Adhyaya 4

Verse 1

। सूत उवाच । त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम् । मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्

સૂત બોલ્યા—ત્રિશંકુ તથા મહામુનિ વિશ્વામિત્રને મનમાં લાંબા સમય સુધી ચિંતવી, પછી તેણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 2

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये । यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्

‘વિશ્વામિત્રને છોડીને ત્રિભુવનમાં બીજો કોઈ નથી, જે આ અત્યંત દારુણ દુઃખમાંથી મને ઉગારશે.’

Verse 3

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम् । सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः

પછી તે કુરુક્ષેત્રને લક્ષ્ય કરીને પ્રસ્થાન કર્યો. અત્યંત થાકેલો, ભૂખ-તરસથી પીડિત, વારંવાર માર્ગ પૂછતો આગળ વધ્યો.

Verse 4

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः । यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः

સમય જતાં તે રાજા કુરુક્ષેત્ર પહોંચ્યો. ત્યારબાદ તેણે પ્રયત્નપૂર્વક વિશ્વામિત્રના આશ્રમની શોધ શરૂ કરી.

Verse 5

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा । सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्

આ રીતે શોધ કરતાં તે ભૂપતિએ ત્યારે બહુ દૂરથી જ નીલવર્ણ કાંઠાવાળા કદંબ વૃક્ષોનો સમૂહ જોયો।

Verse 6

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः । आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः

ઉપર અને સર્વ દિશાઓમાં ફરતા બગલા અને હંસો, તેમજ આટી અને મદગુ વગેરે જલપક્ષીઓથી તે સમગ્ર પ્રદેશ સર્વત્ર ભરાઈ ગયો હતો।

Verse 7

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः । प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः

ત્યાં જળ છે એમ માની તરસથી પીડિત તે રાજા તરત જ આનંદિત થઈ આગળ વધ્યો; જળની શીતળ પવનથી તેની થાક ઉતરી ગયો હતો।

Verse 8

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्

પછી તેણે મનોહર, સૌમ્ય સત્ત્વોથી સેવિત, નદીકાંઠે સ્થિત એવો આશ્રમ જોયો, જે મનના શોકનો નાશ કરનાર હતો।

Verse 9

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम् । विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

તે ચારે તરફ ફૂલેલા અને ફળેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો અને ઉત્તમ પક્ષીઓના વિવિધ મધુર કલરવોથી ગુંજતો હતો।

Verse 10

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः । मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः

ત્યાં નકુલો સર્પો સાથે રમતા, ઘુવડ કાગડાઓ સાથે; ઉંદરો ‘વૃષદંશ’ નામના જીવો સાથે, અને ચિત્તા પણ વિવિધ હરણો સાથે—એ પવિત્ર પરિસરમાં વૈર શમાઈ ગયું હતું।

Verse 11

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम् । स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्

પછી તેણે નદીકાંઠે તપસ્વીઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા, સ્વાધ્યાયમાં રત, દાંત અને સંયમી—તપોનિધિ વિશ્વામિત્રને જોયા।

Verse 12

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम् । चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्

તે ઘોર તપના તેજથી અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત હતો; વલ્કલ અને ચીરથી આવૃત, શાલવૃક્ષનો આશ્રય લઈને બેઠો હતો।

Verse 13

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम् । अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्

પછી રાજેન્દ્ર આગળ ગયો; દૂરથી જ તેમને પ્રણામ કર્યો, અષ્ટાંગ દંડવત્ કરીને ભક્તિપૂર્વક પોતાનું નામ ઉચ્ચાર્યું।

Verse 14

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः

એ જ રીતે તે અંજલિબદ્ધ હાથે ઊભો રહી, અન્ય શિષ્યોને પણ—ક્રમ અને જ્યેષ્ઠતા મુજબ—પરમ શ્રદ્ધાથી પ્રણામ કરતો ગયો।

Verse 15

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

ધૂળિથી ધૂસરિત અંગોવાળા તે મહીપતિને જોઈ, શરીરે ઉપજેલા ચિહ્નો પરથી તેઓ તેને ‘ચાંડાલ’ માની બેઠા.

Verse 16

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः । धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्

પછી તેમણે કઠોર અક્ષરવાળા વચનોથી તેને ધિક્કાર્યો; અન્યોએ પણ ‘ધિક્’ કહીને વારંવાર ‘જાઓ, જાઓ’ એમ ચીસો પાડી.

Verse 17

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे । वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे

તેઓ બોલ્યા—“હે પાપી! તું કોણ છે, જે અહીં મુનિઓના આ ઉત્તમ આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યો છે—વેદધ્વનિથી પરિપૂર્ણ અને સાધુઓને પણ દુર્લભ એવા સ્થાને?”

Verse 18

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव । दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्

“અતએવ તું તુરંત અહીંથી ચાલ્યો જા—નહીં તો કોઈ તપસ્વી તને શાપ આપી ક્ષણમાં તારા પ્રાણોનો પણ નાશ કરી દેશે.”

Verse 19

त्रिशंकुरुवाच । त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः । शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः

ત્રિશંકુએ કહ્યું—“હું ત્રિશંકુ નામનો રાજા છું, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો. વસિષ્ઠના પુત્રોએ મને શાપ આપ્યો છે અને ચાંડાલત્વમાં નિયોજિત કર્યો છે.”

Verse 20

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा

હે દ્વિજોત્તમો! શાપમુક્તિ માટે હું શરણમાં આવ્યો છું. જગત્મિત્ર વિશ્વામિત્ર જ મારો એકમાત્ર આધાર છે; મારા માટે બીજી કોઈ પરમ ગતિ નથી.

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः । तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: તમે વસિષ્ઠના—અને વિશેષ કરીને તેમના પુત્રોના—પૂજ્ય છો. તો આજે તેમણે તમને આવી પાપમય સ્થિતિમાં કેમ મૂક્યા?

Verse 22

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम । प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः

હે રાજશ્રેષ્ઠ! તમે તેમની સામે કયો અપરાધ કર્યો છે? શું તમે પ્રાણહિંસા કરી છે, કે પરસ્ત્રી વિષયક કોઈ દુષ્કર્મ થયું છે?

Verse 23

त्रिशंकुरुवाच । अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति । मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्

ત્રિશંકુ બોલ્યો: આ જ શરીર સાથે સ્વર્ગે જવાની ઇચ્છાથી, તે હેતુ માટે મેં મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને યજ્ઞ કરાવવા વિનંતી કરી હતી.

Verse 24

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते । अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप

તેણે મને કહ્યું: ‘હે નૃપ! એવો કોઈ યજ્ઞ નથી કે જેના દ્વારા આ જ શરીર સાથે—દેહ ત્યજી બીજો દેહ ધારણ કર્યા વિના—સ્વર્ગે પહોંચી શકાય.’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति । स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः

તે સાંભળી મેં તેને કહ્યું—જો તું યજ્ઞપ્રભાવથી આ જ દેહ સાથે મને તત્કાળ સ્વર્ગે ન લઈ જાય, તો…

Verse 26

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः । एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर

આજે હું એને જ ગુરુ સ્વીકારું છું—એમાં શંકા નથી. આ જાણીને મુનિ બોલ્યા—જે તારા કલ્યાણ અને ક્ષેમ માટે હોય તે જ આચર।

Verse 27

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान् । प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्

પછી તેણે મને ત્યજી દીધો; અને તેના નિષ્ઠુર પુત્રોને મળીને, વસિષ્ઠે જે કહ્યું અને પ્રખ્યાત કર્યું હતું તે બધું મેં તેમને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 28

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम । नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः

ત્યારબાદ શોકથી સંતપ્ત થયેલાઓએ મને શાપ આપ્યો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ; અને મને આ પાપમય દશામાં ધકેલી ચાંડાલત્વમાં નિયુક્ત કર્યો।

Verse 29

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः । आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर

એથી હું મનમાં તમારું ધ્યાન કરીને બહુ દૂરથી અહીં આવ્યો છું; હે મુનીશ્વર, કુરુક્ષેત્રમાં તમારામાં જ પરમ આશા રાખીને।

Verse 30

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने । तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना

હે મુને! ત્રિલોકમાં તમારા માટે કંઈ પણ અસાધ્ય નથી. તેથી હવે દુઃખિત એવા મારા માટે ઉપાય કરો.

Verse 31

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः

સૂત બોલ્યા—તેનું વચન સાંભળી મુનિેશ્વર વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ સાથેની સ્પર્ધાથી પ્રેરિત થઈ, મુનિઓની વચ્ચે ઊભા રહીને બોલ્યા.

Verse 32

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव । गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्

હે પાર્થિવ! હું તને તે યજ્ઞવિધિથી યજન કરાવીશ; જેના દ્વારા ઇષ્ટિ પૂર્ણ થતાં જ તત્ક્ષણે તું ત્રિદિવ (સ્વર્ગ)ને પામશે.

Verse 33

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः । मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः

હે ભૂપ! વસિષ્ઠના અનુયાયીઓએ તને આ રીતે અંત્યજ બનાવી દીધો છે; પરંતુ હું તને ફરી રાજા બનાવીશ—એમાં શંકા નથી.

Verse 34

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह । कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः

અતએવ, હે ભૂપાલ! મારી સાથે તીર્થયાત્રાએ આવો. તીર્થના પ્રભાવથી એવું આચરણ કરો કે તમે ફરી શુદ્ધ થાઓ.

Verse 35

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः । नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति

ત્યારે તું ફરી યજ્ઞકર્મ માટે યોગ્ય બનશે અને ચાંડાલત્વની સ્થિતિથી મુક્ત થશે. તીર્થસ્નાનથી ન નાશ પામે એવું કોઈ પણ પાતક નથી.

Verse 36

सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે નિશ્ચય કરીને ગાધિપુત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર ત્રિશંકુને પાછળ સાથે રાખીને તીર્થયાત્રા માટે નીકળી પડ્યા.

Verse 37

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले । पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये

તેમણે કુરુક્ષેત્ર, સરસ્વતી પ્રદેશ, પ્રભાસ અને કુરુજાંગલ; તેમજ પૃથૂદક, ગયાશીર્ષ, નૈમિષ અને ત્રિવિધ પુષ્કર તીર્થોના દર્શન કર્યા.

Verse 38

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे । चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे

તેમણે વારાણસી અને પ્રયાગ, કેદાર, શ્રવણા નદી, ચિત્રકૂટ અને ગોકર્ણ; તેમજ શાલિગ્રામ અને અચલેશ્વર તીર્થોની યાત્રા કરી.

Verse 39

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे । अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च

તેમણે શુક્લતીર્થ, સુરાજ્ય નામના સ્થાન અને શુભ દૃષદ્વતી નદીમાં સ્નાન-દર્શન કર્યું; તેમજ અન્ય અતિપુણ્ય તીર્થો અને પવિત્ર ધામો પણ મુલાકાત લીધા.

Verse 40

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना । अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले

આ રીતે તે મહાત્મા સાથે પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરતા તે નરેન્દ્રનો ઘણો સમય વીતી ગયો.

Verse 41

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः । एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्

હે દ્વિજોએ! તે પાપથી પણ મુક્ત ન થયો, ચાંડાલત્વથી પણ નહિ—આવા પ્રકારના તીર્થોમાં અલગ અલગ વારંવાર સ્નાન કર્યા છતાં।

Verse 42

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति । तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्

પછી ક્રમે કરીને તે અર્બુદ પર્વત તરફ આવ્યો; ત્યાં ચઢીને તેણે પાપહારી અચલેશ્વરનું દર્શન કર્યું।

Verse 43

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः । तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः

મુનીશ્વર તે આયતનમાંથી નીકળવા જ રહ્યા હતા, તેટલામાં મુનિશ્રેષ્ઠ માર્કંડેયે તેમને જોઈ લીધા।

Verse 44

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर

જગન્મિત્ર મુનીશ્વર વિશ્વામિત્રને જોઈ માર્કંડેય બોલ્યા—“હે મુનીશ્વર! તમે હમણાં ક્યાંથી આવ્યા છો?”

Verse 45

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने

તમારો અનુગામી એવો આ ભયંકર કોણ છે, જે અંત્યજના રૂપમાં દેખાય છે? હે સન્મુને, હું પૂછું છું—આ બધું મને સ્પષ્ટ કહી દો.

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—આ રાજાઓમાં વાઘ સમાન, ‘ત્રિશંકુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વસિષ્ઠના પુત્રોના ક્રોધથી તેને ચાંડાલત્વમાં ધકેલવામાં આવ્યો છે.

Verse 47

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम् । प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि

અને મેં તેને પ્રતિજ્ઞા કરી છે કે સાત દ્વીપો સહિતની આ ધરતી પર, તું મેધ્યત્વ—યજ્ઞકર્મને યોગ્ય એવી પવિત્રતા—પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી હું ભ્રમણ કરીશ.

Verse 48

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्

ભૂમિ પર જેટલા તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો છે, તે બધામાં હું ભટકી આવ્યો; છતાં એ મેધ્યતા પ્રાપ્ત કરી શક્યો નથી. હવે હું અત્યંત થાકી ગયો છું.

Verse 49

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः । द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्

અતએવ હું ઘોર લજ્જાથી યુક્ત થઈ સમગ્ર ધરતી ત્યજી, દ્વીપો અને મહાસાગરોને પણ પાછળ મૂકી, અહીંથી આગળ—ક્યાંક પરે—પ્રસ્થાન કરીશ.

Verse 50

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः । प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्

હું વસિષ્ઠના પુત્રોના ઉપહાસનું પાત્ર ન બનું. હે બ્રાહ્મણ, હું સત્ય કહું છું—હું પ્રતિજ્ઞાવિહોણો મળી ન આવું.

Verse 51

श्रीमार्कंडेय उवाच । यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—જો એમ જ હોય, હે મુનિશાર્દૂલ, તો મારું વચન પાળો. સાત દ્વીપવાળી આ પૃથ્વી છોડીને ક્યાંય ન જશો.

Verse 52

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । अस्ति नैरृतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके

આ પર્વતથી નૈઋત્ય દિશામાં, અનર્ત નામના દેશમાં ‘હાટકેશ્વર’ નામે એક પવિત્ર ક્ષેત્ર આવેલું છે.

Verse 53

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः । यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्

ત્યાં હાટકે દેવોત્તમો સાથે પ્રથમ લિંગ સ્થાપ્યું. એ જ ધામ લોકમાં ‘પાતાળનું હાટકેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 54

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम । उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्

હે દ્વિજોત્તમ, ત્યાં જ ‘પાતાળ-જાહ્નવી’ નામનું જળ છે. શંભુએ લિંગ ઊંચક્યું ત્યારે તે જળ રસાતળમાંથી બહાર નીકળ્યું.

Verse 55

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः । करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः

ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક પાતાળમાં પ્રવેશ કરીને પૃથ્વીપતિ શ્રદ્ધાસહિત થઈ જાહ્નવી (ગંગા)ના જળમાં સ્નાન કરે।

Verse 56

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः

પછી હાટકેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ તે લિંગનું દર્શન કરે; ત્યારબાદ તે શુદ્ધ થઈ ચાંડાલત્વથી મુક્ત થશે।

Verse 57

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम् । ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः

તું પણ હૃદયમાં સ્થિત પરમ શ્રેયને પ્રાપ્ત કરશ; ત્યારબાદ જે કંઈ અન્ય ઇચ્છા હોય, ત્યાં જ તપમાં સ્થિર રહીને તે મેળવીશ।

Verse 58

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः

સૂત બોલ્યા—તે વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર ત્રિશંકુ સાથે તરત જ ઝડપથી તે સ્થળે ગયા।

Verse 59

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम् । त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा

દેવમાર્ગે પાતાળમાં પ્રવેશ કરીને તેમણે નૃપશ્રેષ્ઠ ત્રિશંકુને વિધિપ્રમાણે નિર્ધારિત કર્મથી સ્નાન કરાવ્યું।

Verse 60

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात् । चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः

સ્નાન કરતાં જ તે રાજા હાટકેશ્વરના દર્શનથી ચાંડાલત્વમાંથી મુક્ત થયો અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બન્યો।

Verse 61

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम् । दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्

પછી મુનિએ નમ્રતાથી નમેલા અને કલ્મષમુક્ત થયેલા તેને કહ્યું—“રાજેન્દ્ર! દૈવકૃપાથી તું હવે ચાંડાલત્વથી મુક્ત થયો છે.”

Verse 62

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः । तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता

સૌભાગ્યથી તું પરમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યુ છે, સૌભાગ્યથી પરમ તપ પ્રાપ્ત કર્યુ છે. તેથી વિધિપૂર્વક, યોગ્ય દક્ષિણાસહિત સત્રયજ્ઞ કર।

Verse 63

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता । त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्

જેના દ્વારા તું નિત્ય હૃદયમાં સ્થિત એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ—તારા હિતાર્થે હું સ્વયં જઈ પિતામહ બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરીશ।

Verse 64

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे । तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान् । आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम

જેનાથી સર્વ દેવોમાં અગ્રણી બ્રહ્મા તારા યજ્ઞમાં પોતાનો ભાગ ગ્રહણ કરે છે—અતએવ યજ્ઞસંબંધિત સર્વ સામગ્રી અહીં જ લાવ; અને મારા પાછા આવવા સુધી બ્રહ્મલોકમાંથી પણ તે સામગ્રી મંગાવી લાવ।

Verse 65

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

“બાઢમ્,” એમ કહી તે દૃઢવ્રત મુનિ પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે જઈ પ્રણામ કરીને આ વચનો બોલ્યા।

Verse 66

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह । मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्

“હે પ્રપિતામહ બ્રહ્મા! હું રાજા ત્રિશંકુને યજ્ઞ કરાવીશ, જેથી તે માનવ શરીર સાથે તમારા ધામને પ્રાપ્ત કરે.”

Verse 67

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह । सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः

“અતએવ, હે પિતામહ! તમે ત્યાં યજ્ઞવાટમાં પધારો—સમસ્ત દેવગણો સાથે, આગળ શિવ અને વિષ્ણુ રહેલા।”

Verse 68

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम् । सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः

“તમારા સ્વહસ્તે યથોચિત યજ્ઞભાગ સ્વીકારો. તમારા પ્રસાદથી તે એના દ્વારા શરીર સહિત સ્વર્ગે જશે।”

Verse 69

ब्रह्मोवाच । न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते । मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—“યજ્ઞકર્મથી પોતાના આ જ શરીર સાથે સ્વર્ગ મળતો નથી. દેહ ત્યજી અન્ય દેહ ધારણ કર્યા પછી જ તે પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી, હે બ્રાહ્મણ, મને આમ ન કહો।”

Verse 70

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे । वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै

અમે સર્વે અગ્નિને મુખરૂપ માની યજ્ઞમાં હવિ ગ્રહણ કરીએ છીએ. વેદોક્ત વિધિ પ્રમાણે સમ્યક રીતે, યજમાનના કલ્યાણાર્થે જ.

Verse 71

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज । ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्

અતએવ, હે દ્વિજ! તે ફરી અગ્નિમુખમાં હવિ અર્પણ કરે. ત્યારબાદ તારા પ્રસાદથી તે નિઃસંદેહ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરશે.