूपचतुष्टयम्
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે રાજન, હું સ્વયં નિઃસંદેહ તારા ઘરમાં અવતાર ધારણ કરીશ. ચાર રૂપ ધારણ કરીને હું અવતીર્ણ થઈશ.
Verse 13
देवकार्याय तस्मात्त्वं गृहं गत्वा महीपते । कुरु राज्यं यथान्यायं पितृपैतामहं महत्
અતએવ, હે મહીપતે, દેવકાર્ય માટે તું ગૃહે જા. પિતૃ-પૈતામહનું મહાન રાજ્ય ન્યાય મુજબ શાસન કર.
Verse 14
तथेयं या त्वया वापी निर्मिता विमलोदका । राजवापीति विख्याता लोके सेयं भविष्यति
તમે નિર્મિત કરેલી આ નિર્મળ જળવાળી વાપી લોકમાં ‘રાજવાપી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 15
अस्यां स्नात्वा नरो भक्त्या य एनां पूजयिष्यति । श्रद्धया परया युक्तः संप्राप्ते पंचमीदिने
જે મનુષ્ય અહીં સ્નાન કરીને પંચમીના દિવસે પરમ શ્રદ્ધાસહ ભક્તિપૂર્વક આ તીર્થ/દેવીની પૂજા કરશે, તે આ પવિત્ર અનુષ્ઠાનનું વચનબદ્ધ પુણ્યફળ પામશે।
Verse 16
ततः करिष्यति श्राद्धं यावत्संवत्सरं नृप । अपुत्रः प्राप्स्यते पुत्रान्वंशवृद्धिकरान्स हि
ત્યારબાદ, હે નૃપ, તે એક વર્ષ સુધી શ્રાદ્ધ કરવો; નિઃપુત્ર હોય તો પણ વંશવૃદ્ધિ કરનાર પુત્રોને નિશ્ચયે પામશે।
Verse 17
एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । प्रहृष्टवदनो भूत्वा सोऽपि राजा ययौ गृहम्
આમ કહી તે ભગવાન પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને રાજા પણ પ્રસન્ન મુખે પોતાના ગૃહે ગયો।
Verse 18
ततः स्तोकेन कालेन तस्य पुत्रचतुष्टयम् । संजातं लोके विख्यातं कलत्रत्रितयस्य च
પછી થોડા જ સમયમાં તેની ત્રણ રાણીઓમાંથી ચાર પુત્રો જન્મ્યા અને તેઓ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયા।
Verse 19
कौशल्यानाम विख्याता तस्य भार्या सुशोभना । ज्येष्ठा तस्यां सुतो जज्ञे रामाख्यः प्रथमः सुतः
કૌશલ્યા નામે વિખ્યાત એવી તેની અતિ શોભાયમાન જ્યેષ્ઠા રાણી હતી. તેના ગર્ભથી રામ નામનો પ્રથમ પુત્ર જન્મ્યો।
Verse 20
तथान्या कैकयी नाम तस्य भार्या कनिष्ठिका । भरतो नाम विख्यातस्तस्याः पुत्रोऽभवत्त्वसौ
એ જ રીતે તેની કનિષ્ઠ રાણી કૈકેયી નામની હતી. તેના ગર્ભથી ભરત નામનો વિખ્યાત પુત્ર થયો।
Verse 21
सुमित्राख्या तथा चान्या पत्नी या मध्यमा स्थिता । शत्रुघ्नलक्ष्मणौ पुत्रौ तस्यां जातौ महाबलौ
અને સुमિત્રા નામની બીજી મધ્યમા રાણી હતી. તેના ગર્ભથી મહાબલી લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન—બે પુત્રો જન્મ્યા।
Verse 22
तथान्या कन्यका चैका बभूव वरवर्णिनी । ददौ यां पुत्रहीनस्य लोमपादस्य भूपतेः
તેમ જ એક જ કન્યા હતી, ઉત્તમ વર્ણવાળી. તેને તેણે પુત્રહીન રાજા લોમપાદને અર્પણ કરી।
Verse 23
आनृण्यं भूपतिः प्राप्य एवं दशरथस्तदा । पितॄणां प्रययौ स्वर्गं कृतकृत्यस्तथा द्विजाः
આ રીતે રાજા દશરથ પિતૃઋણથી મુક્તિ પામી, હે દ્વિજોઃ, કૃતકૃત્ય બની પિતૃલોકરૂપ સ્વર્ગને પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 24
अथ राजाऽभवद्रामः सार्वभौमस्ततः परम् । रावणो येन दुर्धर्षो निहतो देवकंटकः
ત્યારબાદ રામ સર્વભૌમ સમ્રાટ તરીકે રાજા બન્યા. દેવતાઓના કંટક એવા દુર્ધર્ષ રાવણનો તેમણે વધ કર્યો.
Verse 25
येन रामेश्वरश्चात्र निर्मितो लक्ष्मणेश्वरः । सीतादेवी तथा मूर्ता येन चात्र प्रतिष्ठिता
જેણે અહીં રામેશ્વરની સ્થાપના કરી, તેણે જ લક્ષ્મણેશ્વર પણ નિર્માણ કર્યું; અને આ જ સ્થાને દેવી સીતાની મૂર્તિ પણ પ્રતિષ્ઠિત કરી.
Verse 98
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टनवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘રાજસ્વામી તથા રાજવાપી-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.