Adhyaya 109

Verse 1

। ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે વરાનને, તું જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં કહી દીધું. હવે (આગળ) સર્વ તીર્થોનું સારરૂપ ‘તીર્થસમુચ્ચય’ વર્ણવવામાં આવે છે.

Verse 2

एतेष्वहं वरारोहे सर्वेष्वेव व्यवस्थितः । नाम्ना चान्येषु तीर्थेषु त्रिदशानां हितार्थतः

હે વરારોહે, આ સર્વ તીર્થોમાં હું જ સ્થિત છું; અને ત્રિદશોના હિતાર્થે અન્ય તીર્થોમાં પણ વિવિધ નામોથી હું વિરાજું છું.

Verse 3

यो मामेतेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति मानवः । कीर्तयेत्कीर्तनान्नाम्ना स नूनं मोक्षमाप्नुयात्

જે મનુષ્ય આ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને મારું દર્શન કરે અને મારા નામનું કીર્તન કરીને સ્તુતિ કરે, તે નિશ્ચયે મોક્ષ પામે છે।

Verse 4

श्रीदेव्युवाच । येषु तीर्थेषु यन्नाम कीर्तनीयं तव प्रभो । तत्कार्त्स्येन मम ब्रूहि यच्चहं तव वल्लभा

શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે પ્રભુ, કયા કયા તીર્થોમાં તમારું કયું નામ કીર્તનીય છે? હું તમારી વલ્લભા છું, તેથી તે સર્વ મને સંપૂર્ણ રીતે કહો।

Verse 5

ईश्वर उवाच । वाराणस्यां महादेवं प्रयागे च महेश्वरम् । नैमिषे देवदेवं च गयायां प्रपितामहम्

ઈશ્વર બોલ્યા—વારાણસીમાં (મારું નામ) મહાદેવ, પ્રયાગમાં મહેશ્વર; નૈમિષમાં દેવદેવ અને ગયામાં પ્રપિતામહ તરીકે કીર્તન થાય છે।

Verse 6

कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणुं प्रभासे शशिशेखरम् । पुष्करे तु ह्यजागन्धिं विश्वं विश्वेश्वरे तथा

કુરુક્ષેત્રમાં મને સ્થાણુ તરીકે જાણે છે, પ્રભાસમાં શશિશેખર; પુષ્કરમાં અજાગંધિ, અને વિશ્વેશ્વરમાં તેમ જ વિશ્વ નામે કીર્તન થાય છે।

Verse 7

अट्टहासे महानादं महेन्द्रे च महाव्रतम् । उज्जयिन्यां महाकालं मरुकोटे महोत्कटम्

અટ્ટહાસમાં (મારું નામ) મહાનાદ, મહેન્દ્રમાં મહાવ્રત; ઉજ્જયિનીમાં મહાકાલ, અને મરુકોટમાં મહોત્કટ તરીકે કીર્તન થાય છે।

Verse 8

शंकुकर्णे महातेजं गोकर्णे च महाबलम् । रुद्रकोट्यां महायोगं महालिंगं स्थलेश्वरे

શંકુકર્ણે તેઓ મહાતેજસ્વી, ગોકર્ણે મહાબળ; રુદ્રકોટીમાં મહાયોગ, અને સ્થલેશ્વરે મહાલિંગરૂપે વિરાજે છે।

Verse 9

हर्षिते च तथा हर्षं वृषभं वृषभध्वजे । केदारे चैव ईशानं शर्वं मध्यमकेश्वरे

હર્ષિતે તેઓ ‘હર્ષ’ તરીકે જાણીતા; વೃಷભધ્વજે ‘વೃಷભ’ રૂપે પૂજ્ય. કેદારમાં ‘ઈશાન’ અને મધ્યમકેશ્વરે ‘શર્વ’ નામે વંદિત છે।

Verse 10

सुपर्णाक्षं सहस्राक्षे सुसूक्ष्मं कार्तिकेश्वरे । भवं वस्त्रापथे देवि ह्युग्रं कनखले तथा

સહસ્રાક્ષે તેઓ ‘સુપર્ણાક્ષ’ રૂપે પૂજાય છે, કાર્તિકેશ્વરે ‘સુસૂક્ષ્મ’ તરીકે. હે દેવી, વસ્ત્રાપથે ‘ભવ’ અને કનખલે ‘ઉગ્ર’ રૂપે આરાધ્ય છે।

Verse 11

भद्रकर्णे शिवं चैव दण्डके दण्डिनं तथा । ऊर्ध्वरेतं त्रिदण्डायां चण्डीशं कृमिजांगले

ભદ્રકર્ણે તેઓ ‘શિવ’, દંડકે ‘દંડિન’. ત્રિદંડામાં ‘ઊર્ધ્વરેતા’ અને કૃમિજાંગલે ‘ચંડીશ’ રૂપે પૂજ્ય છે।

Verse 12

कृत्तिवासं तथैकाम्रे छागलेये कपर्दिनम् । कालिञ्जरे नीलकण्ठं श्रीकण्ठं मण्डलेश्वरे

એકામ્રે તેઓ ‘કૃત્તિવાસ’, છાગલેયે ‘કપર્દિન’. કાલિન્જરે ‘નીલકંઠ’ અને મંડલેશ્વરે ‘શ્રીકંઠ’ રૂપે સ્તુત છે।

Verse 13

विजयं चैव काश्मीरे जयन्तं मरुकेश्वरे । हरिश्चन्द्रे हरं चैव पुरश्चन्द्रे च शंकरम्

કાશ્મીરમાં તેઓ ‘વિજય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને મરુકેશ્વરમાં ‘જયંત’ તરીકે. હરિશ્ચન્દ્ર તીર્થમાં તેઓ ‘હર’ રૂપે પૂજ્ય છે, તથા પુરશ્ચન્દ્રમાં ‘શંકર’ નામે આરાધ્ય છે.

Verse 14

जटिं वामेश्वरे विन्द्यात्सौम्यं वै कुक्कुटेश्वरे । भूतेश्वरं भस्मगात्रे ओंकारेऽमरकण्टकम्

વામેશ્વરમાં તેઓ ‘જટી’ તરીકે જાણીતા છે, કુક્કુટેશ્વરમાં ‘સૌમ્ય’ તરીકે. ભસ્મગાત્રમાં તેઓ ‘ભૂતેશ્વર’ છે, અને ઓંકારમાં ‘અમરકંટક’ કહેવાય છે.

Verse 15

त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्

ત્રિસંધ્યામાં તેઓ ‘ત્ર્યંબક’ છે, વિરજામાં ‘ત્રિલોચન’. અર્કેશ્વરમાં તેઓ ‘દીપ્ત’ તરીકે જ્ઞેય છે, અને નેપાળમાં ‘પશુપાલક’—સર્વ જીવોના રક્ષક.

Verse 16

यमलिंगं च दुष्कर्णे कपाली करवीरके । जागेश्वरे त्रिशूली च श्रीशैले त्रिपुरांतकम्

દુષ્કર્ણમાં તેઓ ‘યમલિંગ’ રૂપે પૂજાય છે, કરવીરકમાં ‘કપાલી’. જાગેશ્વરમાં તેઓ ‘ત્રિશૂલી’ છે, અને શ્રીશૈલમાં ‘ત્રિપુરાંતક’—ત્રિપુરનો સંહારક.

Verse 17

रोहणं तु अयोध्यायां पाताले हाटकेश्वरम् । कारोहणे नकुलीशं देविकायामुमापतिम्

અયોધ્યામાં તેઓ ‘રોહણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, પાતાળમાં ‘હાટકેશ્વર’. કારોહણમાં તેઓ ‘નકુલીષ’ છે, અને દેવિકામાં ‘ઉમાપતિ’—ઉમાના સ્વામી.

Verse 18

भैरवे भैरवाकारममरं पूर्वसागरे । सप्तगोदावरे भीमं स्वयंभूर्निर्मलेश्वरे

ભૈરવ તીર્થમાં તેઓ ભૈરવાકાર રૂપે પ્રગટે છે; પૂર્વ સાગરે અમર (મૃત્યુરહિત) રૂપે પૂજાય છે. સપ્તગોદાવરે તેઓ ભીમ છે અને નિર્મલેશ્વરે સ્વયંભૂ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 19

कर्णिकारे गणाध्यक्षं कैलासे तु गणाधिपम् । गंगाद्वारे हिमस्थानं जल लिंगे जलप्रियम्

કર્ણિકારામાં તેઓ ગણાધ્યક્ષ, અને કૈલાસે ગણાધિપ। ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર) માં હિમસ્થાન, તથા જલલિંગમાં જલપ્રિય—આ રીતે શિવનાં રૂપો પોતાના પવિત્ર ધામોમાં જાણીતા છે.

Verse 20

अनलं वाडवेऽग्नौ च भीमं बदरिकाश्रमे । श्रेष्ठे कोटीश्वरं चैव वाराहं विन्ध्यपर्वते

વાડવ-અગ્નિમાં તેઓ અનલ; બદરિકાશ્રમમાં ભીમ। શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં કોટીશ્વર, અને વિંધ્ય પર્વતે વારાહ—આ પોતાના પોતાના પવિત્ર સ્થાનોમાં પ્રસિદ્ધ લિંગરૂપો છે.

Verse 21

हेमकूटे विरूपाक्षं भूर्भुवं गन्धमादने । लिंगेश्वरे च वरदं लंकायां च नरांतकम्

હેમકૂટ પર તેઓ વિરূপાક્ષ; ગંધમાદન પર ભૂર્ભુવ। લિંગેશ્વરમાં વરદ, અને લંકામાં નરાંતક—આ રીતે સ્થાનાનુસાર શિવનાં પવિત્ર રૂપો પ્રખ्यात છે.

Verse 22

अष्टषष्टिरियं देवि तवाख्याता विशेषतः । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपातकनाशिनी

હે દેવી, આ અડસઠ (નામો/તીર્થો) તને વિશેષરૂપે જણાવ્યા છે; જે તેનો પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેના સર્વ પાતકોનો નાશ થાય છે.

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कीर्तनीया विचक्षणैः । कालत्रयेऽपि शुचिभिर्विशेषाच्छिवदीक्षितैः

અતએવ વિવેકીજનોએ સર્વ પ્રયત્નથી તેનું કીર્તન કરવું; પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં—ત્રિકાળે શુચિ રહી, વિશેષે કરીને શિવદીક્ષિતોએ।

Verse 24

लिखितापि वरारोहे यस्यैषा तिष्ठते गृहे । न तत्र जायते दोषो भूतप्रेतसमुद्भवः

હે સુન્દરી! આ માત્ર લખિત રૂપે પણ જેના ઘરમાં રહે છે, ત્યાં ભૂત-પ્રેતથી ઉત્પન્ન થતો કોઈ દોષ ક્યારેય જન્મતો નથી।

Verse 25

न व्याधेर्न च सर्पाणां न चौराणां वरानने । नान्येषां भूभुजादीनां कदाचिदपि कुत्रचित्

હે સુંદરમુખી! ન રોગનો ભય, ન સર્પોનો, ન ચોરોનો; તેમજ રાજાઓ અને તેમના માણસો વગેરે અન્ય ઉપદ્રવોનો પણ—ક્યારેય, ક્યાંય નથી।