Adhyaya 131

Verse 1

देव उवाच । एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि । पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः

દેવ બોલ્યા—હે સુરેશ્વરી! આ રાત્રિ દાનવો માટે નિર્ધારિત છે; વિશેષ કરીને પિશાચો, ભૂતો અને રાક્ષસો માટે.

Verse 2

यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् । तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा

તે સમયે જે કંઈ કર્મ થાય—સ્નાનાદિ શુભ કર્મ પણ—તે બધું તેમના માટે ફળદાયી બને છે; કારણ કે પ્રાચીનકালে સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ તેમને તે દાન આપ્યું હતું.

Verse 3

मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता । अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्

અને જ્યારે તેમની સાથે દેવતાઓની મર્યાદા/સંધિ નક્કી થઈ—યજ્ઞભાગના અધિકારી, એટલે કાશ્યપોમાં અગ્રજોના વિષયમાં.

Verse 4

तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः । कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः

એ જ હેતુથી યુદ્ધમત્ત દસ હજાર દાનવો—કુંત અને પ્રાસ ધારણ કરીને, ઊંચા કરેલા ધનુષ સાથે—સૂર્યને અવરોધે છે.

Verse 5

तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते । सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम्

સહસ્રકિરણ સૂર્યને ઉદ્દેશીને જે જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે અને સાથે સાવિત્રી મંત્રનો જપ થાય છે—તેનું પુણ્યફળ તેમને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 6

ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् । प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि

હે સુરેશ્વરી! વજ્રસમાન તે જળથી તેઓ તત્ક્ષણે હણાઈ જાય છે; અને તેઓ સદૈવ સહસ્રકિરણ સૂર્યને મુક્ત કરે છે (આગળ વધવા દે છે)।

Verse 7

एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् । संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति

આ કારણથી હું આ જળને અસ્ત્રરૂપે ક્ષેપણ કરું છું, સંધ્યાકાળને લક્ષ્ય કરીને ભાનુને ઉદ્દેશીને—હે પાર્વતી! આ સ્ત્રીરૂપ સંધ્યાને નમસ્કાર નથી, સૂર્યરક્ષાર્થે છે।

Verse 8

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः । उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः

શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરે છે, પાછળ ઊભેલા લોકો તે જ અનુસરે છે; અને ઉદય માટે જતા રવિને ભયંકર પ્રાણીઓ અટકાવે છે.

Verse 9

तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः । मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च

હે દેવી! બ્રાહ્મણોત્તમોના સંધ્યાજળથી તેઓ પણ નાશ પામે છે; અને મારા દ્વારા પણ તેઓ તેને (સૂર્યને) મુક્ત કરે છે, પછી મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે.

Verse 10

एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि । अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्

આ કારણથી, હે દેવી, પ્રાતઃ અને સાયં—બન્ને સંધ્યાઓમાં—હું અને અન્ય બ્રાહ્મણો દિવસ-કર્તા દિવાકરને નમસ્કાર કરીએ છીએ.

Verse 11

तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे । प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम

અતએવ, હે પર્વતાત્મજે, ઈર્ષ્યા ત્યજીને ઘેર આવ. પ્રશંસનીય તને છોડીને મારા હૃદયમાં બીજી કોઈ નથી.

Verse 12

देव्युवाच । निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् । यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते

દેવીએ કહ્યું—હે દેવેશ! તું નિષ્કામ હો કે સકામ, પરંતુ જ્યારે તું આ સ્ત્રી-રૂપિણી સંધ્યાને નમસ્કાર કરે છે, ત્યારે મને દુઃખ થાય છે.

Verse 13

तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः । यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत्

અતએવ, હે દેવ, તું ગંગાનો—અને વિશેષ કરીને સંધ્યાનો—પરિત્યાગ ન કરે ત્યાં સુધી મને સંતોષ નહીં થાય.

Verse 14

एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता । अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्

આમ કહીને દેવી વિશેષ વ્રત ધારણ કરી બેઠી; અને સ્વયં વિનંતી કરતાં હોવા છતાં મહાદેવની અવગણના કરી.

Verse 16

न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती । मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम्

અને પાર્વતી કોઈ પણ રીતે મનાવવાથી પણ સંતોષ પામ્યા નહીં. અકારણ ઈર્ષ્યા ધારણ કરનારી દેવી માટે આ કારણ નાનું નહોતું.

Verse 17

ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः । ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः

પછી પરમેશ્વરે તે મંત્રનો પ્રભાવ જાણી, ગાઢ ધ્યાન ધારણ કર્યું અને અતિસૂક્ષ્મ આધ્યાત્મિક જ્ઞાનથી સ્વયં આગળ વધ્યા.

Verse 18

तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः । सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना

તેમણે એ જ મંત્રની મંત્રસાધનાથી અને વિશેષ કરીને ન્યાસ દ્વારા વિધિપૂર્વક આરાધના કરી—આત્માથી આત્માનું પૂજન કર્યું.

Verse 19

ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम् । विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न

પછી તેમણે વિચાર્યું—“અહીં કયું કારણ કાર્યરત છે, જેના કારણે તે વિરક્ત હોવા છતાં મારા અંદર ઉત્કંઠા જગાવતી નથી?”

Verse 21

तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च । ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः

અતએવ તેની ઉપર કોઈ નથી; તે જ પરમ પૂજ્ય છે. પોતાના ઐશ્વર્યબળથી તેણે ઈશાનને સર્વ દેવોના અધિપતિ તરીકે સ્થાપિત કર્યો છે.

Verse 22

एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः । तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः

આ રીતે પ્રભુ ઈશાન જેટલો સમય આરાધના કરતા રહ્યા, તેટલામાં મંત્રથી આકર્ષાયેલી દેવી તેઓ જ્યાં હતા ત્યાં જ આવી પહોંચી.

Verse 23

ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः । ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम्

પછી તેણે દેવને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને કહ્યું— “હે વિભો, સર્વ કંઈ મેં જાણી લીધું છે; તમારી પ્રિયા મને ત્યજી ન દો.”

Verse 24

तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो । क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव

“અતએવ આવો; હે પ્રભો, તમે જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં આપણે જઈએ. હે દેવ, મારી સર્વ ભૂલો ક્ષમા કરો, કારણ કે મેં તમારા વચન મુજબ કર્યું નથી.”

Verse 25

ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् । इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा

ત્યારે પ્રસન્ન મહાદેવે શુચિ-સ્મિતવાળી તેણીને આલિંગન કરીને, હસતાં હસતાં મેઘગંભીર વાણીથી ઊંચે સ્વરે આ વચન કહ્યાં।

Verse 26

यैषा त्वयाऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः । एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः । अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति

“તારા પોતાના અસ્તિત્વમાંથી ઉત્પન્ન થઈ તારા દ્વારા રચાયેલ આ પરમ તનુ—જે કોઈ સ્ત્રી તેને ભક્તિથી, આ જ વિધાન મુજબ પૂજશે, તેને પતિની પ્રાપ્તિ થશે.”

Verse 27

तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे । सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम्

હે શુભે! તૃતીયા તિથિએ વિશેષરૂપે, એક પૂર્ણ વર્ષ (આ ઉપાસના કરવાથી) તે સદ્ગૃહસ્થ પતિને—પુત્રપ્રદ અને સર્વકામદ—પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 28

तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः । तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति

તેમજ જે પુરુષો મારી ‘ઈશાના’ નામે પ્રસિદ્ધ આ મૂર્તિની પૂજા કરે છે, તેમની પ્રિયા દुष્ટા હોય તોય નિશ્ચયે સૌમ્ય અને સુશીલા બની જાય છે.

Verse 29

ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः । यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम्

અને જે લોકો કન્યા-પ્રાપ્તિના હેતુથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે—જે કન્યાને મનમાં સ્થિર કરે છે—તેને તેઓ નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 30

निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा । ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम्

અને જે મર્ત્યો નિષ્કામ બની સદા પૂજા કરે છે, તેઓ જરા-મરણથી રહિત પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 31

एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् । स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः

આ રીતે કહી મહાદેવે પોતાની પ્રિયાને વૃષભ પર આરોહણ કરાવ્યું; પછી પોતે પણ આરોહણ કરીને કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

Verse 32

नारद उवाच तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् । पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम्

નારદે કહ્યું—અતએવ તારી પુત્રી તત્કાળ તે ગૌરીની આરાધના કરે. પાંચ પવિત્ર પિંડોથી રચાયેલી શુભ ગૌરીને એક પૂર્ણ વર્ષ સુધી પૂજે.

Verse 33

तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् । मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम्

પછી વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ તે સદ્પતિને પ્રાપ્ત કરશે—જેનાં મુખદર્શનથી જ અતિ આનંદ થાય, અને જે રૂપ વગેરે ગુણોથી યુક્ત હોય.

Verse 34

शांडिल्युवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः । तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः

શાંડિલ્યે કહ્યું—આવું કહી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ ત્યાર પછી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા. મારી માતાએ પ્રેમથી તેમને વિદાય આપી, અને તેઓ તીર્થયાત્રા માટે ગયા.

Verse 35

मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया । पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया

અને મેં પણ તે આદેશ મુજબ—કુમારી અવસ્થામાં નિયમપૂર્વક—પતિની કામનાથી (ગૌરીની) એક વર્ષ સુધી પૂજા કરી.

Verse 36

तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे । नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः

વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ, શુભ માર્ગશીર્ષ માસથી આરંભ કરીને, વિવિધ નૈવેદ્ય, દાન, સુગંધ, માળા અને અનુલેપનથી પૂજા કરવામાં આવી.

Verse 37

तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः । कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः

તે વ્રતના પ્રભાવથી જૈમિનિ નામનો આ સદ્દ્વિજ બ્રાહ્મણ અહીં પ્રાપ્ત થયો છે. હે કાત્યાયની, જે તું સ્વયં જોઈ ચૂકી છે, તેમાં બીજાના વર્ણનોની શું જરૂર?

Verse 38

तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता । संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे

અતએવ, હે કલ્યાણી, તું પણ મનને એકાગ્ર કરીને આ દેવીની પૂજા કર. હે શુભે, તને મૈત્રેય્યા સમાન ઉત્તમ સુસૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થશે.

Verse 39

त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया । यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम्

તું કુમારી અવસ્થામાં તૃતીયા તિથિએ પૂરું એક વર્ષ આ ગૌરીની પૂજા કરી નથી—અને તેથી વધુ પણ કર્યું નથી—

Verse 40

सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले । यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम्

એ જ કારણે, સૌભાગ્ય નિરોધરહિત હોવા છતાં સાપત્ન્ય—અર્થાત સહપત્ની હોવાની સ્થિતિ—ઉપજી. હે દેવીસ્વરૂપા, કહેલી વિધિ મુજબ મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે.

Verse 41

सूत उवाच । श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् । ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ

સૂત બોલ્યા—શાંડિલ્યાએ જે બધું વર્ણવ્યું તે સાંભળી કાત્યાયનીએ તેમને પ્રણામ કર્યા; પછી વધુ પૂછપરછ કરીને પોતાના ઘેર ગઈ.

Verse 42

मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते । तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा

પછી માર્ગશીર્ષ માસ આવી પહોંચતાં, શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિએ, તેણીએ તે દેવીની પૂજા આરંભી અને વ્રતના નિર્ધારિત સમયનું પાલન કરતાં પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી સતત કરી।

Verse 43

गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः । तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः

તેણીએ ગૌરીવ્રત કરનાર સ્ત્રીઓને મૃષ્ટાન્ન, ઉત્તમ ભોજન અને રસાળ વાનગીઓથી તૃપ્ત કર્યા; તેમજ તેલ અને ક્ષાર રહિત સુગંધ દ્રવ્યો, કુંકુમથી આરંભ કરીને અર્પણ કર્યા।

Verse 44

ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् । गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते

પછી વર્ષ પૂર્ણ થતાં યાજ્ઞવલ્ક્ય તેના પાસે જઈ બોલ્યા— “હે શુચિસ્મિતે, તું કયો કષ્ટસાધ્ય નિયમ કરી રહી છે?”

Verse 45

मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु । तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे

“હું—તારો કાંત—સદા તારા પ્રત્યે અનુરક્ત અને તારી કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છું. તેથી આવ; હે શુભે, આપણે આપણા જ ઘેર જઈએ।”

Verse 46

एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे । जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम्

આમ કહીને તેણે આનંદિત થયેલી તેણીને જમણા હાથથી પકડી; પછી તે ઘેર ગયો, અને તેણીનું શરીર આનંદના રોમાંચથી ચિહ્નિત થયું।

Verse 47

ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः । मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा

ત્યારબાદ તે તેણી સાથે રહ્યો, ચહેરો સદૈવ પ્રસન્ન; મૈત્રેય્યા સાથે જેમ, તેમ જ તેને પણ હંમેશાં કોઈ ભેદ વિના સમાન રીતે વર્ત્યો।

Verse 48

ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् । कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्

પછી તેણે તેણીમાં ગુણસમ્પન્ન પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો—કાત્યાયન નામનો, યજ્ઞવિદ્યામાં નિપુણ અને વિવેકી।

Verse 49

पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः । सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः

તેનો પુત્ર વરરુચિ નામે પ્રસિદ્ધ થયો—ગુણોનો સાગર; સર્વ કર્તવ્યોમાં સર્વજ્ઞ, અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત।

Verse 50

स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते । समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे

આ શુભ ક્ષેત્રમાં વિદ્યાર્થિઓના હિતાર્થે તેણે (દેવતાની) સ્થાપના કરી; શુક્લપક્ષની ચતુર્થીના દિવસે વિશેષ ભક્તિથી આરાધના કરીને।

Verse 51

महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः । यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः

એ મહાગણપતિ ભક્તિથી પૂજિત થાય ત્યારે સર્વ વિદ્યાઓ પ્રદાન કરે છે; અને તેની સમક્ષ બ્રાહ્મણો વિધાન મુજબ શાંતિપાઠ કરે છે।

Verse 52

गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः । वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि

હે દ્વિજોત્તમો! જે પુષ્પમાળા ધારણ કરીને શક્તિ અનુસાર આ સ્તુતિનો પાઠ કરે છે, તે જન્મે જન્મે સદા વેદાંતમાં નિપુણ બ્રાહ્મણ બને છે.

Verse 53

अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च । स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

જે પાઠ કરવા અસમર્થ રહી ધન દ્વારા તે અનुष્ઠાન કરાવે છે, તે પણ વિશેષરૂપે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત બ્રાહ્મણ બને છે.

Verse 54

विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत् । न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन

તે સદા વિદ્વાનો અને યજ્ઞપરાયણોના ઘરોમાં જન્મ પામે છે; મૂર્ખ અને નિંદિતોના કુળમાં તે ક્યારેય જન્મ લેતો નથી.

Verse 131

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ ભાગ નાગરખંડમાં ‘હાટકેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય, ઈશાનોત્પન્ન પંચપિંડિકા-ગૌરીમાહાત્મ્ય તથા વરરુચિ-સ્થાપિત ગણપતિમાહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકસો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.