Adhyaya 140
આ અધ્યાય પ્રશ્ન–ઉત્તર રૂપે આગળ વધે છે. ઋષિઓ ધર્મરાજ (યમ) સાથે સંબંધિત માનવાવતારી પુત્ર વિશે પૂછે છે; સૂત કહે છે કે તે પાંડુના વંશ/ક્ષેત્રમાં જન્મેલો યુધિષ્ઠિર છે, જે ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મનિષ્ઠ છે. યુધિષ્ઠિરના આદર્શ રાજધર્મનું વર્ણન થાય છે—પૂર્ણ દક્ષિણાસહિત રાજસૂય યજ્ઞ અને પાંચ અશ્વમેધ યજ્ઞો તેણે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા; તેથી તે યજ્ઞસંપૂર્ણતા અને ધર્માધારિત રાજ્યપાલનનો દૃષ્ટાંત બને છે. પછી એક નીતિવચન આવે છે—પુત્રો ઘણા ઇચ્છનીય હોય, છતાં પિતાની કૃતકૃત્યતા માટે એક જ પુત્ર પૂરતો છે, જો તે ગયા જઈ પિતૃકર્મ કરે, અથવા અશ્વમેધ કરે, અથવા નીલવૃષભ (નીલા રંગનો બળદ)નું મુક્તિ/ઉત્સર્ગ કરે. સૂત આ કથાને ધર્મવૃદ્ધિકર ઉપદેશ કહી સમાપ્ત કરે છે, રાજધર્મના આદર્શને તીર્થસંબંધિત પુણ્યની નૈતિકતા સાથે જોડીને દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं पुत्रो मानुषविग्रहः । भविष्यति यमस्यात्र कः संभूतः स सूतज
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! તમે જે કહ્યું કે અહીં યમનો પુત્ર માનવદેહમાં થશે, તે કોણ છે—જે (તેનો પુત્ર બની) જન્મ્યો?
Verse 2
सूत उवाच । तस्य पुत्रः समुत्पन्नः पांडोः क्षेत्रे महीतले । युधिष्ठिर इति ख्यातः सर्वक्षत्रियपुंगवः
સૂતે કહ્યું—તેનો પુત્ર પૃથ્વી પર પાંડુના ક્ષેત્ર (વંશ) માં જન્મ્યો; તે યુધિષ્ઠિર નામે પ્રસિદ્ધ થયો, સર્વ ક્ષત્રિયોમાં અગ્રગણ્ય હતો.
Verse 3
राजसूयो मखो येन इष्टः सम्पूर्णदक्षिणः । सर्वान्भूमिपतीन्वीर्यात्संविधाय करप्रदान्
તેણે સંપૂર્ણ દક્ષિણાઓসহ રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો; અને પોતાના પરાક્રમથી સર્વ ભૂપતિઓને વશમાં કરી તેમને કર-પ્રદાન કરાવ્યું।
Verse 4
अश्वमेधाः कृताः पंच तथा सम्पूर्णदक्षिणाः । भ्रामयित्वा हयं भूमौ पश्चात्प्राप स सद्गतिम्
તેણે સંપૂર્ણ દક્ષિણાઓসহ પાંચ અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા; યજ્ઞાશ્વને ધરતી પર ફરાવી પછી તે સદ્ગતિને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 5
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्
ઘણા પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ—તેમામાંથી એક પણ ગયા જાય; અથવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે; કે નિલવર્ણ વृषભને દાનરૂપે મુક્ત કરે।
Verse 6
यदनेन वृतं मत्तः पुत्रित्वं सुमहात्मना । हयमेधान्महायज्ञान्कर्ता स्यादस्य वै सुतः
કારણ કે તે મહાત્માએ મારી પાસેથી પુત્રત્વનું વર પસંદ કર્યું, તેથી તેનો પુત્ર નિશ્ચયે અશ્વમેધ વગેરે મહાયજ્ઞો કરનાર બનશે।
Verse 7
मन्येत कृतकृत्यत्वं येन पुत्रेण धर्मपः । अन्यैः पुत्रशतैः किं वा वंशानुद्धारकारकैः
જે પુત્ર દ્વારા ધર્મપતિ પોતાને કૃતકૃત્ય માને, તો વંશનો ઉદ્ધાર કરનાર સૈકડો અન્ય પુત્રોથી પણ શું કામ?
Verse 8
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं धर्मराजसुतोद्भवम् । आख्यानं ब्राह्मणश्रेष्ठा धर्मवृद्धिकरं परम्
સૂત બોલ્યા—ધર્મરાજના પુત્રના ઉદ્ભવ સંબંધે આ સર્વ મેં તમને કહેલું. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, આ પરમ આખ્યાન ધર્મવૃદ્ધિકારક અને મંગલમય છે.
Verse 140
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनंनाम चत्वारिंशदुत्तर शततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્ર શ્લોકસમૃદ્ધ સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ધર્મરાજપુત્રાખ્યાનવર્ણન’ નામનો એકસો ચાળીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.