Adhyaya 239
અધ્યાય ૨૩૯ બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે છે. નારદ પૂછે છે કે હરિ શયનાવસ્થામાં (શયન-ભાવમાં) ષોડશોપચાર પૂજા કેવી રીતે કરવી, તેનું વિગતવાર વિધાન જણાવો. બ્રહ્મા વેદપ્રામાણ્ય સ્થાપિત કરીને કહે છે કે વિષ્ણુભક્તિનો આધાર વેદ છે, અને પૂજા-ક્રમ વેદ–બ્રાહ્મણ–અગ્નિ–યજ્ઞ જેવી પવિત્ર મધ્યસ્થ પરંપરાથી સુસંગત છે. પછી ચાતુર્માસ્યનું વિશેષ માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—આ સમયમાં હરિને જળ-સંબંધિત ભાવથી ચિંતન કરવું; જળથી અન્ન, અને અન્નથી વિષ્ણુમૂલ પવિત્ર તત્ત્વનો સંબંધ સમજાવવામાં આવે છે. અર્પણ-ઉપચારોને સંસારના પુનરાવર્તિત ક્લેશોથી રક્ષણ આપનાર કહેવામાં આવે છે. અંતઃ/બહિઃ ન્યાસ, વૈકુંઠરૂપનું આવાહન (ચિહ્નો સાથે), પછી આસન, પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન, સુગંધિત અને તીર્થજળથી સ્નાન, વસ્ત્રદાન, યજ્ઞોપવીતનું મહત્ત્વ, ચંદનલેપન, શુદ્ધ શ્વેત પુષ્પપૂજા, મંત્રસહ ધૂપ, અને અંતે દીપદાન—આ ક્રમ નિર્દેશિત છે. દીપદાનને અંધકાર અને પાપનો પ્રબળ નાશક ગણાવી વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. સર્વત્ર ‘શ્રદ્ધા’ને ફળસિદ્ધિની મુખ્ય શરત તરીકે પુનઃપુનઃ જણાવવામાં આવે છે, અને પૂજાને નૈતિક–આધ્યાત્મિક શિસ્ત રૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે. ચાતુર્માસ્યમાં દીપદાનાદિ કર્મોના દૃઢ ફળશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् । ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः
નારદે કહ્યું—ષોડશ ઉપચારોથી પૂજન કેવી રીતે કરાય છે? અને હરિ શયનાવસ્થામાં નિત્ય અર્પણ કરવાના જે સોળ ભક્તિભાવ છે, તે કયા છે?
Verse 2
एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते । तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम्
હે પ્રજાપતે, હું પૂછું છું—આ બધું મને વિસ્તારે કહો. તમારો પ્રસાદ પ્રાપ્ત કરીને હું જગતમાં પૂજનીય બનીશ.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः । वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः
બ્રહ્માએ કહ્યું—વેદ અને શાસ્ત્રની વિધિ અનુસાર વિષ્ણુભક્તિ દૃઢ કરવી જોઈએ. આ બધું વેદમૂલ છે; અને વેદ સ્વયં સનાતન વિષ્ણુ છે.
Verse 4
ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः । अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा
વેદો બ્રાહ્મણોના આધાર પર સ્થિત છે અને બ્રાહ્મણો અગ્નિદેવના ઉપાસક છે. વિદ્વાન વિપ્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી યજ્ઞ દ્વારા સદા દેવનું પૂજન કરે છે.
Verse 5
जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा । नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः
જે સદા વિષ્ણુપૂજામાં રત રહે છે, તે ધર્મથી સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે. નારાયણનું સ્મરણ અને ધ્યાન કરવાથી ક્લેશ, દુઃખ વગેરેનો નાશ થાય છે.
Verse 6
चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः । जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे
ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને હરિ જલરૂપે નિવાસ કરે છે. જળમાંથી અન્નધાન્ય ઉત્પન્ન થાય છે, જે જગતની તૃપ્તિ અને પોષણનું કારણ બને છે.
Verse 7
विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते । तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम्
વિષ્ણુના દેહાંશમાંથી ઉત્પન્ન તે અન્નને બ્રહ્મરૂપ માનવામાં આવે છે. તેથી પ્રથમ આવાહન કરીને તે જ અન્ન વિષ્ણુને અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 8
पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते । आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत्
તે પુનર્જન્મ, જરા અને ક્લેશ ઉત્પન્ન કરનાર સંસ્કારોથી પરાભૂત થતો નથી. પ્રાચીન કાળે આકાશથી ઉત્પન્ન થયેલો વેદ એક જ હતો.
Verse 9
ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये । ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च
ત્યારબાદ પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને વૃદ્ધિ માટે ઋગ્વેદ ‘યજુઃ’ અને ‘સામ’ નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ થયો. પ્રથમ ઋગ્વેદનું વર્ણન થયું; અને ‘સહસ્રશીર્ષા’થી આરંભ થતો યજુઃ પણ ઉપદેશાયો।
Verse 10
षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् । तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते
સોળ ઋચાઓવાળું તે પરમ મહાસૂક્ત સંપૂર્ણ નારાયણમય છે. તેનું માત્ર પાઠમાત્ર કરવાથી પણ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પાછું ફરીને નાશ પામે છે।
Verse 11
विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः । ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः
બુદ્ધિમાન બ્રાહ્મણે પ્રથમ સ્મૃતિમાં કહેલી રીત પ્રમાણે પોતાના દેહ પર ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ પ્રતિમામાં પણ—વિશેષ કરીને શાલગ્રામ-શિલામાં—ન્યાસ કરવો।
Verse 12
क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम् । आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्
પછી ક્રમશઃ આવાહન વગેરે અનુગામી વિધિઓ કરવી. વૈકુંઠધામમાં સ્થિત ભગવાનના સંપૂર્ણ સ્વરૂપનું આવાહન કરીને, ત્યારબાદ પૂજનમાં પ્રવૃત્ત થવું।
Verse 13
कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम् । दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम्
કૌસ્તુભમણિથી વિરાજમાન, કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી—હાથમાં દંડ ધારણ કરનાર, શિખા અને યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત, તથા પીતાંબર ધારણ કરેલા પ્રભુનું ધ્યાન કરવું।
Verse 14
महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः । एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम्
ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને મહાસંન્યાસી-રૂપે ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ રૂપે ધ્યાન કરેલ હરિ સર્વ પાપોના પ્રવાહને નાશ કરે છે.
Verse 15
आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम । ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया
હે દ્વિજોત્તમ! ધ્યાનમાં સ્થિત પ્રભુને પોતાના સમક્ષ આવાહન કરવો; અને ઓંકારથી આરંભે ઉચ્ચારાયેલી પ્રથમ ઋચા વડે તે આવાહન કરવું.
Verse 16
द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम् । सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत्
બીજી ઋચા વડે, પ્રભુના પારષદો સહિત આસન અર્પણ કરવું; અને તેમના માટે સુવર્ણ આસનોનું મનમાં પરિચિંતન કરવું.
Verse 17
चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् । पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः
ભક્તિયોગયુક્ત ચિંતનોથી પૂજા પરિપૂર્ણ બને છે. ત્રીજી ઋચા વડે પાદ્ય અર્પણ કરવું, અને તે અર્પણમાં વિદ્વાને ગંગાનું સ્મરણ કરવું.
Verse 18
अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः । पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः
ત્યારબાદ નદીઓ અને સપ્તસાગરોના ભાવથી વિષ્ણુને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. ફરી જગત્પતિ માટે અમૃત-ભાવિત જળથી આચમન કરાવવું.
Verse 19
त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते । अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः
બ્રાહ્મણની શુદ્ધિ ત્રણ વાર આચમન કરવાથી થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે—ફેન અને બબ્બલ વિનાના સ્વાભાવિક જળથી।
Verse 20
हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः । शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः
હૃદય, કંઠ અને તાલુને સ્પર્શ કરનાર શુદ્ધિકારક જળથી દ્વિજ પોતાના પોતાના ધર્મવિધિ મુજબ શુદ્ધ થાય છે; અને સ્ત્રી તથા શૂદ્ર પણ તે જળનો એકવાર સ્પર્શ થતાં સર્વથા શુદ્ધ થાય છે।
Verse 21
पञ्चम्याऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽत्मानं प्रयच्छति
પંચમીના દિવસે ભક્તિયુક્ત ચિત્તથી આચમન કરવું જોઈએ. હૃષીકેશ ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, અને ભક્તિથી જ પોતાનું સ્વરૂપ અર્પે છે।
Verse 22
ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः । शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत्
પછી સુવાસિત જળમાં સર્વ ઔષધિઓ ભેળવી, અને બાકીનું પવિત્ર જળ સોનાના ઘટોમાં રાખીને, દેવનું સ્નાન કરાવવું જોઈએ।
Verse 23
तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः । अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत्
શ્રદ્ધા અને એકાગ્ર મનથી તીર્થજળ લાવી અર્પણ કરાય તો તે ફળદાયક બને છે; પરંતુ અશ્રદ્ધાથી આપેલો રત્નરાશિ પણ નિષ્ફળ થાય છે।
Verse 24
वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते । चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः
જળ પણ જો શ્રદ્ધાથી દાન કરવામાં આવે તો તે અનંત પુણ્યનું કારણ બને છે. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસમાં શ્રદ્ધાથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે.
Verse 25
षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् । दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः
પછી ષષ્ઠી દિવસે સ્નાન કરવું અને ફરી આચમન કરવું. પોતાની ભક્તિશક્તિ મુજબ સ્વર્ણসহિત વસ્ત્રયુગલ દાન કરવું.
Verse 26
आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः । चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम्
સમગ્ર જગત વસ્ત્રથી ઢંકાયેલું છે અને હરિ પણ વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા છે. તેથી ચાતુર્માસમાં વિશેષ કરીને વસ્ત્રદાન મહાફળદાયક છે.
Verse 27
पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे । वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर
વિષ્ણુરૂપી યતિને ફરી આચમન અર્પણ કરવું જોઈએ. અને હે મુનીશ્વર, સપ્તમીના દિવસે વિષ્ણુ માટે વસ્ત્રદાન કરવું જોઈએ.
Verse 28
यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु । सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा
અષ્ટમીના દિવસે યજ્ઞોપવીત અર્પણ કરવું અને તેનું આધ્યાત્મિક તાત્પર્ય સાંભળવું. તે કરોડો સૂર્યના સ્પર્શ સમાન, તેજથી પ્રકાશમાન છે.
Verse 29
क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम् । सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम्
ક્રોધથી અભિભૂત બ્રાહ્મણમાં તે કરોડો વીજળીની પ્રભા સમાન પ્રજ્વલિત થાય છે. સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિના સંયોગથી તે ત્રિગુણસમન્વિત બને છે.
Verse 30
त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् । यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते
હે વિપ્રેન્દ્ર! જે ત્રયીમય છે, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રરૂપ છે અને સ્વયં ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) છે—તેના પ્રભાવથી જ માનવ ‘દ્વિજ’ કહેવાય છે.
Verse 31
जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते । शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता
જન્મથી મનુષ્ય શૂદ્ર થાય છે; સંસ્કારોથી ‘દ્વિજ’ કહેવાય છે. તેમાંથી શાપ આપવાની અને અનુગ્રહ કરવાની સામર્થ્ય, તેમજ ક્રોધ અને પ્રસન્નતાની શક્તિ પ્રગટે છે.
Verse 32
त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते । न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः
ત્રિલોકમાં શ્રેષ્ઠતા બ્રાહ્મણથી જ જન્મે છે. બ્રાહ્મણ સમો કોઈ બાંધવ નથી, અને બ્રાહ્મણ સમી કોઈ ગતિ (પરમ આશ્રય) નથી.
Verse 33
न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे । दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने
ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં બ્રાહ્મણ સમો કોઈ નથી—વિશેષ કરીને જ્યારે ઉપવીત આપવામાં આવ્યું હોય, તે બ્રહ્મનિષ્ઠ હોય, અને દેવ જનાર્દન (વિષ્ણુ) યોગનિદ્રામાં સ્થિત હોય.
Verse 34
सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः । नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये
નિઃસંદેહ આ સમગ્ર જગત બ્રહ્મમય બની ગયું છે. નવમી તિથિએ યજ્ઞમૂર્તિ ભગવાનને ઉત્તમ લેપ (અનુલેપન) કરવો જોઈએ.
Verse 35
सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः । तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत्
જેણે જગદ્ગુરુ વિષ્ણુને ઉત્તમ સુગંધિત લેપથી અનુલિપ્ત કર્યો, તે કર્મથી આ (ધામ) ખરેખર પોષાય છે અને જગત તેના યશની સુગંધથી સુવાસિત થાય છે.
Verse 36
तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः । ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः
લોકમાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બની મનુષ્ય દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. ચંદન દાન કરનાર બ્રહ્મલોક વગેરે લોકોમાં આનંદ પામે છે.
Verse 37
चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः । न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः
ચંદન-લેપથી શોભિત વિષ્ણુના દર્શન કરનાર મનુષ્યો યમપુરે જતા નથી—વિશેષ કરીને પવિત્ર ચાતુર્માસ્યમાં.
Verse 39
लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते । यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते
સર્વત્ર ગમન કરતી લક્ષ્મીમાં કદી દોષ ઉત્પન્ન થતો નથી; તેમ જ સર્વરૂપ વિષ્ણુ દોષોથી સ્પર્શાતા નથી.
Verse 40
तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते । प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा
તેમ જ સર્વવ્યાપિણી લક્ષ્મી પોતાના સતીત્વ અને શુચિત્વના કારણે કદી ક્ષીણ થતી નથી. તે સર્વ પ્રતિમાઓમાં અને સર્વ પ્રાણીઓમાં સર્વકાળે નિત્ય નિવાસ કરે છે.
Verse 41
मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते । पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह
મનુષ્યો, દેવો અને પિતૃઓ માટે પુષ્પપૂજા વિધાન છે. જે શ્રી (લક્ષ્મી) સહિત એકમાત્ર હરિની ફૂલોથી પૂજા કરે છે, તેના દ્વારા સર્વનું જ પૂજન થઈ જાય છે.
Verse 42
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् । अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा
તેના દ્વારા બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી સમગ્ર જગતનું પૂજન થઈ જાય છે. તેથી હંમેશા અતિ શુદ્ધ શ્વેત પુષ્પોથી વિષ્ણુની સંપૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 43
चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः । भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि
વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં, હે બ્રાહ્મણ, લોકો સદા શુચિ રહી ભક્તિયુક્ત થઈ વિધિપૂર્વક ભક્તિથી પુષ્પપૂજા કરે તો તે મહાપુણ્યદાયી બને છે.
Verse 44
यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा । पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च
જે જે કામનાનું મનમાં ધ્યાન કરે છે, તેની સિદ્ધિ અવિરત થાય છે. અને અન્ય લોકો પણ પુષ્પોથી અલંકૃત વિષ્ણુને પ્રણામ કરે તો તેઓ પણ તે મંગળના ભાગી બની પુણ્યસંપદા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 45
तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् । एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ
તેમને પણ પ્રાપ્ત થયેલા લોક અક્ષય છે; ચાતુર્માસ્યમાં ફળ વધુ વધે છે. હે યતિ! એકાદશીએ હરિને ધૂપદાન કરવું જોઈએ.
Verse 46
वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्
આ ધૂપ વનસ્પતિઓનો દિવ્ય સાર છે, સુગંધથી ભરપૂર ઉત્તમ ગંધ છે. સર્વ દેવતાઓને ઘ્રાણયોગ્ય—આ ધૂપ સ્વીકારવામાં આવે.
Verse 47
इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् । दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम्
આ મંત્ર ઉચ્ચારી અગરુથી બનેલો શુભ ધૂપ નિત્ય ભગવાનને અર્પણ કરવો; ચાતુર્માસ્યમાં તે મહાફળ આપે છે.
Verse 48
कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् । मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम
કપૂર અને ચંદનના દળો સાથે, શ્વેત મધુથી સંયુક્ત, તથા માંસી અને જટા સહિત—દેવ શયનસ્થ હોય ત્યારે, હે સત્તમ! (આ અર્પણ કરવું).
Verse 49
देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम् । द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः
દેવતાઓ સુગંધથી પ્રસન્ન થાય છે; ધૂપ મંગલકારી છે અને દુર્ગંધ દૂર કરે છે. દ્વાદશીએ દીપદાન અવશ્ય કરવું—મુક્તિ ઇચ્છનારોએ ખાસ કરીને.
Verse 50
दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः । दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति
દીપ સર્વ કર્મોમાં પ્રથમ, તેજસ્વીઓનો અધિપતિ છે. દીપ અંધકારના ઢગલાને નાશ કરે છે અને કાંતિ આપે છે.
Verse 51
तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः । दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम्
અતએવ દીપદાનથી મારા જનાર્દન પ્રસન્ન થાઓ. આ પૌરાણિક મંત્ર વેદાર્ચનાથી યુક્ત છે; દીપદાનમાં સંપૂર્ણ પ્રયોગ કરવાથી પાપનો નાશ કરે છે.
Verse 52
चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः । तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते
ચાતુર્માસ્યમાં હરિ સમક્ષ જે દીપદાન કરે છે, તેની પાપરાશિ નિમેષમાત્રમાં પણ દગ્ધ થઈ જાય છે.
Verse 53
तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी । यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये
જ્યાં સુધી નારાયણાલયમાં વિધિપૂર્વક તેજસ્વી દીપ સ્થાપિત ન થાય, ત્યાં સુધી પાપો ગર્જે અને પાતકી ભયભીત રહે.
Verse 54
दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत्
દીપનું માત્ર દર્શન કરવાથી પણ મનુષ્યોને સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
Verse 55
कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ । सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम्
જે જે કામના ઉદ્દેશીને હરિને દીપ તૈયાર કરીને અર્પણ કરે છે, તે કામના નિર્વિઘ્ને સિદ્ધ થાય છે—વિશેષ કરીને શેષશાયી અનંત (વિષ્ણુ) યોગનિદ્રામાં પરમ ગુણોથી યુક્ત હોય ત્યારે।
Verse 56
पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु । विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम्
પંચાયતન-વ્યવસ્થામાં સ્થાપિત દેવતાઓને કે પાંચ દેવોને—ચાતુર્માસ્યમાં વિધિપૂર્વક કરેલું દીપદાન મહાફળ આપે છે।
Verse 57
एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च । यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः
મુક્તિદાતા એકમાત્ર વિષ્ણુ છે; તેમનું નિત્ય ધ્યાન, પૂજન અને સ્તુતિ કરવાથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી જે અભીષ્ટ હોય અને ઘરમાં જે કંઈ શુભ હોય, તે ઉત્તમ પુરુષોએ મુક્તિહેતુ દાન કરવું જોઈએ।
Verse 239
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारषोडशोपचारदीपमहिमवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં ‘તપોઽધિકાર તથા ષોડશોપચારમાં દીપમહિમા-વર્ણન’ નામનો 239મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 381
दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च । पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम्
દશમી તિથિએ પુષ્પપૂજા તથા ભક્તિપૂજા કરવી જોઈએ; કારણ કે પુષ્પોમાં લક્ષ્મી સદા નિરંતર વસે છે।