Adhyaya 41

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

સૂત બોલ્યા— એ જ પ્રદેશના ઉત્તર દિશાભાગમાં જલશાયી દેવનું એક સુવિખ્યાત સ્થાન છે, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું છે.

Verse 2

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः । उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

હરિના શયન અને બોધન સમયે જે ભક્તિપૂર્વક તે પ્રભુની પૂજા કરે અને ઉપવાસમાં નિષ્ઠ રહે, તે વૈષ્ણવ પરમ પદને પામે છે.

Verse 3

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः । सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत्

‘અશૂન્યશયના’ નામની પ્રિય તિથિ દ્વિતીયા છે; તે સદા દેવદેવ શ્રીકૃષ્ણના પવિત્ર શયનભાવ સાથે સંકળાયેલી રહે છે.

Verse 4

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम्

તે તિથિએ જે ત્યાં શાસ્ત્રોક્ત વિધાનથી જલશાયી દેવની પૂજા કરે છે, તે હરિના પદને પામે છે.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन । पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતનંદન! ત્યાં જલશાયી કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયા? કયા વિધિ-વિધાનથી તેમની પૂજા થાય છે? તે સર્વ વિસ્તારે કહો।

Verse 6

सूत उवाच । पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः । अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

સૂતે કહ્યું—પ્રાચીન કાળે બાષ્કલી નામનો મહાબલવાન દાનવેન્દ્ર હતો. તે સર્વ દેવો તથા ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો માટે પણ અજય હતો।

Verse 7

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः । ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम्

પછી તે મહાબલવાને સમગ્ર ભૂતલને વશમાં કરીને, દૈત્યગણો સાથે ત્રિદશોના આલય (દેવલોક) તરફ પ્રયાણ કર્યું।

Verse 8

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् । देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम्

ત્યાં દેવો અને અસુરો બંનેનો વિનાશ કરનારું મહાયુદ્ધ ઊભું થયું; ક્રોધિત દેવો અને દાનવો પરસ્પર સામે યુદ્ધે ચઢ્યા।

Verse 9

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् । तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः

દસ હજાર વર્ષો સુધી, દિવસે દિવસે, તે ભયંકર યુદ્ધ ચાલતું રહ્યું. ત્યાં કાદવ લોહી બની ગયો અને અસ્થિઓમાંથી એક પર્વત ઊભો થયો।

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते । जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः

પછી દસમું સહસ્રવર્ષ પૂર્ણ થતાં, તેના દ્વારા સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સૈન્યসহ અને સર્વ પરિગ્રહসহ પરાજિત થયો।

Verse 11

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह । जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्

ત્યારે સ્વર્ગ ત્યજી, સર્વ દેવગણો સાથે, વિષ્ણુની શરણમાં—શ્વેતદ્વીપ નામના પવિત્ર આશ્રયસ્થાને—ગયો।

Verse 12

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः । शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक्

ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રાના વશમાં, શેષના પર્યંક પર શયન કરે છે; લક્ષ્મીદેવી તેમના ચરણયુગલને કોમળ રીતે સંવાહન કરે છે।

Verse 13

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः । तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

પછી વેદોદ્ભવ સૂક્તોથી તેમણે સર્વ દિશાઓથી સ્તુતિ કરી; વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત સર્વ દેવો તે દેવના સચ્ચા ભક્ત હતા।

Verse 14

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् । कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये । यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः

પછી જગન્નાથ ઊઠ્યા અને બલસૂદન (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું—“હે સહસ્રાક્ષ! હવે ત્રિભુવનમાં ક્ષેમ છે ને? કારણ કે તું દેવગણો સાથે સ્વયં અહીં આવ્યો છે.”

Verse 15

शक्र उवाच । बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली । अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे

શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા—‘બાષ્કલી નામનો એક દૈત્યેન્દ્ર છે; હર (શિવ) પાસેથી વર મેળવી તે મહાબળી થયો છે. દેવો પણ યુદ્ધમાં જેને જીતી શકતા નથી, એણે જ રણમાં મને પરાજિત કર્યો છે.’

Verse 16

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन । तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम

‘હે મધુસૂદન! હવે તેણે સ્વર્ગમાં પોતાનું શાસન સ્થાપિત કરી દીધું છે. તેથી, હે સૂરોત્તમ, હું દેવો સાથે તમારી શરણમાં આવ્યો છું.’

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम् । तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत्

શ્રીભગવાન બોલ્યા—‘યોગ્ય સમય આવે ત્યારે હું સ્વયં તેને દમન કરીશ. તેથી, હે શક્ર, તેટલા સમય સુધી મહાન તપ કરો.’

Verse 20

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव । वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः

‘હે વાસવ! તપના તેજ-વીર્યથી તારી અંદર શક્તિ ઉત્પન્ન થશે—તે બલવાન દૈત્ય બાષ્કલીના વધ માટે.’

Verse 21

शक्र उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय

શક્ર બોલ્યા—‘હે જગન્નાથ! તે દૈત્યના નાશ માટે હું કયા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં અતિમહાન તપ કરું? કૃપા કરીને તે અમને જણાવો.’

Verse 22

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् । चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી ભગવાન વિષ્ણુએ ક્ષેત્રો અને પવિત્ર આયતનો વિષે મનમાં લાંબો વિચાર કરીને પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું.

Verse 23

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु

ચમત્કારપુર નામનું ક્ષેત્ર શક્ર (ઇન્દ્ર)ને સિદ્ધિ આપનારું છે; તેથી તું ત્વરિત ત્યાં જઈ શત્રુવધાર્થે તપ કર.

Verse 24

शक्र उवाच । न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव । बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन

શક્ર બોલ્યા—હે કેશવ, આપ વિના અમે ક્યાંય અન્યત્ર જઈશું નહીં; દાનવોના અધિપતિ બાષ્કલિના ભયથી અમે સર્વ રીતે ભીત છીએ.

Verse 26

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर । त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः

અતએવ, હે સુરેશ્વર, તમે સ્વયં ત્યાં આવો; તમારી રક્ષામાં રહી હું અતિ મહાન તપ કરીશ.

Verse 27

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽश्रमान् । चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः

પછી સર્વ દેવગણ ત્યાં જઈ તપ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને હર્ષિત થઈ, અલગ અલગ આશ્રમો સ્થાપ્યા.

Verse 28

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् । आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने

વાસુદેવે પણ ક્ષીરસાગરનું સ્મરણ કરીને તે પ્રાચીન હ્રદમાં તે વિશાળ સાગરને તત્કાળ લઈ આવ્યો।

Verse 29

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा । स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः

ત્યાં તેણે પૂર્વે શ્વેતદ્વીપમાં જેમ કર્યું તેમ શયનસ્થાન રચ્યું; અને ચારે તરફ વિનયયુક્ત સર્વ દેવો તેની સ્તુતિ કરતા રહ્યા।

Verse 30

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे । कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः । प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम्

પછી આષાઢ માસના કૃષ્ણપક્ષની શુભ દ્વિતીયા તિથિ આવતા, આંસુઓથી વ્યાકુળ નેત્રવાળા બૃહસ્પતિએ સ્વયં સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)ને મૃદુ વચન કહ્યાં।

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर । अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે પુરંદર! આજે ‘અશૂન્યશયના’ નામની દ્વિતીયા છે; જલાશયમાં શયન કરનાર વિષ્ણુને તે અત્યંત પ્રિય છે।

Verse 32

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् । ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा । शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम्

આ દિવસથી શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે વ્રતસ્થ રહી ચાર માસ સુધી જલશાયી વિષ્ણુની યોગ્ય પૂજા કરે અને હૃદયમાં સદા તેમનું ધ્યાન રાખે, તેને તેઓ સર્વ કામનાઓ અર્પે છે।

Verse 33

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् । पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत्

આ રીતે દ્વિતીયા તિથિથી આરંભ કરીને ચાર માસ હરિની પૂજા કરી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) તેજ અને શ્રીથી યુક્ત થયો।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः । प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः । सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति

તેને તેજથી યુક્ત જોઈ જનાર્દન પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા— “હે શક્ર, આજે જ જા; તે બાષ્કલિના વધ માટે. સર્વ દેવગણો સાથે તારો વિજય નિશ્ચિત થશે.”

Verse 35

शक्र उवाच । बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः । त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि

શક્ર બોલ્યો— “હે દેવ, તે દુર્મતિ દાનવેન્દ્રથી હું ભય પામું છું. તમારા વિના હું નહીં જાઉં, સર્વ સૂર સાથે હોવા છતાં.”

Verse 36

श्रीभगवानुवाच । त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् । गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા— “હે સહસ્રાક્ષ, તારી સાથે મારું આ સુદર્શન ચક્ર દેવોના શત્રુઓના વિનાશાર્થે જશે.”

Verse 37

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् । वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा

આમ કહી હરિએ ત્યારે શક્ર સાથે દાનવેન્દ્રોના વધ માટે સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું।

Verse 38

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः । सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि

શક્ર પણ તે ચક્ર સાથે આગળ વધ્યો અને સુદર્શનચક્રના પ્રભાવથી યુદ્ધના શિખરે સર્વ દાનવોને સંપૂર્ણપણે ચકનાચૂર કરી નાખ્યા।

Verse 39

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः । पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

અને બાષ્કલિ પણ તે ચક્રથી સંપૂર્ણપણે કાપાઈ જઈ, વજ્રાઘાત પામેલા પર્વતની જેમ ધરતી પર પટકાયો।

Verse 40

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः । हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्

એ જ રીતે બળના ગર્વથી મત્ત થયેલા અનેક અન્ય શૂર દાનવો પણ હણાયા; અને સુદર્શનચક્ર ફરી હરિના હાથે પરત આવ્યું।

Verse 41

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः । भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम्

ત્યારે શક્ર આદિ દેવો હર્ષિત અને સંશયમુક્ત થઈ ફરી વિષ્ણુ પાસે આવ્યા; નમસ્કાર કરીને પછી બોલ્યા।

Verse 42

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः । प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम्

હે દેવેશ! તમારા પ્રભાવથી અમરોના સર્વ શત્રુઓ હણાયા; અને ત્રિલોકનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત થયું, હવે તે કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) છે।

Verse 43

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम । सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम्

અતએ હે પુણ્ડરીકાક્ષ! મારા કલ્યાણ માટે જે કર્તવ્ય છે તે કહો—જેથી તે સદા સિદ્ધ રહે અને શત્રુઓમાં ભય ઉત્પન્ન કરે।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच । मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव । सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વાસવ! હું આ જ સ્થાને, આ જ રૂપે, સદા સ્થિર રહીશ—સર્વ લોકના હિત માટે, પુણ્ય જળના આશ્રય એવા આ હ્રદમાં।

Verse 45

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते । प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम्

અતએ હે શચીપતે! અહીં આવીને તારે પ્રયત્નપૂર્વક ચાતુર્માસ્યનું આચરણ કરવું—અર્થાત્ ‘અશૂન્ય-શયન’ નામનું વ્રત।

Verse 46

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः । तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम्

હે સહસ્રાક્ષ! તારા માર્ગમાં અવરોધ કરનાર વિરોધીઓ નહીં રહે; અને ઇચ્છિત ફળપ્રાપ્તિ મારા પ્રસાદથી નિઃસંદેહ થશે।

Verse 47

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह । संप्राप्स्यति स तांल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि

અને બીજો કોઈ મનુષ્ય પણ અહીં ભક્તિપૂર્વક મારી પૂજા કરશે તો, તે ત્રિદશો માટે પણ દુર્લભ એવા તે લોકોને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 48

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे । भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः । कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा

અતએવ, હે સહસ્રાક્ષ! ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં જઈ રાજ્ય કર. હે દેવેશ! કાર્યકાળ આવી પહોંચે ત્યારે તું મને અહીં જ નિશ્ચયે ફરી દર્શન કરશ—જેમ શ્વેતદ્વીપમાં કરે છે તેમ.

Verse 49

सूत उवाच । ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः । वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च

સૂત બોલ્યા—પછી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) તેમને પ્રણામ કરીને દર્શન કરી પ્રસ્થાન કર્યો. અને વાસુદેવ પણ લોકહિત માટે ત્યાં જ સ્થિત રહ્યા.

Verse 50

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः । सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ રીતે જલશાયી જનાર્દન—પરમેશ્વર—સર્વ લોકહિત માટે ત્યાં સ્થિત છે.

Verse 51

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः । चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्

જે કોઈ પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરે છે—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં—તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 52

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता । संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्

તેમજ સર્વ દેવગણોએ તે સ્થાનને ત્યાં ‘દ્વારકા’ રૂપે રચ્યું. ત્યાં વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને લોકો ચાતુર્માસ્યમાં ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)ને પામે છે.

Verse 53

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः । सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः

અન્ય સમયમાં પણ મનમાં રહેલી પ્રિય ઇચ્છાઓ મનુષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી તે દ્વારકાની પૂજા કરવી જોઈએ—સર્વ કાળે, વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં.

Verse 54

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः

આ બધું મેં તમને કહેલું છે—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે: દેવોના દેવ, જલશાયી પ્રભુની અતિ પુણ્યમય કથા.