Adhyaya 252
આ અધ્યાયમાં શૂદ્ર પ્રશ્નકર્તા અને ઋષિ ગાલવ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપ સંવાદ છે. શૂદ્ર પૂછે છે કે ચાતુર્માસ્યમાં દેવતાઓ વૃક્ષરૂપ ધારણ કરીને વૃક્ષોમાં કેવી રીતે નિવાસ કરે છે. ગાલવ સમજાવે છે કે દૈવી સંકલ્પથી આ ઋતુમાં જળ અમૃતસમાન ગણાય છે; વૃક્ષ-દેવતાઓ તે ‘પાન’ કરીને બળ, તેજ, સૌંદર્ય અને વીర్య જેવા ગુણો પ્રગટ કરે છે. પછી વિધિ-નીતિના ઉપદેશ આવે છે—વૃક્ષસેવા સર્વ માસોમાં પ્રશસ્ત છે, પરંતુ ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ ફળદાયી. તિલમિશ્રિત જળ (તિલોદક)થી વૃક્ષોને સિંચન કરવું ઇચ્છાપૂર્તિકારક કહેવાયું છે; તિલને શુદ્ધિકારક, ધર્મ-અર્થનો આધાર અને દાનમાં મુખ્ય પદાર્થ તરીકે મહિમા આપવામાં આવ્યો છે. આગળ વિવિધ વૃક્ષો સાથે દેવતાઓ તથા ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, સિદ્ધ વગેરે ગણોના નિવાસ-સંબંધનું સૂચિરૂપ વર્ણન છે—જેમ કે વડમાં બ્રહ્મા, યવમાં ઇન્દ્ર. અંતે પીપળ/અશ્વત્થ અને તુલસીની સેવા સમગ્ર વનસ્પતિજગતની સેવા સમાન ગણાય છે; યજ્ઞની આવશ્યકતા સિવાય ચાતુર્માસ્યમાં વૃક્ષછેદ નિષિદ્ધ છે. જાંબુ વૃક્ષ નીચે બ્રાહ્મણભોજન અને વૃક્ષપૂજનથી સમૃદ્ધિ તથા ચાર પુરુષાર્થોની સિદ્ધિ મળે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે.
Shlokas
Verse 1
शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः
શૂદ્રે કહ્યું—આ તો મહા આશ્ચર્ય છે કે દેવતાઓ વૃક્ષરૂપ ધારણ કરે છે. ચાતુર્માસ્ય આવતાં તેઓ સર્વ વૃક્ષોમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 2
भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया
ભગવન્, તે દેવતાઓ કોણ છે અને કયા કયા વૃક્ષોમાં નિવાસ કરે છે? મને અનુગ્રહ કરવા ઇચ્છીને આ વાત વિસ્તારે કહો।
Verse 3
गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः
ગાલવે કહ્યું—ચાતુર્માસ્યમાં તેમની ઇચ્છાથી જળને ‘અમૃત’ કહેવામાં આવે છે. દેવોએ લીલાથી ધારણ કરેલું તે જળ વૃક્ષદેવતાઓ પીએ છે।
Verse 4
तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः
તે અમૃતસમાન જળનું પાન કરવાથી મહાતૃપ્તિ થાય છે—એમાં સંશય નથી. બળ, તેજ, કાંતિ, સૌષ્ઠવ અને લઘુવિક્રમ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 5
गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते
આ ગુણો શ્રીકૃષ્ણ (વિષ્ણુ)ના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલા તે પાનના પાનથી પ્રગટે છે. પરંતુ સામાન્ય અમૃતનું નિત્ય પાન કરવાથી માત્ર થોડું બળ જ થાય છે.
Verse 6
भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि
તેઓ તેને જ આહાર માનીને નિત્ય પ્રશંસા કરે છે—એમાં સંશય નથી. તેથી તે ચાર માસમાં તેઓ ખરેખર માત્ર જળ જ પીવે છે.
Verse 7
वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा
પ્રાણીઓના હિતની ઇચ્છાથી પિતૃઓ અને દેવો વૃક્ષોમાં નિવાસ કરે છે. વૃક્ષસેવા સર્વદા, સર્વ માસોમાં, શ્રેષ્ઠ આચરણ છે.
Verse 8
चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्
ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ રીતે સેવા કરવાથી તે સુખદાયક બને છે. તિલોદકથી વૃક્ષોને સિંચન કરવું સર્વકામપ્રદ છે.
Verse 9
क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया
દૂધમિશ્રિત જળથી સિંચાયેલા ક્ષીરવૃક્ષો શુભફળ આપે છે. અને મેં અગાઉ કહેલું ચાર વૃક્ષોનું ચતુષ્ટય પણ સ્મરો.
Verse 10
चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः
વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં આ અનુષ્ઠાન સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે. વડવૃક્ષનો આશ્રય લઈને બ્રહ્મા પ્રાણીઓના વરદાતા બને છે.
Verse 11
सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला
તિલ દ્વારા સાવિત્રી-પૂજન સ્થાપિત કરીને, શ્વેત આભૂષણો સાથે પવિત્રતા ધારણ કરવી. દેવ યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે વિશેષે તિલસેવા મહાફળ આપે છે.
Verse 12
तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः
તિલ અતુલ પવિત્ર છે. તિલ ધર્મ અને અર્થ સિદ્ધ કરે છે; તિલ મોક્ષ પણ આપે છે અને તિલ પાપોનું હરણ કરે છે.
Verse 13
तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः
તિલ વિશેષ ફળ આપે છે અને તિલ શત્રુનો વિનાશ કરે છે. સર્વ પુણ્યકર્મોમાં તિલને પ્રથમ ગણવામાં આવ્યું છે.
Verse 14
न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्
તલને માત્ર ધાન્ય નથી કહેતા; સ્મૃતિમાં તેને ‘દેવધાન્ય’ તરીકે યાદ કર્યું છે. તેથી સર્વ દાનોમાં તલદાન મહોત્તમ છે.
Verse 15
कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः
હે શૂદ્રજ! જે કોઈ સોનાં સાથે તલનું દાન કરે છે, તેના દ્વારા બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોનો વિનાશ નિશ્ચિત રીતે થાય છે.
Verse 16
सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः
સાવિત્રી અને તલ—બન્ને સર્વ કાર્ય અને અર્થ સિદ્ધ કરનારાં કહેવાય છે. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તલથી તર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 17
तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा
તલનું દર્શન પુણ્યદાયક છે; તેનો સ્પર્શ અને સેવન પણ તેમ જ છે. હવનમાં આહુતિ, ભક્ષણ અને શરીરે ઉદ્વર્તન કરવું પણ પવિત્ર છે.
Verse 18
सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः
આ તલવૃક્ષ સર્વ રીતે માત્ર દર્શનથી જ પાપહર છે. ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને તેની સેવા-ઉપયોગ કરવાથી તે સર્વ સુખ આપે છે.
Verse 19
महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा
મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) યવના છોડમાં સ્થિત રહી સર્વભૂતહિતમાં સદા રત રહે છે. યવનું સેવન પુણ્ય છે; તેનું દર્શન અને સ્પર્શ પણ પુણ્યદાયક છે.
Verse 20
यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः
યવથી દેવતાઓને તર્પણ કરવાથી અર્પિત દાન અક્ષય બને છે. તેમજ પ્રજાના સર્વ અધિપતિ અને રક્ષકો ચૂત (આંબા) વૃક્ષનો આશ્રય લે છે.
Verse 21
गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च
ગંધર્વો મલય વૃક્ષમાં અને ગણનાયક (ગણેશ) અગુરુ વૃક્ષમાં નિવાસ કરે છે. સમુદ્રો વેતસ વૃક્ષમાં અને યક્ષો પુન્નાગ વૃક્ષમાં પણ આશ્રય લે છે.
Verse 22
नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः
નાગો નાગવૃક્ષનો આશ્રય લે છે; સિદ્ધો કંકોલક વૃક્ષમાં સ્થિત છે. ગુહ્યકો પનસ (કઠોળ) વૃક્ષમાં અને કિન્નરો મરિચ (મરી) છોડમાં આશ્રિત છે.
Verse 23
यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति
યષ્ટીમધુ છોડનો આશ્રય લઈને કંદર્પ (કામદેવ) ત્યાં સ્થિર છે. અને વહ્નિ (અગ્નિ) રક્તાંજન મહાવૃક્ષનો આશ્રય લઈને નિવાસ કરે છે.
Verse 24
यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः
યમ વિભીતક વૃક્ષમાં નિવાસ કરે છે; નૈઋતિ દિશાના અધિપતિ બકુલ વૃક્ષમાં. વરુણ ખર્જૂરી (ખજુર) વૃક્ષમાં અને મારુત (વાયુ) પૂગ (સુપારી) વૃક્ષમાં સ્થિત છે.
Verse 25
धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः
ધનદ (કુબેર) અક્ષોટક (અખરોટ) વૃક્ષમાં નિવાસ કરે છે અને રુદ્રગણ બદરી (બોર) વૃક્ષમાં. સપ્તઋષિઓ માટે મહાતાલ (તાડ) છે, અને બહુલ ચામરોથી ઘેરાયેલો રહે છે.
Verse 26
जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः
જંબૂ વૃક્ષ મેઘોથી પરિભ્રમિત, કૃષ્ણવર્ણ અને પાપનાશક છે. તેનો વર્ણ શ્રીકૃષ્ણ સમાન હોવાથી જંબૂ વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
Verse 27
तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्
તેના ફળોનું દાન કરવાથી વાસુદેવ પ્રસન્ન થાય છે. જંબૂ વૃક્ષનો આશ્રય લઈને તેઓ દ્વિજભોજન (બ્રાહ્મણભોજન) કરે છે.
Verse 28
तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने
તેમના પર પ્રસન્ન થઈ હરિ પુરુષાર્થ-ચતુષ્તય આપે છે. ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે, દેવ જનાર્દન યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે—
Verse 29
ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्
જે મનુષ્ય શુચિ રહી બ્રાહ્મણોને તેમની પત્નીઓ સહિત ભોજન કરાવે છે, તે કર્મથી લક્ષ્મીસહિત નારાયણ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 30
लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः
લક્ષ્મી-નારાયણની પ્રીતિ માટે શુભ વસ્ત્રો અને આભૂષણો ધારણ કરીને, પત્ની સહિત કરનાર મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે।
Verse 31
यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्
ત્રણ રાત્રિના વ્રત અને શોકજન્ય વટવ્રતથી જે ફળ થાય છે, તે જ ફળ જંબૂવૃક્ષના નિમિત્તે દ્વિજોને ભોજન કરાવવાથી મળે છે।
Verse 32
तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्
તે દિવસે એકભુક્ત નિયમ રાખીને કૃત્ય પૂર્ણ કરવું જોઈએ. વધુ શું કહીએ? જંબૂવૃક્ષની સમ્યક પૂજાથી ફળ નિશ્ચિત મળે છે।
Verse 33
पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च
તે પુત્ર, પૌત્ર અને ધનથી યુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. મેઘોથી ઘેરાયેલું જંબૂવૃક્ષ વિદ્યુત સાથે અને અશોકવૃક્ષથી પણ શોભે છે।
Verse 34
वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा
વસુઓએ પ્રિયાલ તથા મહાન નાગવૃક્ષને સદૈવ પવિત્રરૂપે સ્વીકાર્યા છે; આદિત્યોએ જપાવૃક્ષને, અને અશ્વિનીકુમારોએ મદનવૃક્ષને પણ તેમ જ માન્યું છે।
Verse 35
विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः
વિશ્વેદેવોએ મધૂકને પવિત્ર માન્યો છે અને પિશિતાશનોએ ગુગ્ગુલને; પવિત્ર સૂર્યે અર્કવૃક્ષને, અને હે નાથ, સોમચંદ્રે ત્રિપત્રકને સ્વીકાર્યું છે।
Verse 36
खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा
ભૂમિપુત્ર (મંગળ) એ ખદિરને સ્વીકાર્યો; બુધે અપામાર્ગને; ગુરુએ અશ્વત્થને; અને તેમ જ શુક્રે ઉદુંબરવૃક્ષને પણ સ્વીકાર્યું છે।
Verse 37
शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता
હે નાથ, શમીને શનૈશ્ચરે તથા શૂદ્ર જાતિઓએ સ્વીકારી છે; દૂર્વા ઘાસને રાહુએ સ્વીકારી છે, અને તે પિતૃઓના તર્પણ માટે યોગ્ય છે।
Verse 38
विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः
આ વિષ್ಣુને સદૈવ પ્રિય છે—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં; દર્ભ ઘાસને કેતુએ સ્વીકાર્યું છે; તે યાજ્ઞિકનું સ્વકીય છે અને મહાફળ આપનાર છે।
Verse 39
विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्
જેનાં વિના કોઈ શુભ કર્મ કદી પૂર્ણ થતું નથી—તે જ પવિત્રોમાં પરમ પવિત્ર, અને સર્વ મંગળોમાં શ્રેષ્ઠ મંગળ છે।
Verse 40
मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा
મરણાસન્ન જન માટે ધરા પર સ્થિત આ મહાવૃક્ષ જ મોક્ષસ્વરૂપ છે; તેમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ સદા અવિરત નિવાસ કરે છે।
Verse 41
मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः
જેના મૂળ, મધ્ય અને શિખરે—જેનું નામમાત્ર પણ તૃપ્તિ આપે છે—અન્ય દેવતાઓ પણ તે વૃક્ષોને આશ્રય કરીને મહાવૃક્ષોમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 42
प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः
નિઃસંદેહ ચાર માસમાં આ (વ્રત-આચાર) વિશેષ રીતે પ્રવર્તે છે; ચાતુર્માસ્યમાં દેવપત્નીઓ સર્વે વલ્લી-લતાઓમાં આશ્રય લે છે।
Verse 43
प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः
માત્ર સેવા કરવાથી પણ તેઓ મનુષ્યોને ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે; તેથી જે સર્વાત્મભાવથી પિપ્પલ (અશ્વત્થ) વૃક્ષની સેવા કરે છે તે ધન્ય છે।
Verse 44
सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः
તુલસીની સેવા કરવાથી જાણે સર્વ વૃક્ષોની સેવા થઈ જાય છે—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં; જેણે તુલસી સેવી, તેણે સર્વ વેલીઓની પણ સેવા કરી.
Verse 45
आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः
આવી સેવામાંથી સમગ્ર જગત—બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખા સુધી—પોષાય અને ટકાય છે; ચાતુર્માસ્યમાં ગૃહસ્થ કરે કે વાનપ્રસ્થ, બંને માટે એ જ પુણ્ય છે.
Verse 46
ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्
બ્રહ્મચારીઓ અને યતિઓ દ્વારા પણ જ્યારે તેની સેવા થાય, ત્યારે તે મોક્ષદાયિની બને છે; આ પવિત્ર વૃક્ષોમાંથી કોઈનું પણ કાપણ કદી કરાવવું નહીં.
Verse 47
चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया
ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને—યજ્ઞાદિ કારણો સિવાય—તમે અહીં જે પૂછ્યું હતું, તે બધું મેં સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે.
Verse 48
यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज
હે શૂદ્રપુત્ર! સર્વ દેવતાઓ કેવી રીતે વૃક્ષત્વને પ્રાપ્ત થયા—(તે હું કહું છું)।
Verse 49
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्
એક અશ્વત્થ, એક પિચુમંદ, એક ન્યગ્રોધ અને દસ તિત્તિડી વૃક્ષો; તેમજ કપિત્થ, બિલ્વ અને આમલકી—આ ત્રય. એમનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય નરક નથી જોતો.
Verse 50
सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्
સર્વ દેવો અને વિશ્વવૃક્ષના અધિષ્ઠાતા પણ ત્યાં જ હાજર છે—કૃષ્ણ ધારાઓરૂપે અને તેના મધ્ય તથા શિખરમાં વ્યાપ્ત કૃષ્ણ-તત્ત્વરૂપે. તે વિશ્વપૂજ્ય દેવની સેવા કરવાથી આ સમગ્ર વિશ્વ તૃપ્ત અને પરિપૂર્ણ બને છે.