Adhyaya 9

Verse 1

। सूत उवाच । अथ शक्रः समाहूय प्रोचे संवर्तकानिलम् । हाटकेश्वरजेक्षेत्रे महान्नागबिलोऽस्ति वै

સૂતજી બોલ્યા—પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) એ સંવર્તક વાયુને બોલાવી કહ્યું—‘હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં ખરેખર એક વિશાળ નાગબિલ છે.’

Verse 2

तं पूरय ममादेशाद्द्रुतं गत्वाऽभिपांसुभिः । येन न स्याद्गतिस्तत्र कस्यचिन्मृत्युधर्मिणः

‘મારા આદેશથી તુરંત જઈ તે બિલ-વિવરને રેતીથી ભરી દે, જેથી મૃત્યુધર્મી કોઈને પણ ત્યાં જવાનો માર્ગ ન રહે.’

Verse 3

वायुरुवाच । तवादेशान्मया पूर्वं पूरितो विवरो यदा । लिंगोद्भवस्तदा शापः प्रदत्तो मे पुरारिणा

વાયુએ કહ્યું—‘પૂર્વે તમારા આદેશથી જ્યારે મેં તે વિવર ભરી દીધો હતો, ત્યારે લિંગોદ્ભવકાળે ત્રિપુરારિ (શિવ) એ મને શાપ આપ્યો હતો.’

Verse 4

यस्माल्लिंगं ममैतद्वै त्वया पांसुभिरावृतम् । तस्मात्समानधर्मा त्वं गन्धवाहो भविष्यसि

‘કારણ કે તું મારા આ લિંગને રેતીથી ઢાંકી દીધું, તેથી તું સમાનધર્મી બની ગંધવાહક (ગંધ વહન કરનાર) થશે.’

Verse 5

यद्वत्कर्पूरजं गन्धं समग्रं त्वं हि वक्ष्यसि । अमेध्यसंभवं तद्वन्मम वाक्यादसंशयम्

જેમ તું કપૂરજન્ય સુગંધને સંપૂર્ણ રીતે ધારણ કરે છે, તેમ જ મારા વચનથી નિઃસંદેહ તું અપવિત્રતામાંથી ઉત્પન્ન દુર્ગંધને પણ ધારણ કરશ।

Verse 6

तस्मात्कुरु प्रसादं मे विदित्वैतत्सुरेश्वर । कृत्येऽस्मिन्स्म र्यतामन्यस्त्रिपुरारेर्बिभेम्यहम्

અતએવ, હે સુરેશ્વર, આ જાણીને મારા પર પ્રસાદ કર. આ કાર્યમાં બીજાને નિયુક્ત કર, કારણ કે ત્રિપુરારિ (શિવ)થી હું ભય પામું છું.

Verse 7

ततः संचिंतयामास पूरणं त्रिदशाधिपः । तस्य नागबिलस्यैव नैव किंचिदवैक्षत

પછી ત્રિદશાધિપતિ (ઇન્દ્ર) તેને ભરવાનો ઉપાય વિચારવા લાગ્યો; પરંતુ તે જ નાગબિલને ભરવા માટે કોઈ પણ સાધન તેને દેખાયું નહીં.

Verse 8

ततस्तं प्राह देवेज्यःस्वय मेव शतक्रतुम् । कस्मात्त्वं व्याकुलीभूतः कृत्येऽस्मिंस्त्रिदशाधिप

પછી દેવેજ્ય (બૃહસ્પતિ) સ્વયં શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને બોલ્યા—હે ત્રિદશાધિપ, આ કાર્યમાં તું કેમ વ્યાકુળ થયો છે?

Verse 9

अस्ति पर्वतमुख्योऽत्र नाम्ना ख्यातो हिमालयः । तस्य पुत्रत्रयं जातं तच्च शक्र शृणुष्व मे

અહીં પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ ‘હિમાલય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેને ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા છે—હે શક્ર, તે મારી પાસેથી સાંભળ.

Verse 10

मैनाकः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नंदिवर्धनः । रक्तशृंगस्तृतीयस्तु पर्वतः परिकीर्तितः

પ્રથમ મૈનાક કહેવાયો છે, દ્વિતીય નંદિવર્ધન; અને તૃતીય પર્વત ‘રક્તશૃંગ’ (લાલ શિખર) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 11

स मैनाकः समुद्रांतः प्रविष्टः शक्र ते भयात् । पक्षाभ्यां सहितोऽद्यापि स तत्रैव व्यवस्थितः

હે શક્ર (ઇન્દ્ર)! તારા ભયથી તે મૈનાક પર્વત સમુદ્રના અંતરમાં પ્રવેશ્યો; અને આજે પણ પાંખો સહિત ત્યાં જ સ્થિર છે।

Verse 12

नंदिवर्धन इत्येष द्वितीयः परिकीर्तितः । वसिष्ठाश्रमजो रन्ध्रस्ते न कृत्स्नः प्रपूरितः

આ બીજો ‘નંદિવર્ધન’ તરીકે કીર્તિત છે. વસિષ્ઠાશ્રમથી જોડાયેલો જે રંધ્ર (ચીરો) છે, તે (તારા દ્વારા) હજી સંપૂર્ણ ભરાયો નથી।

Verse 13

हिमाचलसमादेशाद्वसिष्ठस्य च सन्मुनेः । देवभूमिं परित्यज्य स गतस्तत्र सत्वरम्

હિમાચલના આદેશથી અને સન્મુનિ વસિષ્ઠના વચનથી, તેણે દેવભૂમિ ત્યજી તત્કાળ ત્યાં ગમન કર્યું।

Verse 14

तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः । तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय

અહીં ત્રીજું પણ આજે સુધી સ્થિત છે, જે ‘રક્તશૃંગ’ તરીકે સ્મરાય છે. હે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)! તેને લાવી સર્પ-બિલને પૂરું ભરી દે।

Verse 15

नान्यथा पूरितुं शक्यो बिलोऽयं त्रिदशाधिप । तं मुक्त्वा पर्वत श्रेष्ठं सत्यमेतन्मयोदितम्

હે ત્રિદશાધિપ! આ બિલ અન્ય કોઈ રીતે ભરાઈ શકતું નથી. તે પર્વતશ્રેષ્ઠને મુક્ત કર્યા વિના આ કાર્ય સિદ્ધ નહીં થાય—આ સત્ય હું કહું છું.

Verse 16

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवपूज्यस्य वचनं त्रिदशाधिपः । जगाम सत्वरं तत्र स यत्रास्ते हिमालयः

સૂત બોલ્યા—દેવપૂજ્ય એવા મહાત્માના વચન સાંભળી ત્રિદશાધિપ (ઇન્દ્ર) તત્કાળ ત્યાં ગયો જ્યાં હિમાલય સ્થિત છે.

Verse 17

ततः प्रोवाच तं गत्वा सामपूर्वमिदं वचः । हिमाचलं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्

પછી તેની પાસે જઈ, સમાધાનથી આરંભ કરીને તેણે કહ્યું—હે હિમાચલ, ગિરિશ્રેષ્ઠ, સિદ્ધ-ચારણોથી સેવિત!

Verse 18

इन्द्र उवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे महान्नागबिलः स्थितः । तेन गत्वा नरा देवं पाताले हाटकेश्वरम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રમાં એક મહાન નાગબિલ સ્થિત છે. ત્યાં જઈને લોકો પાતાળસ્થ દેવ હાટકેશ્વરના દર્શન પામે છે.

Verse 19

पूजयिष्यंति ये केचिदपि पापपरायणाः । मया सार्धं करिष्यंति ततः स्पर्द्धां नगोत्तम

હે નગોત્તમ! પાપમાં આસક્ત જે કોઈ હોય, તેઓ પણ ત્યાં પૂજા કરશે; અને ત્યારબાદ પુણ્યમાં મારી સાથે સ્પર્ધા કરશે.

Verse 20

तस्मात्पुत्रमिमं तत्र रक्तशृंगं हिमालय । प्रेषयस्व बिलो येन पूर्यते सोऽहिसंभवः

અતએવ, હે હિમાલય! તારો પુત્ર રક્તશૃંગને ત્યાં મોકલ; જેના દ્વારા તે સર્પજાત ‘નાગબિલ’ ગુહા પૂર્ણ ભરાઈ જશે।

Verse 21

कुरुष्व त्वं ममातिथ्यं गृहप्राप्तस्य पर्वत । आत्मपुत्रप्रदानेन कीर्तिं प्राप्स्यस्यलौकिकीम्

હે પર્વત! હું તારા ગૃહે આવ્યો છું; મારું আতિથ્ય કર. પોતાના પુત્રને અર્પણ કરવાથી તને અલૌકિક, જગતપ્રસિદ્ધ કીર્તિ મળશે।

Verse 22

बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा पूजयित्वा च देवपम् । ततः प्रोवाच तं पुत्रं रक्तशृंगं हिमालयः

“બાઢમ્” એમ કહી તેણે પણ સંમતિ આપી અને દેવાધિપતિનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું. ત્યારબાદ હિમાલયે પોતાના પુત્ર રક્તશૃંગને સંબોધ્યો।

Verse 23

तवार्थाय सहस्राक्षः पुत्र प्राप्तो ममांतिकम् । तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र यत्र नागबिलः स्थितः

પુત્ર! તારા હિતાર્થે સહસ્રાક્ષ મારા પાસે આવ્યો છે; તેથી જ્યાં નાગબિલ સ્થિત છે ત્યાં તું ત્વરિત જા।

Verse 24

पूरयित्वा ममादेशात्तं त्वं शक्रस्य कृत्स्नशः । सुखी भव सहानेन तथान्यैः सुरसत्तमैः

મારા આદેશ અનુસાર શક્રની તે આજ્ઞાને સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કરીને, તેની સાથે તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે સુખી રહેજે।

Verse 25

रक्तशृंग उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि मर्त्य भूमौ कथंचन । यत्र कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः फलविवर्जिताः

રક્તશૃંગે કહ્યું—હું ક્યારેય તે મર્ત્યભૂમિમાં નહીં જાઉં, જ્યાં કાંટાવાળા વૃક્ષો રૂક્ષ છે અને ફળવિહોણા છે.

Verse 26

न सिद्धा न च गंधर्वा न देवा न च किंनराः । न च तीर्थानि रम्याणि न नद्यो विमलोदकाः

ત્યાં ન સિદ્ધો છે, ન ગંધર્વો, ન દેવો, ન કિન્નરો; ન રમ્ય તીર્થો છે, ન નિર્મળ જળવાળી નદીઓ.

Verse 27

तथा पापसमाचारा मनुष्याः शीलवर्जिताः । दुष्टचित्ताः सदा सर्वे तिर्यग्योनिगता अपि

અને ત્યાંના મનુષ્યો પાપાચારવાળા, સદાચારવિહોણા છે; બધા સદા દુષ્ટચિત્ત, જાણે તિર્યક્-યોનિમાં પડેલા હોય તેમ.

Verse 28

तथा मम नगश्रेष्ठ पक्षौ द्वावपि कर्तितौ । शक्रेण तेन नो शक्तिर्गंतुमस्ति कथंचन

અને હે નગશ્રેષ્ઠ! મારા બંને પાંખો તે શક્રે કાપી નાખ્યા છે; તેથી મને કોઈ રીતે જવાની શક્તિ નથી.

Verse 29

तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् । चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम्

અતએવ, હે સહસ્રાક્ષ! તે હેતુ માટે પરમ ઉપાય વિચારો અને મને આ બાંધછોડમાંથી મુક્ત કરો; મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે.

Verse 30

शक्र उवाच । अह त्वां तत्र नेष्यामि स्वहस्तेन विदारितम् । तत्रापि सुशुभा वृक्षा भविष्यंति तवाश्रयाः

શક્ર બોલ્યા—હું મારા જ હાથે માર્ગ ચીરીને તને ત્યાં લઈ જઈશ. ત્યાં પણ તારા આશ્રયરૂપે અતિ શોભન વૃક્ષો ઉત્પન્ન થશે.

Verse 31

तथा पुण्यानि तीर्थानि देवतायतनानि च । समंतात्ते भविष्यंति मुनीनामाश्रमास्तथा

એ જ રીતે પુણ્ય તીર્થો અને દેવતાઓના મંદિરો તારી આસપાસ સર્વત્ર પ્રગટ થશે; તેમજ મુનિઓના આશ્રમો પણ સ્થાપિત થશે.

Verse 32

अत्रस्थस्य प्रभावो यस्तव पर्वत नंदन । मद्वाक्यात्तत्र संस्थस्य कोटिसंख्यो भविष्यति

હે પર્વતનંદન! અહીં સ્થિત રહેલા તારો જે પ્રભાવ છે, મારા વચનથી ત્યાં સ્થિર રહેનાર માટે તે કોટિગણો થશે.

Verse 33

तथा ये मानवास्तत्र पापात्मानोऽपि भूतले । विपाप्मानो भविष्यंति सहसा तव दर्शनात्

અને ત્યાં ભૂતલ પર રહેલા મનુષ્યો—પાપી સ્વભાવના હોવા છતાં—માત્ર તારા દર્શનથી સહસાઃ પાપરહિત બનશે.

Verse 34

तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र मया सार्धं नगात्मज । न चेद्वज्रप्रहारेण करिष्यामि सहस्रधा

અતએવ, હે નગાત્મજ, મારી સાથે ઝડપથી ત્યાં જા; નહિતર વજ્રપ્રહારથી હું તને સહસ્રધા કરી દઈશ.

Verse 35

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रक्तशृंगो भयान्वितः । प्रविष्टः सहसागत्य तस्मिन्नागबिले गतः

સૂત બોલ્યા—તેના તે વચન સાંભળી રક્તશૃંગ ભયથી વ્યાકુળ થયો. તે તત્કાળ આવી અંદર પ્રવેશ કરીને તે નાગ-બિલમાં ગયો.

Verse 36

निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि । शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा । वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તે માત્ર નાકના અગ્રભાગ સુધી જ ડૂબેલો હતો. ત્યારબાદ તે સ્થાન મનોહર, સર્વ રીતે પૂર્ણ શિખરોવાળું, વૃક્ષ-ગુલ્મ-લતાથી ભરેલું અને રમ્ય પક્ષીઓથી સેવિત હતું.

Verse 37

एवं संस्थाप्य तं शक्रो हिमाचलसुतं नगम् । ततः प्रोवाच सहृष्टो वरो मत्तः प्रगृह्यताम्

આ રીતે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ હિમાચલપુત્ર તે પર્વતને સ્થાપિત કર્યો. પછી હર્ષિત થઈ બોલ્યો—“મારી પાસેથી એક વર ગ્રહણ કર.”

Verse 38

रक्तशृंग उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टः सुरेश्वर । किं वरेण करिष्यामि त्वत्प्रसादादहं सुखी

રક્તશૃંગ બોલ્યો—હે સુરેશ્વર, અમારો વર એટલો જ કે તમે પ્રસન્ન છો. બીજા વરથી હું શું કરું? તમારી કૃપાથી હું પહેલેથી જ સુખી છું.

Verse 39

इन्द्र उवाच । न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्ने नगात्मज । किं पुनर्दर्शने जाते कृते कृत्ये विशेषतः

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે નગાત્મજ, મારું દર્શન સ્વપ્નમાં પણ વ્યર્થ નથી થતું. તો પછી પ્રત્યક્ષ દર્શન થતાં, અને ખાસ કરીને કર્તવ્ય પૂર્ણ થતાં, તે કેવી રીતે વ્યર્થ થશે?

Verse 41

इन्द्र उवाच । भविष्यति महीपालश्चमत्कार इति स्मृतः । तव मूर्धनि विप्रार्थं स पुरं स्थापयिष्यति

ઇન્દ્રે કહ્યું—‘ચમત્કાર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા ભવિષ્યમાં ઉત્પન્ન થશે. બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે તે તારા શિખર પર એક નગર સ્થાપિત કરશે.

Verse 42

तत्र ब्राह्मणशार्दूला वेदवेदांगपारगाः । विभवं तव निःशेषं भजिष्यंति प्रहर्षिताः

ત્યાં વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો હર્ષિત થઈ તારા સર્વ વૈભવનો ઉપભોગ કરી તેની કીર્તિ ગાશે.

Verse 43

तथाहं चैत्रमासस्य चतुर्दश्यां नगात्मज । कृष्णायां स्वयमागत्य शृंगे मुख्यतमे तव

હે નગાત્મજ! ચૈત્ર માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ હું સ્વયં આવી તારા સર્વોત્તમ શિખર પર ઉપસ્થિત થઈશ.

Verse 44

पूजयिष्यामि देवेशं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । सर्वैर्देवगणैः सार्धं तथा किंनरगुह्यकैः

હું ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ દેવેશનું પૂજન કરીશ—સમસ્ત દેવગણો સાથે, તેમજ કિન્નરો અને ગુહ્યકો સહિત.

Verse 45

तमेकं दिवसं चात्र शृंगे तव हरः स्वयम् । अस्माभिः सहितस्तुष्टो निवासं प्रकरिष्यति

અને અહીં તારા શિખર પર એક દિવસ માટે સ્વયં હર—અમારી સાથે પ્રસન્ન થઈ—નિવાસ કરશે.

Verse 46

प्रभावस्तेन ते मुख्य स्त्रैलोक्येऽपि भविष्यति । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

આથી, હે શ્રેષ્ઠ, તારો પ્રભાવ ત્રૈલોક્યમાં પણ પ્રસિદ્ધ થશે. તને મંગળ થાઓ; હું હવે ત્રિદિવ-ધામે પ્રસ્થાન કરું છું।

Verse 47

सूत उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततः प्राप्तस्त्रिविष्टपम् । रक्तशृंगोऽपि तस्थौ च व्याप्य नागबिलं तदा

સૂત બોલ્યા: આમ કહી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ત્યાંથી ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પહોંચ્યો. અને રક્તશૃંગ પણ તે સમયે નાગબિલને વ્યાપી ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।

Verse 48

तस्योपरि सुमुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च । संजातानि मुनीनां च संजाताश्च तथाऽश्रमाः

તે સ્થાન ઉપર અનેક ઉત્તમ તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો પ્રગટ થયા. તેમજ મુનિઓના આશ્રમો પણ ત્યાં ઉત્પન્ન થયા।