Adhyaya 45

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्ति द्विजश्रेष्ठाः सुपुण्यं पुष्करत्रयम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तमानर्ताधिपभूभुजा

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્યાં જ અતિ પુણ્યદાયક પુષ્કરત્રય છે, જ્યાં પૂર્વે આનર્તાધિપ રાજાએ તપ કર્યું હતું.

Verse 2

यस्तत्र कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे । मध्याह्ने कुरुते स्नानं स गच्छति परां गतिम्

જે ત્યાં કાર્તિક માસમાં, ચંદ્રમા કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે, મધ્યાહ્ને સ્નાન કરે છે—તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कथं तत्र समायातं सुपुण्यं पुष्करत्रयम् । कस्मिन्स्थाने च विज्ञेयं कैश्चिह्नैर्वद सूतज

ઋષિઓએ કહ્યું—ત્યાં અતિપવિત્ર પુષ્કરત્રય કેવી રીતે આવી પહોંચ્યું? કયા સ્થાને તે જાણવું, અને કયા ચિહ્નોથી? હે સૂતપુત્ર, કહો।

Verse 4

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि यैश्चिह्नैः पुष्करत्रयम् । प्राग्दृष्टं मुनिना तत्र विश्वामित्रेण धीमता

સૂતે કહ્યું—જે ચિહ્નોથી પુષ્કરત્રય ઓળખાય છે, તે હું તમને વર્ણવીશ. પૂર્વકાળે ત્યાં ધીમાન મુનિ વિશ્વામિત્રે તેનું દર્શન કર્યું હતું।

Verse 5

पुरा निवसतस्तस्य विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । संप्राप्ता कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता

એક વખત, તે સન્મુનિ વિશ્વામિત્ર ત્યાં નિવાસ કરતા હતા ત્યારે, કૃત્તિકા-યોગથી યુક્ત પવિત્ર કાર્તિકી તિથિ આવી પહોંચી।

Verse 6

सर्वतीर्थमयं क्षेत्रं तद्विज्ञाय तपोनिधिः । ततश्च चिन्तयामास स्वचित्ते गाधिनन्दनः

તે ક્ષેત્ર સર્વતીર્થમય છે એમ જાણી, તપોનિધિ ગાધિનંદને ત્યારબાદ પોતાના ચિત્તમાં વિચાર કર્યો।

Verse 7

अद्येयं कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता । यस्यां स्नाने नरैः श्रेयः प्राप्यते पुष्करोदके । आद्यं तु पुष्करं दूरे न गन्तुं शक्यतेऽधुना

“આજે પવિત્ર કાર્તિકી છે, કૃત્તિકા-યોગથી યુક્ત; આ દિવસે પુષ્કરજળમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યોને શ્રેય પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ આદ્ય પુષ્કર દૂર છે; અત્યારે ત્યાં જવું શક્ય નથી।”

Verse 8

तस्मादत्र स्थितं यच्च तस्मिन्स्नानं करोम्यहम् । स एवं निश्चयं कृत्वा श्रद्धापूतेन चेतसा

અતએવ અહીં જે વિદ્યમાન છે તેમાં જ હું સ્નાન કરીશ. એવો નિશ્ચય કરીને તે શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તે તેમ જ આચર્યું.

Verse 9

ततश्चान्वेषयामास पुष्कराणि समंततः । बहुत्वात्तत्र तीर्थानां निश्चयं नान्वपद्यत

પછી તે સર્વત્ર પુષ્કરોની શોધ કરવા લાગ્યો. પરંતુ ત્યાં તીર્થો બહુ હોવાથી તે કોઈ નિશ્ચિત નિર્ણય પર આવી શક્યો નહીં.

Verse 10

दृष्ट्वादृष्ट्वा जलस्थानं स्नानं चक्रे ततः परम् । स तदा श्रममापन्नो भ्रममाण इतस्ततः

એક પછી એક જળસ્થાન જોઈને તે વારંવાર સ્નાન કરતો રહ્યો. પછી અહીંથી ત્યાં ભટકતાં ભટકતાં તે થાકથી વ્યાકુળ થયો.

Verse 12

वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः । तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् । मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् । ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः

પછી તે વૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને ધરતી પર બેઠો. શુચિ બની શ્રદ્ધાથી ત્રિપુષ્કરની સ્તુતિ કરી. મધ્યમ (પુષ્કર)થી સ્વર્ગમાર્ગ એક યોજન કહેવાય છે, કનિષ્ઠથી અર્ધ યોજન; અને જ્યેષ્ઠકુંડથી તો પુણ્યાત્માઓમાં તે ફરી હાથ-જેટલું જ અંતર હોવાનું પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 13

पावयंति हि तीर्थानि स्नानदानादसंशयम् । पुष्करालोकनादेव नरः पापात्प्रमु च्यते

નિઃસંદેહ તીર્થો સ્નાન અને દાનથી પવિત્ર કરે છે; પરંતુ માત્ર પુષ્કરના દર્શનથી જ મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 14

पुष्करारण्यमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता

પુષ્કર-અરણ્યનો આશ્રય લઈને, શાક, મૂળ અને ફળ માત્રથી પણ જો કોઈ એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવે, તો ત્યાં એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જાણે એક કોટિને ભોજન કરાવ્યા સમાન ગણાય છે।

Verse 15

पुष्करे दुष्करं स्नानं पुष्करे दुष्करं तपः । पुष्करे दुष्करो वासः सर्वं पुष्करदुष्करम्

પુષ્કરમાં સ્નાન દુષ્કર છે, પુષ્કરમાં તપ દુષ્કર છે; પુષ્કરમાં નિવાસ પણ દુષ્કર છે—પુષ્કરમાં બધું જ દુષ્કર (અને તેથી મહાપુણ્યદાયક) છે।

Verse 16

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे पुष्करे स्नाति यो नरः । स क्षणान्मुच्यते पापादाजन्ममरणोद्भवात्

કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગ સમયે જે મનુષ્ય પુષ્કરમાં સ્નાન કરે છે, તે જન્મ-મરણના ચક્રથી ઉપજેલા પાપોથી ક્ષણમાં મુક્ત થાય છે।

Verse 17

ज्येष्ठे प्रातश्च मध्याह्ने मध्यमे स्नाति यो नरः । कनिष्ठेऽस्तमिते भानौ सकृत्स्वर्गमवाप्नुयात्

જે મનુષ્ય જ્યેષ્ઠ-પુષ્કરમાં પ્રાતઃ સ્નાન કરે, મધ્યમ-પુષ્કરમાં મધ્યાહ્ને સ્નાન કરે, અને કનિષ્ઠ-પુષ્કરમાં સૂર્યાસ્ત સમયે સ્નાન કરે—તે એકવાર એવું કરવાથી પણ સ્વર્ગ પામે છે।

Verse 18

तावत्तिष्ठति देहेषु पातकं सर्वदेहिनाम् । यावन्न पौष्करैस्तोयैः स्नानं वै कुर्वते नराः

સર્વ દેહધારીઓના દેહોમાં પાપ તેટલા સમય સુધી રહે છે, જેટલા સમય સુધી મનુષ્યો પુષ્કરના જળથી નિશ્ચયપૂર્વક સ્નાન કરતા નથી।

Verse 19

दिवाकरकरैः स्पृष्टं तमो यद्वत्प्रणश्यति । पुष्करोदकसंस्पर्शाच्छीघ्रं गच्छति पातकम्

જેમ સૂર્યકિરણોના સ્પર્શથી અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ પુષ્કરના જળના સ્પર્શથી પાપ ઝડપથી દૂર થાય છે।

Verse 20

ब्रह्महत्यादिकं पापं कृत्वापि पुरुषो भुवि । कार्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा निर्दोषत्वं प्रपद्यते

ભૂમિ પર પુરુષ બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપ કરી બેઠો હોય તોય, કાર્તિક માસે પુષ્કરમાં સ્નાન કરવાથી તે નિર્દોષતા પામે છે।

Verse 21

किं दानैः किं व्रतैर्होमैः किं यज्ञैर्वहुविस्तरैः । कार्तिक्यां पुष्करे स्नानैः सर्वेषां लभ्यते फलम्

દાન, વ્રત, હોમ કે વિસ્તૃત યજ્ઞોની શું જરૂર? કાર્તિકમાં પુષ્કર-સ્નાનથી એ બધાંનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

यद्येषा भारती सत्या मया सम्यमुदीरिता । तन्मे स्याद्दर्शनं शीघ्रं सद्यः पुष्करसंभवम्

જો સંયમપૂર્વક મેં ઉચ્ચારેલી આ મારી વાણી સત્ય હોય, તો આજે જ મને શીઘ્ર પુષ્કરસંભવનું દર્શન પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 23

एवं तस्य ब्रुवाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । अशरीराऽभवद्वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः

આ રીતે ધીમાન વિશ્વામિત્ર બોલતા હતા ત્યારે, આકાશમાંથી એક અશરીરી વાણી પ્રગટ થઈ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોઃ!

Verse 24

विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ सदा मे गगने स्थितिः । मुक्त्वैकां कार्तिकीं चैव कृत्तिकायोगसंयुताम्

હે વિશ્વામિત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ! મારું નિવાસ સદા ગગનમાં જ રહે છે—માત્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રયોગથી યુક્ત એવી તે એક કાર્તિકી અવસરને છોડીને.

Verse 25

तदत्र दिवसे वासो मम भूमितले ध्रुवम् । अस्मिन्नेव वने पुण्ये तत्त्वं स्नानं समाचर

અતએવ તે દિવસે ભૂમિતલ પર મારો નિવાસ નિશ્ચિત છે. આ જ પુણ્ય વનમાં તત્ત્વાનુસાર વિધિપૂર્વક સ્નાન કર.

Verse 26

विश्वामित्र उवाच । सर्वेषामेव तीर्थानां श्रूयते च समाश्रयः । तत्कथं वेद्मि तीर्थेश त्वामत्रैव व्यवस्थितम्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—શ્રવણ થાય છે કે તમે સર્વ તીર્થોના આશ્રય છો. તો હે તીર્થેશ! તમે અહીં જ સ્થિત છો એમ હું કેવી રીતે જાણી શકું?

Verse 27

तदोत्थिता पुनर्वाणी तारा गगनगोचरा । विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं हर्षयंती द्विजोत्तमाः

ત્યારે ફરી એક વાણી ઉદ્ભવી—તારાસમાન, ગગનમાં ગોચર—જે મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્રને હર્ષિત કરતી હતી, હે દ્વિજોત્તમ!

Verse 28

नातिदूरे वनादस्मादत्र संति जलाशयाः । तेषामेकतमे पद्मं विद्यतेऽधोमुखं स्थितम्

આ વનથી બહુ દૂર નથી; અહીં કેટલાક જળાશયો છે. તેમાંના એકમાં અધોમુખ થઈને સ્થિત એક કમળ જોવા મળે છે.

Verse 29

ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके । तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम्

બીજા જળાશયમાં કમળ ઊર્ધ્વમુખ હોય છે અને ત્રીજામાં તે તિર્યકમુખ હોય છે. ત્યાં ઊર્ધ્વમુખ કમળોથી જ્યેષ્ઠ પુષ્કરને ઓળખવું જોઈએ.

Verse 30

पार्श्ववक्त्रैर्द्विजश्रेष्ठ मध्यमं परिकीर्तितम् । अधोवक्त्रैस्तथा ज्ञेयं कनिष्ठं पुष्करं क्षितौ

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પાર্শ્વમુખ કમળોથી ઓળખાતું પુષ્કર ‘મધ્યમ પુષ્કર’ તરીકે કીર્તિત છે. અને અધોમુખ કમળોથી ચિહ્નિત જે છે, તે પૃથ્વી પર ‘કનિષ્ઠ પુષ્કર’ તરીકે જાણવું.

Verse 31

एतैश्चिह्नैर्मुनिश्रेष्ठ ज्ञात्वा स्नानं समाचर । तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तूर्णं समुत्थाय ययौ ततः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ ચિહ્નોથી તીર્થને ઓળખીને સ્નાન આચર. એમ સાંભળતાં જ તે મુનિ તત્ક્ષણે ઊભા થઈ તે સ્થાન તરફ ગયા.

Verse 32

तादृशैः कमलैस्तत्र संस्थितास्ते जलाशयाः । तान्दृष्ट्वा श्रद्धयोपेतः कृत्वा स्नानं यथाक्रमम्

ત્યાં એવા જ કમળોથી શોભિત તે જળાશયો સ્થિત હતા. તેમને જોઈ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તેણે ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું.

Verse 33

ततश्च विधिना सम्यक्चकारपितृतर्पणम्

ત્યારબાદ તેણે વિધિ અનુસાર યોગ્ય રીતે પિતૃ-તર્પણ કર્યું.

Verse 34

ततः शाकैश्च मूलैश्च नीवारैः फलसंयुतैः । चकार विधिना श्राद्धं तत्रैव द्विजसत्तमाः

ત્યારબાદ શાક, મૂળ, નીવાર (વન્ય ધાન) તથા ફળો સહિત દ્રવ્યો વડે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ત્યાં જ વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું।

Verse 35

तत्र तस्यैव तीरस्थो वीक्षांचक्रे समाहितः । कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे चिह्नदर्शनलालसः

ત્યાં જ તે તટ પર ઊભા રહી, સમાહિત ચિત્તે તે કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગ આવે ત્યારે પવિત્ર ચિહ્ન દર્શનની લાલસાથી નજર રાખતો રહ્યો।

Verse 36

ब्राह्मणा ऊचुः । कीदृशं जायते चिह्नं कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । संप्राप्ते कृत्तिकायोगे सर्वं तत्र वदाशु नः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—કાર્તિક માસમાં જ્યેષ્ઠ પુષ્કરે કૃત્તિકા-યોગ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે કેવું પવિત્ર ચિહ્ન પ્રગટે છે? ત્યાં જે કંઈ બને તે બધું અમને તરત કહો।

Verse 37

सूत उवाच । कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यदा गच्छति चंद्रमाः । तदा निष्क्रामति श्रेष्ठं कमलं जलमध्यतः

સૂત બોલ્યા—કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગ સમયે જ્યારે ચંદ્રમા તે સ્થિતિમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે જળના મધ્યમાંથી એક શ્રેષ્ઠ કમળ પ્રગટ થાય છે।

Verse 38

तन्मध्येंऽगुष्ठमात्रस्तु पुरुषो दृश्यते जनैः । सुस्नातैः श्रद्धयोपेतैस्ततस्तीर्थफलं लभेत्

તેના મધ્યમાં લોકો અંગૂઠા જેટલા પ્રમાણનો એક પુરુષ દર્શે છે; તેથી જે શ્રદ્ધાપૂર્વક સુસ્નાત થાય છે, તેઓ તે તીર્થનું પૂર્ણ ફળ મેળવે છે।

Verse 39

एतस्मात्कारणात्स्नात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । तच्चिह्नं वीक्षयामास महद्यत्नं समाश्रितः

આ કારણથી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર સ્નાન કરીને તે પવિત્ર ચિહ્નને જોવા મહાન પ્રયત્નમાં તત્પર થયા।

Verse 40

तस्यैवं वीक्षमाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । आनर्ताधिपतिस्तत्र प्राप्तो राजा बृहद्बलः

ધૈર્યવાન વિશ્વામિત્ર આમ નિહાળી રહ્યા હતા ત્યારે ત્યાં આનર્તના અધિપતિ રાજા બૃહદ્બલ આવી પહોંચ્યા।

Verse 41

अत्यंतं मृगयाश्रांतो हत्वा मृगगणान्बहून् । ऋक्षांश्चैव वराहांश्च सारंगानथ संबरान्

શિકારથી અત્યંત થાકી ગયેલો તે, અનેક હરણોના ઝુંડ તથા રીંછ, વરાહ, સારંગ અને શમ્બર હરણોને મારી ચૂક્યો હતો।

Verse 42

सिंहान्व्याघ्रान्वृकांश्चैव हिंसानारण्यचारिणः । तथान्यानपि मध्याह्ने तेन मार्गेण संगतः

એ જ માર્ગે મધ્યાહ્ને તેને સિંહ, વ્યાઘ્ર અને વરુ જેવા હિંસક અરણ્યચારી તથા અન્ય પ્રાણીઓ પણ મળ્યા।

Verse 43

अथापश्यद्द्रुमोपांते विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । उपविष्टं कृतस्नानं वीक्षमाणं जलाशयम्

પછી તેણે વૃક્ષની પાસે મુનીશ્વર વિશ્વામિત્રને જોયા—સ્નાન કરીને ઉપવિષ્ટ, અને તે જળાશયને નિહાળી રહ્યા હતા।

Verse 44

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैरवतीर्य तुरंगमात् । श्रमार्त्तः सलिले तस्मिन्प्रविवेश नृपोत्तमः

પછી તેણે તેમને ઊંડે પ્રણામ કરી ઘોડા પરથી ઉતરી; શ્રમથી પીડિત તે શ્રેષ્ઠ નરેશ તે જળમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 45

एतस्मिन्नंतरे तोयात्कमलं तद्विनिर्गतम् । सहस्रपत्रसंजुष्टं द्वादशार्कसमप्रभम्

એ જ ક્ષણે તે જળમાંથી એક કમળ ઉદ્ભવ્યું—હજાર પાંખડીઓથી સુશોભિત, બાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી।

Verse 46

तद्दृष्ट्वा स महीपालः पद्ममत्यद्भुतं महत् । जग्राह कौतुकाविष्टः स्वयं सव्येन पाणिना

તે મહાન અને અતિ અદ્ભુત કમળ જોઈ, કૌતુકથી ભરાયેલ રાજાએ તેને પોતે ડાબા હાથથી ગ્રહણ કર્યું।

Verse 47

स्पृष्टमात्रे ततस्तस्मिन्कमले द्विजसत्तमाः । उत्थितः सुमहाञ्छब्दो विश्वं येन प्रपूरितम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે કમળને માત્ર સ્પર્શ કરતાં જ એક મહાન નાદ ઊઠ્યો, જેણે સમગ્ર વિશ્વને ભર્યું।

Verse 48

तं शब्दं स महीपालः श्रुत्वा मूर्छामुपाविशत् । पतितश्च जले तस्मिन्पद्मं चादर्शनं गतम्

તે શબ્દ સાંભળીને રાજા મૂર્છિત થયો; અને તે જળમાં પડતાં જ તે કમળ પણ નજરથી અદૃશ્ય થયું।

Verse 49

ततः कृच्छ्रेण महता कर्षितः सलिलाद्बहिः । सेवकैर्दुःखशोकार्त्तैर्हाहेति प्रतिजल्पकैः

પછી મહા કષ્ટે તેને જળમાંથી બહાર ખેંચી કાઢવામાં આવ્યો; દુઃખ‑શોકથી વ્યાકુળ સેવકો “હાય! હાય!” કહી આર્ત વિલાપ કરતા રહ્યા।

Verse 50

ततस्तीरं समासाद्य कृच्छ्रात्प्राप्याथ चेतनाम् । यावद्वीक्षयति स्वांगं तावत्कुष्ठं समागतम्

પછી તે કષ્ટે કિનારે પહોંચીને ધીમે ધીમે ચેતનામાં આવ્યો; પરંતુ પોતાના અંગો તરફ નજર કરતાં જ કুষ্ঠરોગ આવી ગયો હતો।

Verse 51

ततो विषादमापन्नो दृष्ट्वा तादृङ्निजं वपुः । शीर्णघ्राणांघ्रिहस्तं च घर्घरस्वरसंयुतम्

પછી પોતાનું શરીર એવું જોઈ તે નિરાશામાં પડી ગયો; તેની નાક, પગ અને હાથ ક્ષીણ થઈ ગયા હતા અને અવાજ કર્કશ‑ઘરઘરતો થયો હતો।

Verse 52

अथ गत्वा मुनेः पार्श्वे विश्वामित्रस्य भूमिपः । उवाच वचनं दीनं बाष्पगद्गदया गिरा

પછી રાજા વિશ્વામિત્ર મુનિના પાસે જઈ દયનીય વચન બોલ્યો; આંસુઓથી ગળું ગદગદ થઈ ગયું અને વાણી કંપતી હતી।

Verse 53

भगवन्पश्य मे जातं यादृशं वपुरेव हि । अकस्मादेव मग्नस्य सलिलेऽत्र विगर्हितम्

“ભગવન, જુઓ—મારું શરીર કેવું બની ગયું છે! હું તો અચાનક આ જળમાં ડૂબ્યો હતો, અને તરત જ આ દેહ વિકૃત તથા નિંદિત થઈ ગયો।”

Verse 54

तत्किं पानीयदोषो वा किं वा भूमेर्मुनी श्वर । येनेदृक्सहसा यातं विकृतिं मे शरीरकम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! શું આ પીવાના પાણીનો દોષ છે કે ભૂમિમાં કોઈ વિકૃતિ છે? જેના કારણે મારું શરીર અચાનક આવી વિકૃતિને પામ્યું.

Verse 55

विश्वामित्र उवाच । सावित्रं पद्ममेवैतद्यत्स्पृष्टं भूपते त्वया । उच्छिष्टेन रविर्मध्ये स्वयं यस्य व्यवस्थितः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે રાજન! તું જે કમળને સ્પર્શ્યું તે ખરેખર સાવિત્ર કમળ છે. જેના મધ્યમાં મધ્યાહ્ને સ્વયં સૂર્ય વિરાજે છે; અને તું ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં તેને સ્પર્શી દીધું.

Verse 56

यदा स्यात्कृत्तिकायोगः कार्तिके मासि पार्थिव । शशांकस्य तदा चैतज्जायते पौष्करे जले

હે પાર્થિવ! કાર્તિક માસમાં જ્યારે કૃત્તિકા-યોગ થાય છે, ત્યારે ચંદ્રસંબંધિત તે કાળે આ (સાવિત્ર કમળ) પુષ્કરના જળમાં પ્રગટ થાય છે.

Verse 57

तदिदं पुष्करं ज्येष्ठं भवान्यत्र श्रमातुरः । प्रविष्टः कार्तिकी चाद्य कृत्तिकायोगसंयुता

આ જ શ્રેષ્ઠ પુષ્કર છે; અને તું પરિશ્રમથી થાકીને અહીં પ્રવેશ્યો છે. આજે કાર્તિકી છે અને તે કૃત્તિકા-યોગથી સંયુક્ત છે.

Verse 58

एतद्वीक्ष्य नरो ह्यत्र स्नानं कुर्याज्जलाशये । श्रद्धया परया युक्तः स गच्छति परां गतिम्

આને જોઈને મનુષ્યે અહીં આ જળાશયમાં સ્નાન કરવું જોઈએ. પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 59

उच्छिष्टेन त्वया राजन्हरणाय हि केवलम् । एतत्सरोरुहं स्पृष्टं तेनेदृक्संस्थितं फलम्

હે રાજન, તું અશૌચ અવસ્થામાં માત્ર હરણ કરવા માટે જ આ કમળને સ્પર્શ્યું; તેથી આવું ફળ પ્રાપ્ત થયું.

Verse 60

बृहद्बल उवाच । कथं मे स्यान्मुनिश्रेष्ठ कुष्ठव्याधिपरिक्षयः । तपसा नियमेनापि व्रतेनापि कृतेन वै

બૃહદ્બલે કહ્યું— હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારો કુષ્ઠરોગ સંપૂર્ણ રીતે કેવી રીતે નાશ પામે? તપથી, નિયમથી, કે વિધિપૂર્વક કરેલા વ્રતથી?

Verse 61

विश्वामित्र उवाच । आराधय सहस्रांशुमस्मिन्क्षेत्रे महीपते । ततः प्राप्स्यसि संसिद्धिं कुष्ठनाशसमुद्भवाम्

વિશ્વામિત્રે કહ્યું— હે મહીપતે, આ ક્ષેત્રમાં સહસ્રાંશુ સૂર્યની આરાધના કર; ત્યારબાદ કુષ્ઠનાશથી ઉત્પન્ન નિશ્ચિત સિદ્ધિ તને મળશે.

Verse 62

तच्छ्रुत्वा स मुनेर्वाक्यं भूमिपालो बृहद्बलः । तत्क्षणात्स्थापयामास सूर्यस्य प्रतिमां तदा

મુનિના વચન સાંભળીને ભૂમિપાલ બૃહદ્બલે તે ક્ષણે જ સૂર્યની પ્રતિમા સ્થાપી.

Verse 63

अर्चयामास विधिवत्पुष्पधूपानुलेपनैः । श्रद्धया परया युक्तो रविवारे विशेषतः

તેણે પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી વિધિપૂર્વક (સૂર્યનું) અર્ચન કર્યું; પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, વિશેષ કરીને રવિવારે.

Verse 64

उपवासपरो भूत्वा रक्तचन्दनसंयुतैः । पूजयन्रक्तपुष्पैश्च श्रद्धया परया युतः

ઉપવાસમાં તત્પર રહી, રક્તચંદનનો લેપ કરીને, લાલ પુષ્પોથી પણ પરમ શ્રદ્ધાસહિત પૂજન કર્યું।

Verse 65

ततः संवत्सरस्यांते स बभूव महीपतिः । कुष्ठ व्याधि विनिर्मुक्तो द्वादशार्कसमप्रभः

પછી એક વર્ષના અંતે તે રાજા કુષ્ઠ તથા વ્યાધિથી મુક્ત થયો અને બાર સૂર્ય સમ તેજથી પ્રકાશ્યો।

Verse 66

ततः स्वं राज्यमासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः । देहांते दिननाथस्य संप्राप्तो मंदिरं तथा

ત્યારબાદ પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરીને અનેક રાજભોગો ભોગવી, દેહાંતરે દિનનાથ સૂર્યદેવના મંદિર-ધામને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 67

सूत उवाच । एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता । प्रकटं सर्वलोकस्य विहितं पुष्करत्रयम्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ રીતે ત્યાં ધીમાન વિશ્વામિત્રે સર્વ લોક માટે પુષ્કરત્રયને પ્રગટ કરીને સ્થાપિત કર્યું।

Verse 68

यस्तत्र कार्तिके मासे कार्त्तिक्यां कृत्तिकासु च । प्रकरोति नरः स्नानं ब्रह्मलोकं स गच्छति

જે મનુષ્ય ત્યાં કાર્તિક માસમાં—કાર્તિકી પૂર્ણિમાએ અને કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં—સ્નાન કરે છે, તે બ્રહ્મલોકને જાય છે।

Verse 69

तथा यो भास्करं पश्येद्बृहद्वलप्रतिष्ठितम् । वत्सरं रविवारेण यावत्कृत्वा क्षणं नरः । स मुच्यते नरो रोगैर्यदि स्याद्रोगसंयुतः

એ જ રીતે જે મનુષ્ય બૃહદ્બલ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ભાસ્કરદેવનું દર્શન કરે—એક વર્ષ સુધી દરેક રવિવારે ક્ષણમાત્ર પણ એવું કરે—તો રોગગ્રસ્ત હોય તોય તે રોગોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 70

नीरोगो वा नरः सद्यो लभते मनसेप्सितम् । निष्कामो मोक्षमाप्नोति प्रसादात्तीक्ष्णदीधितेः

તીક્ષ્ણદીધિતિ (તેજસ્વી દેવ) ના પ્રસાદથી મનુષ્ય નિરોગ બને છે અને હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ તત્કાળ પામે છે; અને જે નિષ્કામ છે તે મોક્ષને પામે છે.

Verse 71

कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे वृषोत्सर्गं करोति यः । पुष्करेषु सुपुण्येषु सोऽश्वमेधफलं लभेत्

કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગે, અતિપુણ્ય પુષ્કરોમાં જે વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે.

Verse 72

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

ઘણા પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ—કારણ કે તેમામાંથી એક પણ ગયામાં જાય; અથવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે; કે નীলવર્ણ વૃષભને વૃષોત્સર્ગરૂપે મુક્ત કરે.

Verse 73

एकतः सर्वतीर्थानि सर्वदानानि चैकतः । एकतस्तु वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पुष्करेषु च

એક તરફ સર્વ તીર્થો અને એક તરફ સર્વ દાનો; પરંતુ બીજી તરફ કાર્તિકમાં પુષ્કરોમાં કરાયેલ એકમાત્ર વૃષોત્સર્ગ (સર્વથી શ્રેષ્ઠ) છે.

Verse 74

यश्चैतच्छुणुयान्नित्यं पठेद्वा श्रद्धयान्वितः । संप्राप्य सर्वकामान्वै ब्रह्मलोके महीयते

જે આને નિત્ય સાંભળે છે અથવા શ્રદ્ધાપૂર્વક પાઠ કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।