Adhyaya 110
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે કે દીર્ઘાયુષ્ય ધરાવતા મનુષ્યો માટે પણ સર્વત્ર તીર્થયાત્રા કરવી વ્યવહારિક રીતે કેટલી કઠિન છે; તેથી તે તીર્થોમાં ‘સાર’ શું છે તે જાણવા માંગે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે એક ‘અનુત્તમ’ તીર્થાષ્ટક છે—નૈમિષ, કેદાર, પુષ્કર, કૃમિજંગલ, વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને હાટકેશ્વર—જ્યાં શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. દેવી કલિયુગમાં યોગ્યતા વિશે પૂછે ત્યારે ઈશ્વર હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રને આ આઠમાં સર્વોપરી ગણાવે છે અને કહે છે કે કલિયુગમાં પણ ત્યાં દૈવી આજ્ઞાથી સર્વ ક્ષેત્રો અને અન્ય તીર્થો ‘ઉપસ્થિત’ માનવામાં આવે છે. અંતે સૂત ફલશ્રુતિ આપે છે કે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ કે પાઠ સ્નાનજન્ય પુણ્ય સમાન ફળ આપે છે; તેથી ગ્રંથ-શ્રવણ/પાઠ પણ તીર્થકર્મ સમકક્ષ પુણ્યસાધના બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीदेव्युवाच । नैतेष्वपि सुरश्रेष्ठ सर्वेषु भुवि मानवाः । अपि दीर्घायुषो भूत्वा स्नातुं शक्ताः कथंचन
શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે દેવશ્રેષ્ઠ! પૃથ્વી પર મનુષ્યો દીર્ઘાયુ થયા છતાં, આ સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવા કોઈ રીતે પણ સમર્થ નથી।
Verse 2
एतेषामपि साराणि मम तीर्थानि कीर्तय । येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्
આ બધામાંથી સારરૂપ મારા મુખ્ય તીર્થોનું કીર્તન કરો; જેમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સર્વ તીર્થોના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 3
ईश्वर उवाच । एतेषां मध्यतो देवि तीर्थाष्टकमनुत्तमम् । अस्ति स्नातैर्नरैस्तत्र सर्वेषां लभ्यते फलम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, આ બધામાં એક અનુત્તમ તીર્થાષ્ટક છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યોને સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 4
नैमिषं चैव केदारं पुष्करं कृमिजांगलम् । वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रभासं हाटकेश्वरम्
નૈમિષ, કેદાર, પુષ્કર, કૃમિજાંગલ, વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને હાટકેશ્વર—આ (આઠ) પ્રસિદ્ધ પુણ્યક્ષેત્રો છે।
Verse 5
अष्टास्वेतेषु यः स्नातः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सत्यमेतन्मयोदितम्
જે આ આઠ (ક્ષેત્રોમાં) યોગ્ય અને દૃઢ શ્રદ્ધાસહ સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો ગણાય છે—આ સત્ય હું કહું છું।
Verse 6
श्रीदेव्युवाच । कलिकाले महादेव भविष्यति कथंचन । स्नानं तस्मान्मम ब्रूहि यत्सारं तीर्थमेव हि
શ્રીદેવી બોલ્યા—હે મહાદેવ, કલિયુગમાં પ્રાણીઓનું કઈ રીતે થશે? તેથી જે ખરેખર સારરૂપ તીર્થ છે, તે સ્નાન વિષે મને કહો।
Verse 7
अष्टानामपि चैतेषां देवदेव त्रिलोचन । यद्यहं वल्लभा भक्ता तथा चित्तानुवर्तिनी
હે દેવદેવ ત્રિલોચન! જો હું ખરેખર તમારી વલ્લભા, ભક્તા અને તમારા ચિત્તને અનુસરનારી હોઉં, તો આ આઠમાંથી (મને કહો)…
Verse 8
ईश्वर उवाच । अष्टानामपि देवेशि क्षेत्राणामस्ति चोत्तमम् । एतेषामपि तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવેશી! આ આઠ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં એક ક્ષેત્ર પરમ ઉત્તમ છે; એમામાં તે ક્ષેત્ર ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 9
यत्र सर्वाणि क्षेत्राणि संस्थितानि ममाज्ञया । तथान्यानि च तीर्थानि कलिकालेऽपि संस्थिते
જ્યાં મારી આજ્ઞાથી સર્વ ક્ષેત્રો સ્થિત છે; તેમ જ અન્ય તીર્થો પણ કલિયુગમાં પણ સ્થિર રીતે સ્થાપિત રહે છે।
Verse 10
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि । मानुषैर्मोक्षमिच्छद्भिः सत्यमेतन्म योदितम्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી તે ક્ષેત્રની સેવા અવશ્ય કરવી જોઈએ; મોક્ષ ઇચ્છનાર મનુષ્યો માટે—આ સત્ય મેં જાહેર કર્યું છે।
Verse 11
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातमष्टषष्टिसमुद्भवम् । समुच्चयं द्विजश्रेष्ठा नामदेवसमन्वितम्
સૂતે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! અષ્ટષષ્ટિમાંથી ઉદ્ભવેલ આ સમુચ્ચય મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવ્યો છે; તે દિવ્ય નામોથી સમન્વિત છે।
Verse 13
यश्चैतत्पठते भक्त्या ह्यष्टषष्टिसमुद्भवम् । स्नानजं लभते पुण्यं शृण्वानः श्रद्धयान्वितः
જે ભક્તિપૂર્વક અષ્ટષષ્ટિમાંથી ઉદ્ભવેલ આ વર્ણનનું પાઠ કરે છે, તે સ્નાનજન્ય પુણ્ય મેળવે છે; અને જે શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તે પણ એ જ ફળ પામે છે।
Verse 110
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ऽष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ ગ્રંથ નાગરખંડમાં શ્રી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત “અષ્ટષષ્ટિ તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણન” નામનો એકસો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।