Adhyaya 158

Verse 1

सूत उवाच । पुष्पोऽपि गुटिके लब्ध्वा भास्कराद्वारितस्करात् । चिराद्भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति

સૂત બોલ્યા—પુષ્પે પણ ભાસ્કર પાસેથી ચોરોને અટકાવતી ગુટિકા મેળવી; અને ઘણાં સમય પછી ભોજન મેળવી વિદિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 2

ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः । शुक्ला तां गुटिकां वक्त्रे चकारद्विजसत्तमाः

પછી વિદિશા પહોંચીને હર્ષિત મનવાળો પુષ્પ—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—તે શ્વેત ગુટિકાને પોતાના મોઢામાં મૂક્યો।

Verse 3

मणिभद्रसमो जातस्तत्क्षणादेव स द्विजः । हट्टमार्गं गते सोऽथ तस्मिन्गत्वाऽथ मंदिरे । प्रविष्टः सहसा मध्ये प्रहृष्टेनांतरात्मना

તે દ્વિજ તે ક્ષણે જ મણિભદ્ર સમાન થયો. પછી તે હાટના માર્ગે ગયો; ત્યાં જઈને તે મહેલમાં અચાનક અંદર મધ્યભાગમાં પ્રવેશ્યો, અને તેનું અંતઃકરણ અત્યંત હર્ષિત હતું.

Verse 4

ततश्चाकारयामास तं षंढं द्वारमाश्रितम् । तस्य दत्त्वाथ वस्त्राणि पश्चात्षंढमुवाच सः

પછી તેણે દ્વાર પાસે રહેલા તે ષંઢને પહેરા માટે નિયુક્ત કર્યો. તેને વસ્ત્રો આપી, ત્યારબાદ તેણે તે ષંઢને આગળ કહ્યું.

Verse 5

षंढकश्चित्पुमानत्र सम्यग्वेषकरो हि सः । मम वेषं समाधाय भ्रमते सकले पुरे

અહીં એક ષંઢક પુરુષ છે, જે વેષ ધારણ કરવામાં બહુ નિપુણ છે. તે મારો વેષ ધારણ કરીને સમગ્ર નગરમાં ભ્રમે છે.

Verse 6

सांप्रतं मद्गृहे सोऽथ लोभनायागमिष्यति । स च कृत्रिम वेषेण निषेद्धव्यस्त्वया हि सः । स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः

હવે તે લોભ બતાવીને છેતરવા માટે મારા ઘરે આવશે. અને તે કૃત્રિમ વેષમાં આવશે, તેથી તારે તેને અવશ્ય રોકવો. ‘તેમ જ થશે’ એમ પ્રતિજ્ઞા કરીને તે દ્વાર પાસે ઊભો રહ્યો.

Verse 7

पुष्पोऽपि चाब्रवीद्भार्यां माहिकाख्यां ततः परम् । माहिकेद्य मया दृष्टः स्वतातः स्वपुरः स्थितः

પછી પુષ્પે પણ ‘માહિકા’ નામની પોતાની પત્નીને કહ્યું— “માહિકે, આજે મેં મારા પોતાના પિતાને તેમના પોતાના નગરમાં ઊભા જોયા.”

Verse 8

वीरभद्रः सुदुःखार्तो मलिनांबरसंवृतः । अब्रवीच्च ततः कोपान्मामेवं परुषाक्षरम्

વીરભદ્ર અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ, મલિન વસ્ત્રોથી આવૃત હતો. ત્યારબાદ ક્રોધમાં ભરાઈ તેણે મને કઠોર વચનો કહ્યા.

Verse 9

धिग्धिक्पाप त्वया कन्यातीव रूपवती सदा । वंचयित्वा जनेतारमुदूढा सा सुमध्यमा

ધિક્ ધિક્, હે પાપી! સદા અતિ રૂપવતી તે કન્યાને તેના જનકને છેતરીને, તે સુમધ્યમાને પરણાવી દીધી છે.

Verse 10

न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अथ पुत्रक । विधवां यादृशीं तां च श्वेतांबरधरां सदा

તેના પિતાને કશું જ અપાયું નથી—કંઈ જ નહીં, હે પુત્ર! અને તે સ્ત્રી જાણે વિધવા હોય તેમ સદા શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરે છે.

Verse 11

संधारयसि पापात्मन्नेष्टं भोज्यं प्रयच्छसि । तस्मात्तस्याः पितुर्देहि त्वं सुवर्णायुतं ध्रुवम्

હે પાપાત્મા! તું તેનું પાલન કરે છે અને તેને ઇચ્છિત ભોજન આપે છે. તેથી નિશ્ચયે તેના પિતાને દસ હજાર સુવર્ણ આપ.

Verse 12

भूषणं वांछितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् । येन संधारयेद्भार्या साऽनंदं परमं गता

અને તે જે આભૂષણ ઇચ્છે છે, તે પણ પ્રસન્નતાપૂર્વક આપ—જેનાથી પત્નીનું પોષણ-ધારણ થાય; ત્યારે તે પરમાનંદ પામે છે.

Verse 13

निरानंदा यतो नारी न गर्भं धारयेत्स्फुटम् । निःसंतानो यतो वंशः स्वर्गादपि क्षितिं व्रजेत्

જ્યારે નારી આનંદવિહોણી થાય છે, ત્યારે તે ગર્ભને સ્પષ્ટ રીતે ધારણ કરી શકતી નથી; અને જ્યારે વંશ નિઃસંતાન થાય છે, ત્યારે તે સ્વર્ગમાંથી પણ પડીને પૃથ્વી પર આવે છે।

Verse 14

स पतिष्यत्यसंदिग्धं कुलांगारेण च त्वया । सा त्वमानय वस्त्राणि गृहमध्याच्छुभानि च

તારા જેવા કુળકલંકથી તે નિઃસંદેહ પતિત થશે. તેથી તું ઘરના અંદરથી શુભ વસ્ત્રો લઈ આવ।

Verse 15

यानि दत्तानि भूपेन व्यवहारैस्तदा मम । पञ्चांगश्च प्रसादो यो मया प्राप्तश्च तैः सह

તે સમયે રાજાએ વ્યવહાર-ન્યાય મુજબ મને જે જે આપ્યું હતું—અને તેની સાથેનું પંચાંગ (પાંચ અંગોનું ઉપાંગ) તથા મને પ્રાપ્ત થયેલો પ્રસાદ/અનુગ્રહ—તે બધું।

Verse 16

त्वं संधारय गात्रैः स्वैः शीघ्रं रसवतीं कुरु । भोजनायैव शीघ्रं तु त्वया सार्धं करोम्यहम्

તું તારા અંગોને સંભાળ; ઝડપથી રસાળ ભોજન તૈયાર કર. ભોજન માટે—હા, તત્કાળ—હું તારી સાથે કરીશ।

Verse 17

एकस्मिन्नपि पात्रे च तदादेशादसंशयम् । सापि सर्वं तथा चक्रे यदुक्तं तेन हर्षिता

તેના આદેશથી—એક જ પાત્રમાં પણ—નિઃસંદેહ, તેણીએ પણ તેણે કહ્યું તેમ બધું યથાવત કર્યું અને તેનાથી પ્રસન્ન થઈ।

Verse 18

भोजनाच्छादनं चैव निर्विकल्पेन चेतसा । ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे

તેણે નિર્વિકલ્પ ચિત્તે ભોજન અને વસ્ત્ર આપ્યાં; પછી કામાતુર પુષ્પ મૈથુન તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मणिभद्रः समुत्सुकः । क्षुत्क्षामः स पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया

આ વચ્ચે ઉત્સુક મણિભદ્ર આવ્યો—ભૂખથી ક્ષીણ, તરસથી પીડિત, અને વ્યવહારજન્ય લોભથી પ્રેરિત।

Verse 20

प्रवेशं कुरुते यावद्गृहमध्ये समुत्सुकः । निषिद्धस्तेन षण्ढेन भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः

તે ઉત્સુક થઈ ઘરમાં પ્રવેશ કરવા જતો હતો; ત્યારે તે ષણ્ઢે તેને અટકાવી વારંવાર ઠપકો આપ્યો।

Verse 21

हठाद्यावत्प्रवेशं स चकार निजमंदिरे । तावच्च दण्डकाष्ठेन मस्तके तेन ताडितः

પણ તેણે હઠ કરીને પોતાના જ મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો; તત્ક્ષણે તેને દંડકાષ્ઠથી માથા પર માર પડ્યો।

Verse 22

अथ संपतितो भूमौ मूर्छया संपरिप्लुतः । कर्तव्यं नैव जानाति तत्प्रहारप्रपीडितः

પછી તે મૂર્છાથી ઘેરાઈ જમીન પર પડી ગયો; તે પ્રહારથી પીડિત થઈ શું કરવું તે જાણતો રહ્યો નહીં।

Verse 23

ततः कोलाहलो जातस्तस्य द्वारे गृहस्य च । जनस्य संप्रयातस्य हाहाकारपरस्य च

ત્યારે તે ઘરના દ્વારે લોકો ભેગા થતાં, આર્ત જનના હાહાકાર સાથે મહા કોલાહલ ઊઠ્યો।

Verse 24

पप्रच्छुस्तं जनाः केचि द्धिक्पाप किमिदं कृतम् । वृत्तिभंगः कृतोऽनेन अथ त्वं व्यंतरार्दितः

કેટલાક લોકોએ તેને પૂછ્યું— “ધિક્ પાપી! તું આ શું કર્યું? આથી તો કોઈની રોજી-રોટી તૂટી ગઈ. કે પછી તું કોઈ વ્યંતરથી પીડિત છે?”

Verse 25

इमामवस्थां यन्नीतः संप्राप्तोऽसि नृपाद्वधम्

તું તેને જે હાલતમાં પહોંચાડ્યો છે, તેથી તું રાજદંડરૂપે વધને પાત્ર થયો છે।

Verse 26

षंढ उवाच । न वृत्तिर्गर्हिता तेन नाहं व्यंतरपीडितः । मणिभद्रो न चैष स्यादेष वेषकरः पुमान्

ષંઢ બોલ્યો— “તે રોજગાર નિંદનીય નથી, અને હું કોઈ વ્યંતરથી પીડિત નથી. આ મણિભદ્ર પણ નથી; આ તો વેષ ધારણ કરનાર પુરુષ છે.”

Verse 27

माणिभद्रं वपुः कृत्वा संप्राप्तो याचितुं धनम् । हठात्प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः

મણિભદ્રનું રૂપ ધારણ કરીને તે ધન માગવા આવ્યો હતો. પરંતુ જબરદસ્તી અંદર ઘુસવા લાગ્યો ત્યારે મેં તેના માથા પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 28

मणिभद्रो गृहस्यांतर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः । संतिष्ठते न जानाति वृत्तांतमिदमा स्थितम्

મણિભદ્ર ઘરના અંદર ભોજન કરીને શય્યાનો આશ્રય લઈ આરામ કરવા લાગ્યો. તે ત્યાં જ રહ્યો અને જે બન્યું તેનું વર્તાંત જાણ્યો નહિ.

Verse 29

ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा तं च कोलाहलं बहिः । मणिभद्रस्य रूपेण द्वारदेशं समागतः

પછી પુષ્પે પણ બહારનો તે કોલાહલ સાંભળી, મણિભદ્રનું રૂપ ધારણ કરીને દ્વારદેશે આવી પહોંચ્યો.

Verse 30

अब्रवीन्नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः । एष वेषधरः कश्चिद्याचितुं धनमेव हि

તે બોલ્યો—“આ અધમ મારા જ રૂપે રોજે રોજ આવે છે. આ કોઈ વેષધારી ઠગ છે; માત્ર ધન માગવા જ આવ્યો છે.”

Verse 31

एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् । यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समु पस्थितः

“અને આ ષંઢે પણ કોઈ શુભ કાર્ય કર્યું નથી; કારણ કે યાચના કરવા આવેલો આ કુબજ મસ્તક પર પ્રહારથી ઘાયલ થયો છે.”

Verse 32

एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः । वीक्षते पुरतो यावत्तावदात्मसमः पुमान्

એ જ સમયે તે પણ સંપૂર્ણ ચેતનામાં આવ્યો. આગળ નજર કરતાં જ, પોતાના જેવો જ એક પુરુષ સામે ઊભેલો દેખાયો.

Verse 33

सर्वतः स तमालोक्य ततो वचनमब्रवीत्

તેને સર્વ તરફથી નિહાળી, પછી તેણે આ વચન કહ્યાં।

Verse 34

क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मंदिरे । भेदयित्वा तु षण्डाख्यमेवं दत्त्वा च वाससी

મારા જ રૂપે મારા મંદિર-ગૃહમાં પ્રવેશેલો એ ચોર ક્યાં છે? ‘ષંડ’ નામનું તોડી, આમ વસ્ત્રો લઈ-આપી તેણે આ અપમાન કર્યું છે।

Verse 35

यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षंढेन समन्वितम् । वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज

હું રાજભવનમાં જઈ તને—ષંડ સહિત—વધ માટે બંધાવું તે પહેલાં, તેટલામાં તું વધુ જ ઝડપથી અહીંથી ચાલ્યો જા।

Verse 36

पुष्प उवाच । मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम । शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः

પુષ્પ બોલ્યો—મારું રૂપ ધારણ કરીને તું મારા ઘરે આવ્યો. ઘર ખાલી છે એમ માની, પછી તું મારા દ્વારા જાણ્યો કે હું ઘરમાં જ સ્થિત હતો।

Verse 37

ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः । नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि

પછી હું તને વધ માટે રાજાને સોંપી દઈશ—એમાં શંકા નથી. નહીંતર, હે પાપી, જો જીવવું હોય તો તરત જ ચાલ્યો જા।

Verse 38

सूत उवाच । एवमुक्त्त्वा ततस्तौ च बाहुयुद्धेन वै मिथः । युध्यमानौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेण तु निवारितौ

સૂતજી બોલ્યા—આવું કહી પછી તે બંને પરસ્પર બાહુયુદ્ધમાં ભીડ્યા. યુદ્ધ કરતાં તેમને અન્ય લોકોએ ભારે કષ્ટથી રોક્યા.

Verse 39

ततस्ते स्वजना ये तु मणिभ द्रस्य चागताः । परिजानंति नो द्वाभ्यां विशेषं माणिभद्रकम्

પછી માણિભદ્રના પોતાના લોકો ત્યાં આવ્યા, પરંતુ તે બંનેમાં કોઈ ભેદ ઓળખી શક્યા નહીં; કોણ સાચો માણિભદ્ર છે તે નક્કી ન કરી શક્યા.

Verse 40

वालिसुग्रीवयोर्युद्धं तारार्थे युध्यमानयोः । एवं विवदमानौ तु क्रोधताम्रा यतेक्षणौ

તારાના કારણે યુદ્ધ કરનાર વાલી અને સુગ્રીવના યુદ્ધ જેવું જ, તેમ તેઓ બંને પણ વિવાદ કરતાં કરતાં ક્રોધથી લાલ આંખવાળા બન્યા.

Verse 41

राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ । द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ

રાજદ્વાર પાસે પહોંચી તેઓ બંને પોતાના લોકો વડે ઘેરાયેલા ઊભા રહ્યા. દ્વારપાલે રાજાને જાણ કરતાં તેઓ રાજસભાના મંડપમાં હાજર થયા.

Verse 42

चौरचौरेति जल्पन्तौ पर स्परवधैषिणौ । भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमाः

‘ચોર! ચોર!’ એમ બોલતા અને એકબીજાના વધની ઇચ્છા રાખતા, તે બે દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને રાજાએ નિહાળ્યા.

Verse 43

न विशेषोऽस्ति विश्लेषस्तयोरेकोपिकायतः । ततश्च व्यवहारेषु समती तेषु वै तदा

તેમ બંનેમાં કોઈ વિશેષ ભેદ ન હતો, કોઈ અલગ ઓળખ પણ દેખાતી ન હતી; બંને એકસરખા એકરૂપ જણાતા હતા. તેથી તે સમયે વ્યવહાર-વિચારમાં રાજા તેમના વિષે સમભાવથી સ્થિત રહ્યો।

Verse 44

पृष्टौ गुह्येषु सर्वेषु प्रत्यक्षेषु विशेषतः । वदतस्तौ यथावृत्तं पृथक्पृथग्व्यवस्थितम्

ગુપ્ત બાબતો સહિત સર્વ વિષયોમાં, અને ખાસ કરીને જે પ્રત્યક્ષ હતું તે અંગે પૂછતાં, તે બંનેએ ઘટનાઓ જેમ બની હતી તેમ જ કહી. દરેકે પોતપોતાનો વર્ણન અલગ અલગ રીતે સ્પષ્ટપણે રજૂ કર્યો।

Verse 45

ततस्तु स्वजनैः सर्वैरेको नीत्व थ चान्यतः । पृष्टो गोत्रान्वयं सर्वं द्वितीयस्तु ततः परम्

પછી સર્વ સગાંસંબંધીઓની હાજરીમાં એકને અલગ લઈ જઈને પૂછાયું—તેનું ગોત્ર, વંશ અને કુળપરંપરા સંપૂર્ણ રીતે. ત્યારબાદ બીજા માણસને પણ એ જ રીતે પૂછપરછ કરવામાં આવી।

Verse 46

तेषामपि तथा सर्वं यथासम्यङ्निवेदितम् । अथ राजा बृहत्सेनः सर्वांस्तानि दमब्रवीत्

તેમણે પણ બધું એ જ રીતે, યોગ્ય રીતે અને ક્રમસર નિવેદિત કર્યું. ત્યારબાદ રાજા બૃહત્સેને સૌને સંયમ અને ન્યાયથી ભરેલા માપેલા વચનો કહ્યા।

Verse 47

पत्नी चानीयतां तस्य मणिभद्रस्य वै गृहात् । निजकान्तस्य विज्ञाने सा प्रमाणं भविष्यति

મણિભદ્રના ઘરેથી તેની પત્નીને લાવવામાં આવે. તે પોતાના સાચા પ્રિયતમને ઓળખીને નિર્ણયમાં પ્રમાણરૂપ બનશે।

Verse 48

ततो गत्वा च सा प्रोक्ता पुरुषैर्नृपसंभवैः । आगच्छ कांतं जानीहि त्वं प्रमाणं भविष्यसि

ત્યારે રાજાના પુરુષોએ તેણીને કહ્યું— “આવો; તમારા કાંતને ઓળખો. આ વિષયમાં તમે જ પ્રમાણ બનશો.”

Verse 49

ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिरास्ततः । नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे विद्धिसम्यङ्निजं प्रियम्

પછી તે લજ્જાથી યુક્ત થઈ, માથું ઢાંકી, રાજા સામે ઊભી રહી બોલી— “સમ્યક જાણો, મારો પોતાનો પ્રિય કોણ છે.”

Verse 50

न वयं निश्चयं विद्मो न चैते स्वजनास्तव

અમને નિશ્ચય જાણીતો નથી; અને આ લોકો તમારા સ્વજન પણ નથી.

Verse 51

ततः सा चिन्तयामास निजचित्ते वरांगना । मणिभद्रेण दग्धाहमीर्ष्यावह्निगताऽनिशम्

ત્યારે તે શ્રેષ્ઠા સ્ત્રીએ પોતાના ચિત્તમાં વિચાર્યું— “મણિભદ્રે મને દગ્ધ કરી છે; ઈર્ષ્યાની અગ્નિમાં હું સતત બળું છું.”

Verse 52

वंचयित्वा तु पितरं गृहीतास्मि ततः परम् । न किंचित्पाप्मना दत्तं जल्पयित्वा धनं बहु

પિતાને છેતરીને ત્યારપછી મને લઈ ગયા. બહુ ધન આપવાની વાતો કરી, પરંતુ પાપકલુષથી વાસ્તવમાં કશું જ આપ્યું નહીં.

Verse 53

द्वितीयेन तु मे पुंसा मर्त्यलोके सुखं कृतम् । दत्त्वा वस्त्राणि चित्राणि तथैवाभरणानि च

પરંતુ બીજા પુરુષે મર્ત્યલોકમાં મારા માટે સુખ કર્યું; તેણે સુંદર વસ્ત્રો આપ્યાં અને તેમ જ આભૂષણો પણ આપ્યાં।

Verse 54

प्रदास्यति च तातस्य सुवर्णं कथितं च यत् । यद्गृह्णामि स्वहस्तेन मणिभद्रं द्वितीयकम्

અને પિતાએ આપશે એમ કહેવાયેલું તે સોનું—જે હું મારા હાથથી સ્વયં સ્વીકારું છું—એ જ આ બીજો મણિભદ્ર છે।

Verse 55

एवं निश्चित्य मनसा दृष्ट्वा रक्तपरिप्लुतम् । प्रथमं मणिभद्रं सा जगृहेऽथ द्वितीयकम्

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, લોહીમાં તરબોળ પહેલો મણિભદ્ર જોઈ, તેણે પછી બીજા મણિભદ્રને સ્વીકારી લીધો।

Verse 56

अब्रवीच्च ततो वाक्यं सर्वलोकस्य शृण्वतः । अहं तातेन दत्तास्य विवाहे अग्निसंनिधौ

પછી સર્વ લોકો સાંભળતા હતા ત્યારે તેણીએ કહ્યું: “વિવાહમાં પવિત્ર અગ્નિની સાન્નિધ્યે પિતાએ મને એને અર્પણ કરી હતી।”

Verse 57

द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समा गतः । मां च प्रार्थयते गुप्तां नानाचारैः पृथग्विधैः

“આ બીજો દુરાચારી, વેશ બદલનાર, અહીં આવી પહોંચ્યો છે; અને અનેક અયોગ્ય રીતોથી ગુપ્ત રીતે મને માંગે છે।”

Verse 58

ततस्तु पार्थिवः क्रुद्धस्तस्य शाखावलंबनम् । आदिदेश द्विजश्रेष्ठा मणिभद्रस्य दुर्मतेः

ત્યારે રાજા ક્રોધિત થયો અને તે દુર્મતિ મણિભદ્રને વૃક્ષની શાખા પર લટકાવવાનો હુકમ કર્યો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ।

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे सोऽथ वधकानां समर्पितः । तं वृक्षं नीयमानस्तु श्लोकानेतांस्तदापठत्

આ દરમિયાન તેને જલ્લાદોને સોંપી દેવામાં આવ્યો; અને તેને તે વૃક્ષ તરફ લઈ જતાં, ત્યારે તેણે આ શ્લોકો પાઠ કર્યા।

Verse 60

निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः । अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

‘નિર્દયતા, દ્રોહ અને વિશેષ કરીને કૂટિલતા; અશૌચ અને કરુણાહીનતા—આ સ્ત્રીઓના સ્વભાવજ દોષ કહેવાય છે.’

Verse 61

अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्व दैवहि

‘તેઓ અંદરથી વિષમય છે, પણ બહારથી મનોહર; સ્ત્રીઓ ગુંજા-ફળ જેવી દેખાય છે, હે સર્વ દેવગણ।’

Verse 62

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंच न

‘ઉશના જે શાસ્ત્ર જાણે છે અને બૃહસ્પતિ જે જાણે છે, તેમજ મનુ વગેરે અન્ય પણ—એમાંથી કશુંય સ્ત્રીબુદ્ધિને સાચે સમાવી શકતું નથી.’

Verse 63

पीयूषमधरे वासं हृदि हालाहलं विषम् । आस्वाद्यतेऽधरस्तेन हृदयं च प्रपीड्यते

ઓઠ પર જાણે અમૃતનું નિવાસ છે, પરંતુ હૃદયમાં હાલાહલ વિષ છુપાયેલું છે. ઓઠનો સ્વાદ લેવાય છે, અને તેથી હૃદય દબાઈ જાય છે।

Verse 64

अलक्तको यथा रक्तो नरः कामी तथैव च । हृतसारस्तथा सोऽपि पादमूले निपा त्यते

જેમ અલક્તક લગાડવાથી મનુષ્ય લાલ દેખાય છે, તેમ કામાસક્ત પુરુષ કામરાગથી રંગાઈ જાય છે. તેનો આંતરિક સાર હરી લેવાય છે, અને તે એ વાસનાના પગમૂળે પડી જાય છે।

Verse 65

संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च । नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितंबिनी

આ નિતંબિની સ્ત્રીને સંસારરૂપ વિષવૃક્ષની મૂળ કહેવાઈ છે—જેના પુષ્પ કુકર્મો છે અને ફળ નરકની યાતના છે।

Verse 66

कस्य नो जायते त्रासो दृष्ट्वा दूरा दपि स्त्रियम्

દૂરથી પણ સ્ત્રીને જોઈને કોને ભય ન થાય?

Verse 67

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्

પ્રથમ સમાગમમાં જ સ્ત્રી, અગ્નિ-પ્રદક્ષિણાના નિયમનો બહાનો કરીને, પુરુષને સંસાર-ભ્રમણનું ચક્ર દર્શાવે છે।

Verse 68

एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः । विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्

આ સ્ત્રીઓ હંમેશા તેમની ક્રૂરતા અને નિર્દયતાથી, અને ખાસ કરીને જડતાભર્યા કાર્યોથી ત્રણેય કુળોને દૂષિત કરે છે.

Verse 69

कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् । कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु

જેમ દીવાની જ્યોત મેશ ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ સ્ત્રી પોતાના કુકર્મોથી કીર્તિ દ્વારા ઉજળા થયેલા ત્રિકુલના ઘરને કલંકિત કરે છે.

Verse 70

धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा । सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला

ધર્મરૂપી વૃક્ષ માટે વાવાઝોડું, ચિત્તરૂપી કમળ માટે ચંદ્રપ્રભા, કામરૂપી સાગરમાં મગરમચ્છ અને મોક્ષ માટે મજબૂત અડચણ સમાન આ સ્ત્રીનું સર્જન કોણે કર્યું?

Verse 71

कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा । स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता

વિધાતાએ પુરુષો માટે સ્ત્રીને સંતાન સમૂહની જેલ, સંસારરૂપી વનની જાળ અને સ્વર્ગના માર્ગમાં એક મોટા ખાડા સમાન બનાવી છે.

Verse 72

वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः

જ્યારે વિધાતાને પુરુષો માટે બીજું કોઈ બંધન ન દેખાયું, ત્યારે તેમણે સ્ત્રીના રૂપમાં આ અત્યંત મજબૂત પાશ (ફાંસો) તૈયાર કર્યો.

Verse 73

इत्येवं बहुधा सोऽपि विललाप सुदुःखितः । स्त्रीचिन्तां बहुधा कृत्वा आत्मानं चाप्यगर्हयत्

આ રીતે તે અત્યંત દુઃખિત થઈ અનેક રીતે વિલાપ કરવા લાગ્યો. તે સ્ત્રીનું વારંવાર ચિંતન કરીને પોતાને પણ ધિક્કારવા લાગ્યો.

Verse 74

अहो कुबुद्धिना नैव लब्धं संसारजं फलम् । न कदाचिन्मया दत्तं तृष्णाव्याकुलचेतसा

અહો! મારી કુબુદ્ધિના કારણે સંસારજીવનનું સાચું ફળ પણ મને મળ્યું નથી. તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ ચિત્તે મેં ક્યારેય એક વાર પણ દાન આપ્યું નથી.

Verse 75

ऐश्वर्येऽपि स्थिते भूरि न मया सुकृतं कृतम् । कदाचिन्नैव जप्तं च न हुतं च हुताशने

અઢળક ઐશ્વર્યમાં હોવા છતાં મેં કોઈ સુકૃત કર્મ કર્યું નથી. ક્યારેય જપ કર્યો નથી અને હુતાશનમાં હવન-આહુતિ પણ અર્પી નથી.

Verse 76

अथवा सत्यमेवोक्तं केनापि च महात्मना । कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृष्ट्वापि च वित्तं स्वं यः परेभ्यः प्रयच्छति

અથવા કોઈ મહાત્માએ સાચું જ કહ્યું છે—કૃપણ સમો દાતા ન ક્યારેય થયો છે, ન થશે; જે પોતાનું ધન પોતે ભોગવ્યા વિના જ બીજાને સોંપી દે છે.

Verse 77

शरणं किं प्रपन्नानां विषवन्मारयंति किम् । न दीयते न भुज्यंते कृपणेन धनानि च

શરણાગતો માટે કૃપણ શું આશ્રય—શું તે વિષ સમો મારી નાખે છે? કારણ કે કૃપણ ધન ન દાનમાં આપે છે, ન પોતે ભોગવે છે.

Verse 78

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य । यो न ददाति न भुंक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति

ધનની ત્રણ ગતિઓ છે—દાન, ભોગ અને નાશ. જે ન દાન આપે ન ભોગ કરે, તેના ધનની ત્રીજી ગતિ—વિનાશ—જ થાય છે।

Verse 79

धनिनोप्यदानविभवा गण्यंते धुरि दरिद्राणाम् । नहि हंति यत्पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुरेव

ધનવાન હોવા છતાં દાન ન કરનારાઓ ગરીબોની પંક્તિમાં જ ગણાય છે। જે તરસ ન બુઝાવે—એથી સમુદ્ર પણ રણ સમાન છે।

Verse 80

अत्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकाशं संप्राप्यार्थाः स्वपंतीह

સજ્જનો સેવા-દાન માટે સતત આવનજાવનમાં અત્યંત ઉપયોગમાં લેતા ધન રોજેરોજ થાકી જાય છે. પરંતુ કૃપણની નજીક પહોંચતાં ધન અહીં સૂઈ જાય છે—નિષ્ફળ બની.

Verse 81

प्राप्तान्न लभंते ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मणा कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजानाम्

કૃપણ લોકો પોતાના કર્મથી પ્રાપ્ત થયેલા ભોગોને પણ ભોગવી શકતા નથી. જેમ બલિ ભોજન કરનારને દ્રાક્ષા પકતી હોવા છતાં મોઢું બળે—વિધિએ સુખ પણ દુઃખ બને.

Verse 82

दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरंत्यन्ये

સામર્થ્ય હોય ત્યારે દાન પણ કરવું અને ભોગ પણ કરવો; સંગ્રહ ન કરવો. જુઓ—મધમાખીઓએ સંગ્રહેલું ધન બીજા લઈ જાય છે।

Verse 83

याचितं द्विजवरे न दीयते संचितं क्रतुवरे न योज्यते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते

ઉત્તમ બ્રાહ્મણ માગે તોય જે ન અપાય, અને સંગ્રહિત ધન શ્રેષ્ઠ યજ્ઞમાં ન વપરાય—કંજુષતાથી રક્ષિત તે ધન અંતે ચોરો અને રાજાઓના ઘરોમાં ભોગવાય છે।

Verse 84

त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्त त्यागौ विडम्बनम्

ધનવાનનો સાચો ગુણ ત્યાગ છે, અને ત્યાગી માટે ધન પણ ગુણ બની જાય છે. પરંતુ ધન અને દાન અલગ પડે તો સંપત્તિ અને વૈરાગ્ય—બંને જ વિટંબણા બને છે।

Verse 85

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते

એવી ‘લક્ષ્મી’નો શું ઉપયોગ, જે માત્ર અસ્પર્શિત વધૂ જેવી રહી જાય—ન ગૃહસ્થના ભોગમાં આવે, ન સામાન્ય વેશ્યા જેવી પથિકોને પણ ભાગે પડે?

Verse 86

अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम् । यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा

કહે છે કે અન્ન વિના પણ મનુષ્યનો પ્રાણ ‘અર્થની ઉષ્મા’થી ટકી રહે; કારણ કે કૃપણની એ જ ઉષ્માથી ધરતી ધારિત થાય છે—તે પોતાનું ધન તેમાં ગાડી દે છે।

Verse 87

कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम् । यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा

કૃપણોના ‘પ્રસાદ’થી જ શેષનાગ ધરતીને ધારણ કરે છે; કારણ કે તેઓ પોતાનું ધન જમીનમાં દબાવી દે છે, અને તે દબાયેલા ખજાનાની ઉષ્માથી ધરતી પણ ગરમ થાય છે।

Verse 88

एवं बहुविधा वाचः प्रलपन्मणिभद्रकः । नीत्वा तैः पार्थिवोद्दिष्टैः पुरुषैः परुषाक्षरम् । बहुधा प्रलपं श्चैव कृतः शाखावलंबनः

આ રીતે મણિભદ્ર અનેક પ્રકારનાં વચનો પ્રલાપ કરતો રહ્યો. ત્યારબાદ રાજાએ નિયુક્ત કરેલા પુરુષોએ કઠોર શબ્દો વચ્ચે તેને લઈ જઈ, તે બહુ રીતે વિલાપ કરતો હોવા છતાં, ડાળ પર લટકાવી દીધો।

Verse 158

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनंनामाष्टपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતામાં, ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના મણિભદ્રોપાખ્યાનમાં ‘મણિભદ્રનિધનવર્ણન’ નામનો 158મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।