Adhyaya 149
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓના પ્રશ્નોના ઉત્તર તરીકે સૂત કહે છે કે દેવી એક જ આદ્યશક્તિ છે; લોકહિત અને ઉપદ્રવી શક્તિઓના દમન માટે તે અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે. મહિષાસુરવધ માટે કાત્યાયની, શુમ્ભ-નિશુમ્ભવધ માટે ચામુંડા અને પછીના ભયચક્રમાં શ્રીમાતા—આ જાણીતા પ્રાદુર્ભાવો જણાવ્યા પછી, ઓછું વર્ણિત ‘કેલિશ્વરી’ રૂપનું પ્રસ્તાવન થાય છે. અંધકે દેવતાઓને પદચ્યૂત કર્યા ત્યારે શિવ અથર્વણ-શૈલીના મંત્રોથી પરાશક્તિને આવાહન કરે છે. સ્તુતિમાં સર્વ સ્ત્રીરૂપો તેને જ વિભૂતિરૂપે માનવામાં આવે છે. શિવ અંધક-નિગ્રહ માટે દેવીની સહાય માગે છે. ‘કેલી-મય’—લીલામય, બહુરૂપ ભાવ ધારણ કરીને અગ્નિ-સન્નિધિમાં આવાહિત થવાથી તે ત્રિલોકમાં ‘કેલિશ્વરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ—એવી નામવ્યૂત્પત્તિ આપવામાં આવે છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ કેલિશ્વરીપૂજનથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે; તેમજ યુદ્ધકાળે રાજદૂત તેનો સ્તવ પાઠ કરે તો ઓછી સેના હોવા છતાં વિજય મળે—એવી ફલશ્રુતિ છે. આગળ અંધકની વંશકથા અને સ્વભાવવિકાસ—હિરણ્યકશિપુની પરંપરასთან સંબંધ, બ્રહ્માને તપથી પ્રસન્ન કરી વર માગવો, પૂર્ણ અમરત્વનો ઇનકાર, અને પછી પ્રતિશોધથી દેવો સાથે યુદ્ધ. દિવ્યાસ્ત્રોની આપલે, શિવનું આગમન, માતૃ-યોગિની શક્તિઓનું પ્રાગટ્ય, ‘પુરુષવ્રત’ કહી સ્ત્રીઓ પર પ્રહાર ન કરવાનો અંધકનો આગ્રહ, અને અંતે તમોઽસ્ત્રનો પ્રયોગ—આ રીતે યુદ્ધમાં ધર્મ-નીતિનો સ્વર પણ દેખાય છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केलीश्वरी च या देवी श्रूयते सूतनंदन । माहात्म्यं वद नस्तस्या उत्पत्तिं च सुविस्तरात्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતનંદન! ‘કેલીશ્વરી’ નામે જે દેવી પ્રસિદ્ધ છે, તેનું માહાત્મ્ય અમને કહો અને તેની ઉત્પત્તિ પણ વિસ્તારે વર્ણવો।
Verse 2
कस्मिन्काले समुत्पन्ना किमर्थं च सुरेश्वरी । किं तस्या जायते श्रेयः पूजया नमनेन च
સુરેશ્વરી કયા કાળે ઉત્પન્ન થઈ અને કયા હેતુથી? તેની પૂજા અને નમસ્કાર કરવાથી કયું શ્રેય પ્રાપ્ત થાય છે?
Verse 3
त्वया कात्यायनी प्रोक्ता चामुण्डा च सुरेश्वरी । श्रीमाता च समुत्पन्ना किमर्थं च सुरेश्वरी
તમે કાત્યાયની તથા દેવેશ્વરી ચામુંડાનું વર્ણન કર્યું અને શ્રીમાતાના પ્રાકટ્યની વાત પણ કહી. તો પછી આ સુરેશ્વરી (કેલીશ્વરી) કયા હેતુથી પ્રગટ થઈ?
Verse 4
श्रीमाता च तथा तारा देवी शत्रुविनाशिनी । केलीश्वरी न संप्रोक्ता तस्मात्तां वद सांप्रतम्
શ્રીમાતા તથા શત્રુવિનાશિની તારા દેવીનું વર્ણન થયું છે; પરંતુ કેલીશ્વરીનું હજી નિરૂપણ થયું નથી. તેથી હવે તેની વાત કહો.
Verse 5
कौतुकं नः समुत्पन्नमत्रार्थे सूतनंदन
હે સૂતનંદન, આ વિષયમાં અમારે મનમાં કૌતુક ઊપજ્યું છે.
Verse 6
सूत उवाच । आद्यैका देवता लोके बहुरूपा व्यवस्थिता । देवतानां हितार्थाय दैत्यपक्षक्षयाय च
સૂત બોલ્યા—આ લોકમાં એક જ આદ્ય દેવતા છે, જે અનેક રૂપોમાં સ્થિત છે; તે દેવતાઓના હિત માટે અને દૈત્યપક્ષના ક્ષય માટે પ્રગટ થાય છે.
Verse 7
यदायदात्र देवानां व्यसनं जायते क्वचित् । तदातदा परा शक्तिर्या सा व्याप्य व्यवस्थिता
જ્યારે જ્યારે ક્યારેક દેવતાઓને આપત્તિ આવે છે, ત્યારે ત્યારે સર્વવ્યાપી પરાશક્તિ પ્રગટ થઈ ત્યાં જ સ્થિત થાય છે.
Verse 8
सर्वमेतज्जगद्धात्री जन्म चक्रे धरातले । महिषासुरनाशाय सा च कात्यायनी भुवि
એ જ જગદ્ધાત્રી દેવી સર્વ રીતે ધરાતળે જન્મ ધારણ કરી. મહિષાસુરના વિનાશાર્થે તે ભુવনে કાત્યાયની બની.
Verse 9
अवतीर्णा परा मूर्तिर्गतास्मिन्भुवनत्रये । यदा शुंभनिक्षंभौ च दानवौ बलदर्पितौ
જ્યારે બળ અને દર્પથી મદમસ્ત દાનવ ભાઈઓ શુંભ-નિશુંભ ત્રિલોકમાં ઉદ્ભવ્યા, ત્યારે પરમ મૂર્તિ અવતરી ત્રણેય ભુવનમાં વિચરવા લાગી.
Verse 10
अवतीर्णा तदा सैव चामुंडा रूपमाश्रिता । प्रोद्गते कालयवने सर्वदेवभयावहे
સર્વ દેવોને ભય ઉપજાવનાર કાલયવન પ્રગટ થતાં, એ જ દેવી ફરી અવતરી ચામુંડા રૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 11
श्रीमातारूपिणी देवी सैव जाता महीतले । अंधासुरवधार्थाय शंभुनाऽक्रांतचेतसा । सृष्टा केलीवरी देवी यया व्याप्तमिदं जगत्
એ જ દેવી શ્રીમાતા-રૂપે ધરાતળે જન્મી. અંધાસુરવધ માટે ક્રિયાશીલ ચિત્તવાળા શંભુએ કેલીવરી દેવીની સૃષ્ટિ કરી, જેમના દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે.
Verse 12
ततस्तस्याः प्रभावेन हत्वा दैत्यानशेषतः । अन्धको निहतः पश्चात्त्रैलोक्यव्यसनप्रदः
પછી તેની પ્રભાવશક્તિથી સર્વ દૈત્યો નિઃશેષ રીતે સંહારાયા; ત્યારબાદ ત્રિલોકને દુઃખ આપનાર અંધક પણ નિહત થયો.
Verse 13
ऋषय ऊचुः । अन्धकः कस्य पुत्रोऽयं किंप्रभावः कथं हतः । कस्माद्धतस्तु संग्रामे सर्वं विस्तरतो वद
ઋષિઓએ કહ્યું—આ અંધક કોનો પુત્ર છે? તેનો પ્રભાવ શું છે, અને તે કેવી રીતે હણાયો? યુદ્ધમાં કયા કારણથી તેનો વધ થયો? સર્વ વાત વિસ્તારે કહો।
Verse 14
सूत उवाच । दक्षस्य दुहिता नाम्ना दितिः सर्वगुणालया । हिरण्यकशिपुर्नाम तस्याः पुत्रो बभूव ह
સૂતએ કહ્યું—દક્ષની દિતિ નામની પુત્રી હતી, જે સર્વ ગુણોની આશ્રયભૂતા હતી. તેના ગર્ભથી હિરણ્યકશિપુ નામનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર જન્મ્યો।
Verse 15
येन शक्रादयो देवा जिताः सर्वे रणाजिरे । स्वर्गे राज्यं कृतं भूरि स्वयमेव महात्मना
જેના દ્વારા રણભૂમિમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે સર્વ દેવો પરાજિત થયા; તે મહાત્માએ સ્વર્ગમાં પોતે જ વિશાળ રાજ્ય સ્થાપ્યું।
Verse 16
यद्भयात्सकलैर्देवैर्नानाशस्त्राण्यनेकशः । निर्मितान्यतिमुख्यानि वर्मचर्मयुतानि च
તેના ભયથી સર્વ દેવોએ અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો બનાવ્યાં—વિશેષ કરીને અતિ મુખ્ય અને ભયંકર—અને સાથે કવચ તથા રક્ષણકારી ચર્મ પણ તૈયાર કર્યાં।
Verse 18
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञ वीर्यौदार्यगुणान्वितम् । ज्येष्ठः प्रह्लाद इत्युक्तो द्वितीयश्चांधकस्तथा
તેને બે પુત્રો જન્મ્યા, જે પરાક્રમ અને ઔદાર્યગુણોથી યુક્ત હતા. જેઠનું નામ પ્રહ્લાદ કહેવાયું અને બીજો અંધક હતો।
Verse 19
हिरण्यकशिपौ प्राप्ते मृत्युलोकं सुहृद्गणैः । अमात्यैश्च ततः प्रोक्तः प्रह्लादो विनयान्वितैः
હિરણ્યકશિપુ મૃત્યુলোকે ગયા પછી, વિનયયુક્ત સુહૃદવર્ગ અને અમાત્યોએ ત્યારે પ્રહ્લાદને આદરપૂર્વક સંબોધ્યો।
Verse 21
प्रह्राद उवाच । नाहं राज्यं करिष्यामि कथंचिदपि भूतले । यतस्ततो निबोधध्वं वचनं मम सांप्रतम्
પ્રહ્લાદે કહ્યું—હું પૃથ્વી પર કોઈ રીતે પણ રાજ્ય સ્વીકારવાનો નથી. તેથી હવે મારા વચનને સારી રીતે સમજો।
Verse 22
दैत्यराज्यं न वांछंति देवाः शक्रपुरोगमाः । तेषां रक्षाकरो नित्यं विष्णुः स भगवान्स्वयम्
ઇન્દ્રના નેતૃત્વવાળા દેવો દૈત્યરાજ્ય ઇચ્છતા નથી; કારણ કે તેમનો નિત્ય રક્ષક સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ છે।
Verse 23
अप्यहं सन्त्यजे प्राणान्सर्वस्वं वा न संशयः । हरिणा सह संग्रामं नाहं कर्तुमहो क्षमः
હું પ્રાણ પણ ત્યજી દઉં, કે સર્વસ્વ પણ—એમાં શંકા નથી; પરંતુ હાય, હરિ સાથે યુદ્ધ કરવા હું સમર્થ નથી।
Verse 24
यो मयाऽभ्यर्चितो नित्यं प्रणतश्च सुरेश्वरः । न तेन सहितो युद्धं करिष्यामि कथञ्चन
જે સૂરેશ્વરને હું નિત્ય પૂજું છું અને નમસ્કાર કરું છું, તેના વિરોધમાં હું કોઈ રીતે પણ યુદ્ધ કરું નહીં।
Verse 25
सूत उवाच । प्रह्लादेन च संत्यक्ते राज्ये पितृसमुद्भवे । अन्धकः स्थापितस्तत्र संमंत्र्य सचिवैर्मिथः
સૂત બોલ્યા—પ્રહ્લાદે પિતૃપ્રાપ્ત રાજ્ય ત્યજી દીધું ત્યારે, મંત્રીઓએ પરસ્પર વિચારવિમર્શ કરીને ત્યાં અંધકને સ્થાપિત કર્યો।
Verse 26
हिरण्यकशिपोः पुत्रो देवदानवदर्पहा । सोऽपि राज्यममात्येभ्यो निधाय तदनन्तरम्
હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર—જે દેવો અને દાનવો બંનેનો દર્પ ચકનાચૂર કરનાર હતો—તેણે પોતાનું રાજ્ય મંત્રીઓને સોંપી ત્યારબાદ રાજકાર્યથી નિવૃત્ત થયો।
Verse 27
तपश्चक्रे चिरं कालं ध्यायमानः पितामहम् । त्यक्त्वा कामं तथा क्रोधं दंभं मत्सरमेव च
પિતામહ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરતાં તેણે દીર્ઘકાળ તપ કર્યું; અને કામ, ક્રોધ, દંભ તથા મત્સરનો ત્યાગ કર્યો।
Verse 28
जितेंद्रियः सुशांतात्मा समः सर्वेषु जन्तुषु । वृक्षमूलाश्रयः शांतः संतुष्टेनांतरात्मना
તે ઇન્દ્રિયજિત, અત્યંત શાંતાત્મા અને સર્વ જીવો પ્રત્યે સમભાવ ધરાવતો હતો; વૃક્ષમૂળનો આશ્રય લઈને શાંત રહેતો, અંતરમાં સંતોષથી પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 29
यावद्वर्षसहस्रांतं फलाहारो बभूव ह । शीर्णपर्णाशनाहारो यावद्वर्षसहस्रकम्
એક હજાર વર્ષ સુધી તે ફળાહાર પર રહ્યો; અને ત્યારપછી બીજા એક હજાર વર્ષ સુધી ઝરી પડેલા પાંદડાંને જ આહાર બનાવી જીવ્યો।
Verse 30
ध्यायमानो दिवानक्तं देवदेवं पितामहम् । वायुभक्षस्ततो जज्ञे तावत्कालं द्विजोत्तमाः
તે દેવોના દેવ પિતામહનું દિવસ-રાત ધ્યાન કરતો રહ્યો; ત્યારબાદ, હે દ્વિજોત્તમો, એટલા જ સમય સુધી તે વાયુભક્ષી બન્યો।
Verse 31
ततो वर्षसहस्रांते चतुर्थे समुपस्थिते । तमुवाच स्वयं ब्रह्मा स्वयमभ्येत्य हर्षितः
પછી ચોથા સહસ્રવર્ષના અંતે સમય પૂર્ણ થતાં, હર્ષિત થઈ સ્વયં બ્રહ્મા જાતે આવી તેને બોલ્યા।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । तुष्टोऽहं ते प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् । अन्धक उवाच । यदि यच्छसि मे ब्रह्मन्वरं मनसि वांछितम् । जरामरणनाशाय दीयतां सुरसत्तम
બ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ, હું તારા પર પરિતોષ પામ્યો છું; હે સુવ્રત, વર માગ. હું પ્રસન્ન થઈ તને આપીશ, ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય. અંધકે કહ્યું—હે બ્રહ્મન, જો તમે મારા મનગમતા વર આપશો, તો હે દેવશ્રેષ્ઠ, જરા અને મરણના નાશ માટે તે વર દયાપૂર્વક આપો।
Verse 34
श्रीब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च जराहीनो विद्यतेऽत्र धरातले । मरणेन विना नैव यस्य जन्म भवेत्क्षितौ
શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—આ ધરાતલ પર કોઈ જ જરા-રહિત નથી; અને મરણ વિના પૃથ્વી પર કોઈનું જન્મ થતું નથી।
Verse 35
तथापि तव दास्यामि बहुधर्मरतस्य च । तस्मात्कुरु महाभाग राज्यं गत्वा निजं गृहम्
તથાપિ, તું અનેક ધર્મોમાં રત હોવાથી હું તને (વર) આપીશ. તેથી, હે મહાભાગ, પોતાના ઘરે જઈ પોતાના રાજ્યનું શાસન સંભાળ।
Verse 36
भवेद्बहुफलं राज्यं श्मशानं भवनं यथा । बहुकण्टकसंकीर्णं क्रूरकर्मभिरावृतम्
રાજ્ય બહુ ફળ આપે છે—જાણે શ્મશાન સમું ગૃહ; અનેક કાંટાઓથી ભરેલું અને ક્રૂર કર્મોના ભારથી ઘેરાયેલું।
Verse 37
सूत उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततश्चादर्शनं गतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रेरितः कालधर्मणा । प्रोवाच सचिवान्सोऽथ पितुर्वैरमनुस्मरन्
સૂત બોલ્યા—એવું કહી ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) અદૃશ્ય થઈ ગયા. થોડા સમય પછી, કાળધર્મથી પ્રેરિત થઈ, પિતૃવૈર સ્મરીને અંધકે પોતાના મંત્રીઓને સંબોધ્યા।
Verse 38
अन्धक उवाच । पितास्माकं हतो देवैः पितृव्यश्च महाबलः । कपटेन न शौर्येण तस्मात्तान्सूदयाम्यहम्
અંધક બોલ્યો—દેવોએ અમારા પિતાને અને અમારા મહાબલી કાકાને પણ મારી નાખ્યા; શૌર્યથી નહીં, કપટથી. તેથી હું તેમને સંહાર કરીશ।
Verse 39
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न कृत्यैः सुशंसितैः । प्राकट्यं याति सर्वत्र वंशस्याग्रे ध्वजो यथा
જે પુત્ર પ્રશંસનીય કર્મોથી સર્વત્ર પ્રખ્યાત ન થાય, એવો પુત્ર જન્મ્યો તો શું લાભ? વંશના અગ્રમાં ઊભેલા ધ્વજ સમાન।
Verse 41
अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः । यज्ञभागान्हरिष्यामो हत्वा शक्रमुखान्सुरान्
નિશ્ચયે આ લોક અમારા જ છે; દેવ કોણ, દ્વિજ કોણ? શક્રપ્રમુખ દેવોને મારીને અમે યજ્ઞભાગો હરી લઈશું।
Verse 42
एवं ते समयं कृत्वा सैन्येन महतान्विताः । प्रजग्मुस्त्वरितास्तत्र यत्र शक्रो व्यवस्थितः
આ રીતે સંધિ કરીને અને મહાન સેનાથી યુક્ત થઈ તેઓ ત્વરિત ત્યાં ગયા, જ્યાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સ્થિત હતો.
Verse 43
शक्रोऽपि दानवानीकं दृष्ट्वा तान्सहसागतान् । आरुह्यैरावणं नागं युद्धार्थं निर्ययौ तदा
શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ અચાનક આવી પડેલા દાનવસૈન્યને જોઈ, ઐરાવત ગજ પર આરોહણ કરીને ત્યારે યુદ્ધાર્થે નીકળ્યો.
Verse 44
सह देवगणैः सर्वैर्वसुरुद्रार्कपूर्वकैः । एतस्मिन्नंतरे शक्रो वज्रं रौद्रतमं च यत्
વસુ, રુદ્ર અને આદિત્ય વગેરે સર્વ દેવગણો સાથે, એ જ સમયે શક્રે અતિ રૌદ્ર ભયંકર વજ્ર ધારણ કર્યું.
Verse 45
समुद्दिश्यांधकं तस्मै मुमोच परवीरहा । स हतस्तेन वज्रेण विहस्य दनुजोत्तमः
પરવીરહા (ઇન્દ્ર) એ અંધકને નિશાન બનાવી તેના પર વજ્ર છોડ્યું. તે વજ્રથી ઘાયલ થઈને પણ દનુજોમાં શ્રેષ્ઠ તે હસ્યો.
Verse 46
शक्रं प्रोवाच संहृष्टस्तारनादेन संयुगे । दृष्टं बाहुबलं शक्र तवाद्य सुचिरान्मया
યુદ્ધમાં હર્ષિત થઈ તેણે ગર્જના સમાન નાદથી શક્રને કહ્યું—“હે શક્ર, આજે બહુ સમય પછી તારો બાહુબળ મેં જોયો.”
Verse 47
अधुना पश्य चास्माकं त्वमेव बलसूदन
હવે તું જ, હે બલસૂદન, અમારી શક્તિનું દર્શન કર।
Verse 48
सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ चाविध्य गदां गुर्वीं मुमोच ह । शतघंटामहारावां निर्मितां विश्वकर्मणा
સૂત બોલ્યા—એવું કહી તેણે ભારે ગદાને ઘુમાવીને ફેંકી દીધી; સો ઘંટોના મહાનાદ જેવી ગર્જના કરતી, વિશ્વકર્મા-નિર્મિત।
Verse 49
सर्वायसमयीं गुर्वीं यमजिह्वाभिवापराम् । शतहस्तां प्रमाणेन प्राणिनां भयवर्द्धिनीम्
તે સર્વથા લોખંડની, અતિભારી, યમની જ્વલિત જિહ્વા જેવી, સો હાથ પ્રમાણની—પ્રાણીઓનો ભય વધારનારી હતી।
Verse 50
तया विनिहतः शक्रो मूर्छाव्याकुलितेंद्रियः । ध्वजयष्टिं समाश्रित्य निविष्टो गजमूर्द्धनि
તેના પ્રહારે શક્ર મૂર્છાથી ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ પડી ગયો; ધ્વજદંડને આશ્રય કરીને ગજના મસ્તક પર બેસી રહ્યો।
Verse 51
अथ संमूर्छितं दृष्ट्वा शक्रं स्कन्दः प्रकोपितः । मुमोचाथ निजां शक्तिममोघां वज्रसंनिभाम्
પછી શક્રને મૂર્છિત જોઈ સ્કંદ ક્રોધિત થયા અને વજ્રસમાન પોતાની અમોઘ શક્તિ પ્રયોગી।
Verse 52
तामायांतीं समालोक्य दानवो निशितैः शरैः । प्रतिलोमां ततश्चक्रे लीलयैव महाबलः
તે પોતાની તરફ આવતી જોઈ મહાબળવાન દાનવે તીક્ષ્ણ બાણોથી, જાણે રમતમાં જ, તેને વિપરીત દિશામાં પાછી ફેરવી દીધી।
Verse 53
ततः स्कन्दोऽपि संगृह्य चापं तं प्रति सायकान् । मुमोचाशीविषाकाराल्लंघ्वस्त्रं तस्य दर्शयन्
પછી સ્કંદે પણ ધનુષ ધારણ કરી તેની સામે બાણો છોડ્યા—ભયંકર વિષધર સર્પ સમાન—અને તેને પોતાના અસ્ત્રપ્રયોગની ઝડપી કુશળતા દર્શાવી।
Verse 54
एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे शस्त्रप्रवृष्टिभिः । समंताच्छादयामासुर्दानवानामनीकिनीम्
આ વચ્ચે સર્વ દેવોએ શસ્ત્રવર્ષાથી ચારેય તરફથી દાનવોની સેનાને ઢાંકી દીધી।
Verse 55
ततस्तु दानवाः सर्वे देवतानामनीकिनीम् । प्रहारैः पीडयामासुर्दुद्रुवुस्ते दिवौकसः
પરંતુ ત્યારબાદ સર્વ દાનવોએ પ્રહારોથી દેવતાઓની સેનાને પીડિત કરી; અને સ્વર્ગવાસી દેવો ભાગી ગયા।
Verse 57
मा भैष्ट देवताः सर्वाः पश्यध्वं मद्विचेष्टितम् । इत्युक्त्वा भगवाञ्छम्भुर्मंत्रैराथर्वणैस्तदा
“હે સર્વ દેવતાઓ, ભય ન કરો; મારું પરાક્રમ જુઓ.” એમ કહી ભગવાન શંભુએ ત્યારે આથર્વણ મંત્રોનો પ્રયોગ કર્યો।
Verse 58
आह्वयामास विश्वेशां परां शक्तिमनुत्तमाम् । आहूता परमा शक्तिर्जगाम हरसंनिधिम्
તેણે વિશ્વેશ્વરની પરમ, અનુત્તમ શક્તિનું આવાહન કર્યું; બોલાવતાં જ તે પરાશક્તિ હરનાં સાન્નિધ્યે આવી પહોંચી।
Verse 59
ततो भग्नान्सुरान्दृष्ट्वा सगणो वृषवाहनः । दर्शयामास चात्मानं देवानाश्वासयन्निव
પછી ભંગાયેલા અને પરાજિત દેવોને જોઈ, ગણો સહિત વૃષવાહન ભગવાન શિવ પ્રગટ થયા—જાણે દેવોને ધીરજ અને આશ્વાસન આપતા હોય।
Verse 60
श्रीभगवानुवाच । नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते भक्तिवल्लभे । सर्वगे सर्वदे देवि नमस्ते विश्वधारिणि
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દેવદેવેશી, તમને નમસ્કાર; હે ભક્તિવલ્લભે, તમને નમસ્કાર। હે સર્વત્ર ગમન કરનારી, સર્વ વર આપનારી દેવી, વિશ્વધારિણી—તમને નમસ્કાર।
Verse 61
नमस्ते शक्तिरूपेण सृष्टिप्रलयकारिणि । नमस्ते प्रभया युक्ते विद्युज्ज्वलितकुण्डले
શક્તિસ્વરૂપિણી, સૃષ્ટિ-પ્રલય કરનારી—તમને નમસ્કાર। પ્રભાથી યુક્ત, વિદ્યુત સમ ઝળહળતા કુંડળ ધારણ કરનારી—તમને નમસ્કાર।
Verse 62
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा देवि त्वं सृष्टिस्त्वं शुचिर्धृतिः । अरुंधती तथेंद्राणी त्वं लक्ष्मीस्त्वं च पार्वती
હે દેવી, તમે સ્વાહા, તમે સ્વધા; તમે જ સૃષ્ટિ, તમે જ શુચિતા અને ધૃતિ. તમે અરુંધતી તથા ઇન્દ્રાણી પણ; તમે લક્ષ્મી અને તમે જ પાર્વતી।
Verse 63
यत्किंचित्स्त्रीस्वरूपं च समस्तं भुवनत्रये । तत्सर्वं त्वत्स्वरूपं स्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः
ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ પણ સ્ત્રી સ્વરૂપ છે, તે બધું તમારું જ સ્વરૂપ છે, એવો શાસ્ત્રોનો નિશ્ચય છે.
Verse 64
श्रीदेव्युवाच । किमर्थं च समाहूता त्वयाहं वृषवाहन । मंत्रैराथर्वणै रौद्रैस्तत्सर्वं मे प्रकीर्तय
શ્રી દેવી બોલ્યા: હે વૃષભવાહન! તમે મને કયા પ્રયોજનથી બોલાવી છે? આથર્વણ અને રૌદ્ર મંત્રો દ્વારા મારું આહ્વાન કેમ કર્યું, તે બધું મને કહો.
Verse 65
येन ते कृत्स्नशः कृत्यं प्रकरोमि यथोदितम्
જેથી હું તમારા કહ્યા મુજબ તમારું કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે પાર પાડી શકું.
Verse 66
श्रीभगवानुवाच । एते शक्रादयो देवाः सर्वे स्वर्गाद्विवासिताः । अंधकेन महाभागे दैत्यानामधिपेन च
શ્રી ભગવાન બોલ્યા: હે મહાભાગે! દૈત્યોના રાજા અંધકાસુરે ઈન્દ્ર વગેરે આ બધા દેવોને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂક્યા છે.
Verse 67
तस्मात्तस्य वधार्थाय गच्छमानस्य मे शृणु । साहाय्यं कुरु मे चाशु सूदयामि रणाजिरे
તેથી તેનો વધ કરવા જઈ રહેલા મારી વાત સાંભળ. તું મને જલ્દી મદદ કર, જેથી હું રણમેદાનમાં તેનો સંહાર કરી શકું.
Verse 68
एते मातृगणाः सर्वे मया दत्तास्तवाधुना । क्षुत्क्षामाः सूदयिष्यंति दानवान्ये पुरः स्थिताः
આ સર્વ માતૃગણોને મેં હવે તને અર્પણ કર્યા છે. ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ સામે ઊભેલા દાનવોનો સંહાર કરશે.
Verse 69
यस्मात्केलीमयं रूपं विधाय त्वं सहस्रधा । अनेकैर्विकृतै रूपैः समाहूताग्निमध्यतः
કારણ કે તું ક્રીડામય અદ્ભુત રૂપને સહસ્ર રીતે ધારણ કરીને, અનેક ભય-વિસ્મયજનક વિકૃત રૂપોથી પવિત્ર અગ્નિના મધ્યમાંથી જ આહ્વાનિત થઈ હતી,
Verse 70
तस्मात्केलीश्वरीनाम त्रैलोक्ये त्वं भविष्यसि । अनेनैव तु रूपेण यस्त्वां भक्त्याऽर्चयिष्यति
અતએવ ત્રિલોકમાં તું ‘કેલીશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશ. અને જે કોઈ આ જ રૂપે ભક્તિપૂર્વક તારી આરાધના કરશે,
Verse 71
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तस्याभीष्टं भविष्यति । युद्धकालेऽथ संप्राप्ते स्तोत्रेणानेन ते स्तुतिम्
અષ્ટમી અને ચતુર્દશી તિથિએ તેનું અભીષ્ટ સિદ્ધ થશે. અને યુદ્ધકાળ આવી પહોંચે ત્યારે, આ જ સ્તોત્રથી તારી સ્તુતિ કરવી જોઈએ.
Verse 72
यः करिष्यति भूपालो जयस्तस्य भविष्यति । अपि स्वल्पस्वसैन्यस्य स्वल्पाश्वस्य च संगरे
જે રાજા આમ કરશે, વિજય તેનો જ થશે—યુદ્ધમાં તેની સેના ઓછી હોય અને ઘોડા પણ થોડા હોય તોય.
Verse 73
भविष्यति जयो नूनं त्वत्प्रसादादसंशयम् । एवं सा देवदेवेन प्रोक्ता केलीश्वरी तदा
નિઃસંદેહ, તમારા પ્રસાદથી જ વિજય નિશ્ચિત થશે. તે સમયે દેવદેવે કેળીશ્વરીને આ રીતે કહ્યું.
Verse 74
प्रस्थिता पुरतस्तस्य भवसैन्यस्य हर्षिता । सर्वैर्मातृगणैः सार्धं रौद्रारावैःसुभीषणैः
હર્ષિત થઈ તે ભવની સેનાના અગ્રે અગ્રે પ્રસ્થાન કરી; સર્વ માતૃગણો સાથે ભયંકર રૌદ્ર યુદ્ધનાદો કરતી આગળ વધી.
Verse 75
युद्धोत्साहपरै रौद्रैर्नानाशस्त्रप्रहारिभिः । अथ ते दानवा दृष्ट्वा स्त्रीसैन्यं तत्समागतम्
યુદ્ધોત્સાહથી પરિપૂર્ણ, રૌદ્ર અને અનેક શસ્ત્રોથી પ્રહાર કરનારી તે સ્ત્રીસેના આવી રહી છે એમ જોઈ દાનવો તેને નિહાળ્યા.
Verse 76
विकृतं विकृताकारं विकृताकाररावणम् । शस्त्रोद्यतकरं सर्वयुद्धवांछापरायणम्
તે તેમને અદભુત લાગ્યું—અદભુત આકારવાળું, અદભુત રીતે ગર્જન કરતું; શસ્ત્ર ઉઠાવેલા હાથો સાથે, સંપૂર્ણ યુદ્ધઇચ્છામાં તત્પર.
Verse 77
जहसुः सुस्वरं केचित्केचिन्निर्भर्त्सयंति च । अन्ये स्त्रीति परिज्ञाय प्रहरंति न दानवाः
કેટલાંક ઊંચા સ્વરે હસ્યા, કેટલાંકએ ધિક્કાર્યા; અને બીજા દાનવો ‘આ સ્ત્રીઓ છે’ એમ જાણી પ્રહાર કરતા નહોતા.
Verse 78
वध्यमानापि लज्जंतः पौरुषे स्वे व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः
વધ થતો હોવા છતાં તેઓ લજ્જિત થયા અને પોતાના પૌરુષમાં અડગ રહ્યા. એ વચ્ચે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 79
अन्धकाय स वृत्तांतं कथयामास कृत्स्नशः । नैताः स्त्रियो दनुश्रेष्ठ युद्धार्थं समुपस्थिताः
તેણે અંધકને આખો વર્તાંત વિગતે કહ્યો— “હે દનુશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધ માટે આગળ આવેલી આ સ્ત્રીઓ સામાન્ય નથી.”
Verse 80
एषा कृत्या वधार्थाय तव रुद्रेण निर्मिता । यैषा सिंहसमारूढा चक्रांकितकरा स्थिता
“આ કૃત્યા તારા વધ માટે રુદ્રે રચી છે. તે સિંહ પર આરૂઢ છે અને તેના હાથ પર ચક્રનું ચિહ્ન અંકિત છે.”
Verse 81
एषा केलीश्वरीनाम वह्निकुण्डाद्विनिर्गता । एताभिः सह रौद्राभिः स्त्रीभिर्मंत्रबलाश्रयात्
“આ ‘કેલીશ્વરી’ નામની અગ્નિકુંડમાંથી પ્રગટ થઈ છે. મંત્રબળના આશ્રયથી તે આ રૌદ્ર સ્ત્રીઓ સાથે આવી છે.”
Verse 82
स्वरक्तेन कृते होमे देवदेवेन शम्भुना । स एष भगवान्क्रुद्धः स्वयमभ्येति तेंऽतिकम्
“દેવદેવ શંભુએ પોતાના જ રક્તથી હોમ કર્યો છે. એ જ ભગવાન હવે ક્રોધિત થઈ સ્વયં તારી પાસે આવી રહ્યા છે.”
Verse 83
युद्धाय निजहर्म्ये तान्स्थापयित्वा सुरोत्तमान् । प्रतिज्ञाय वधं तुभ्यं पुरतः परमेष्ठिनः
યુદ્ધ માટે તેણે પોતાના જ નિવાસમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેમને સ્થાપિત કરીને, પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)ની સમક્ષ જ તારા વધની પ્રતિજ્ઞા કરી।
Verse 84
एतज्ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर
હે મહાભાગ! આ જાણીને જે યોગ્ય અને યુક્ત હોય તે જ આચર।
Verse 85
अन्धक उवाच । नाहं बिभेमि रुद्रस्य तथान्यस्यापि कस्यचित् । न स्त्रीणां प्रहरिष्यामि पालयन्पुरुषव्रतम्
અંધક બોલ્યો—હું રુદ્રથી ડરતો નથી, અન્ય કોઈથી પણ નહીં। પુરુષધર્મનું વ્રત પાળીને હું સ્ત્રીઓ પર પ્રહાર નહીં કરું।
Verse 86
सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य दानवस्य महात्मनः । आक्रंदः सुमहाञ्जज्ञे तस्मिन्देशे समंततः
સૂત બોલ્યા—તે મહાત્મા દાનવ એમ બોલતો હતો ત્યારે, તે પ્રદેશમાં સર્વ દિશાઓમાં અતિ મહાન આર્તનાદ ઊઠ્યો।
Verse 87
भक्ष्यन्ते दानवाः केचिद्वध्यन्ते त्वथ चापरे । अर्धभक्षित गात्राश्च प्रणश्यंति तथा परे
કેટલાક દાનવો ભક્ષાઈ રહ્યા હતા, અને કેટલાક અન્ય વધાઈ રહ્યા હતા। કેટલાકના અંગો અર્ધભક્ષિત હતા; તેઓ પણ એ રીતે જ નાશ પામતા હતા।
Verse 88
युध्यमानास्तथैवान्ये शक्तिमंतोऽपि दानवाः । भक्ष्यंते मातृभिस्तत्र सायुधाश्च सवाहनाः
એ જ રીતે અન્ય દાનવો—શક્તિશાળી અને યુદ્ધરત હોવા છતાં—ત્યાં માતૃકાઓ દ્વારા પોતાના શસ્ત્રો અને વાહનો સહિત ભક્ષાઈ ગયા।
Verse 89
तच्छ्रुत्वा स महाक्रंदमंधकः क्रोधमूर्छितः । आदाय खड्गमुत्तस्थौ किमिदं किमिदं ब्रुवन्
તે સાંભળીને અંધકે મહાભયંકર ચીસ પાડી; ક્રોધથી મૂર્છિત થઈ તેણે ખડ્ગ ઝૂંટી લીધો અને ઝંપલાવી ઊભો થયો, વારંવાર બોલ્યો—“આ શું છે? આ શું છે?”
Verse 90
अथ पश्यति विध्वस्तान्दानवान्बलदर्पितान् । भक्ष्यमाणास्तथैवान्यान्पलायनपरायणान्
પછી તેણે બળના દર્પથી મત્ત દાનવોને વિધ્વસ્ત પડેલા જોયા; અને બીજા પણ જોયા—જે ભાગવામાં જ તત્પર હતા, છતાં તેમ જ ભક્ષાઈ રહ્યા હતા।
Verse 91
अन्येषां निहतानां च रुदंत्यो निकटस्थिताः । स पश्यति प्रिया भार्याः प्रलपंत्योऽतिदुःखिताः
તેને નજીકમાં અન્ય હત થયેલાઓ માટે રડતી સ્ત્રીઓ દેખાઈ; અને અત્યંત દુઃખિત પ્રિય પત્નીઓ વિલાપ કરતી પણ દેખાઈ।
Verse 92
अथ तत्कदनं दृष्ट्वा अंधकः क्रोधमूर्छितः । भर्त्सयामास ताः सर्वा योगिनीः समरोद्यताः
તે સંહાર જોઈ અંધક ફરી ક્રોધથી મૂર્છિત થયો; અને સમર માટે તૈયાર ઊભેલી તે સર્વ યોગિનીઓને તેણે કઠોર વચનોથી ધિક્કાર્યા।
Verse 93
न च तास्तस्य दैत्यस्य भयं चक्रुः कथंचन । केवलं सूदयंति स्म भक्षयंति च दानवान्
તેઓએ તે દૈત્યનો કશી રીતે ભય કર્યો નહિ; માત્ર દાનવોનો સંહાર કરતાં અને તેમને ભક્ષણ કરતાં રહ્યાં।
Verse 94
ततः स दानवस्तासां दृष्ट्वा तच्चेष्टितं रुषा । स्वस्य गात्रस्य रक्षां स चकार भयसंकुलः
પછી તે દાનવે તેમની ચેષ્ટા જોઈ ક્રોધે દહ્યો; ભયથી વ્યાકુળ થઈ પોતાના દેહની રક્ષા કરવા લાગ્યો।
Verse 95
तमोऽस्त्रं मुमुचे रौद्रं कृत्वा रावं स तत्क्षणात् । एतस्मिन्नंतरे कृत्स्नं त्रैलोक्यं तमसा वृतम्
ભયંકર નાદ કરીને તેણે તત્ક્ષણે રૌદ્ર તમોસ્ત્ર છોડ્યું; એ જ ક્ષણે સમગ્ર ત્રૈલોક્ય અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું।
Verse 96
न किंचिज्ज्ञायते तत्र समं विषममेव च । केवलं दानवेन्द्रश्च सर्वं पश्यति नेतरः
ત્યાં કશું જ જાણી શકાતું નહોતું—ન સમ, ન વિષમ; માત્ર દાનવોનો અધિપતિ જ બધું જોતો હતો, બીજો કોઈ નહિ।
Verse 97
ततः स सूदयामास योगिनीस्ताः शितैः शरैः । यथायथा परा नार्यस्तादृग्रूपा भवन्ति च
પછી તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તે યોગિનીઓનો સંહાર કર્યો; પરંતુ જેટલું તે મારતો, તેટલી જ એ જ રૂપવાળી સ્ત્રીઓ વારંવાર પ્રગટ થતી।
Verse 98
अथ दृष्ट्वा परां वृद्धिं योगिनीनां स दानवः । संहारं तस्य चास्त्रस्य चकार भयसंकुलः
ત્યારે યોગિનીઓની અદભુત વૃદ્ધિ જોઈ તે દાનવ ભયથી વ્યાકુળ થયો અને પોતાના અસ્ત્રનો સંહાર કરી નાખ્યો।
Verse 99
ततः शुक्रं समासाद्य दीनः प्राह कृतांजलिः । पश्य मे भार्गवश्रेष्ठ स्त्रीभिर्यत्कदनं कृतम्
પછી તે દીન બની ભૃગુવંશ-શ્રેષ્ઠ શુક્ર પાસે જઈ હાથ જોડીને બોલ્યો: “હે ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓએ મારી ઉપર કરેલું આ વિનાશ જુઓ।”
Verse 101
तस्मात्त्वमपि तां विद्यां प्रसाधय महामते । यदि मे वांछसि श्रेयो नान्यथास्ति जयो रणे
અતએવ, હે મહામતિ, તું પણ તે વિદ્યાને વિધિપૂર્વક સાધ. જો તું મારું શ્રેય ઇચ્છે છે, તો રણમાં વિજયનો બીજો ઉપાય નથી।
Verse 107
स्वयं विदारितो यश्च विष्णुना प्रभविष्णुना । करजैर्जानुनि पृष्ठे विनिधाय प्रकोपतः
અને જે પોતે સર્વપ્રભાવશાળી વિષ્ણુ દ્વારા વિદારીત થયો—ક્રોધમાં ઘૂંટણે દબાવી પીઠ પર નખ ગાડીને।