Adhyaya 190

Verse 1

सूत उवाच । एवं क्रतुः स संजातः पञ्चरात्रं द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वकाम समृद्धिमान्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! સર્વકામસમૃદ્ધિ આપનાર હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાં તે ક્રતુ પાંચ રાત્રિ સુધી યથાવિધિ સંપન્ન થયો.

Verse 2

विप्रांश्च भिक्षुकांश्चैव दीनांधांश्च विशेषतः । समाप्तौ तस्य यज्ञस्य संतर्प्य सकलांस्ततः । ऋत्विजो दक्षिणाभिस्तान्यथोक्तान्द्विजसत्तमान्

તેણે વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો, ભિક્ષુકો તથા દીન-અંધોને તૃપ્ત કર્યા. પછી યજ્ઞ સમાપ્ત થતાં સૌને યથોચિત સન્માન આપી, ઋત્વિજોને શાસ્ત્રોક્ત દક્ષિણાઓ અર્પણ કરી.

Verse 3

ततः स चानयामास नागरान्ब्राह्मणोत्तमान् । चातुश्चरणसंपन्नाञ्छ्रुतिस्मृति समन्वितान्

પછી તેણે નગરના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને બોલાવી લાવ્યા—ચતુર્વિધ ગુણોથી સંપન્ન અને શ્રુતિ‑સ્મૃતિમાં નિષ્ઠાવાન।

Verse 4

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततस्तान्प्राह सादरम् । यद्भूमौ तु मया तीर्थं पुष्करं संनिवेशितम्

પછી અંજલિ જોડીને તેણે આદરપૂર્વક કહ્યું—“આ જ ભૂમિ પર મેં ‘પુષ્કર’ નામનું તીર્થ સ્થાપિત કર્યું છે।”

Verse 5

कलिकालस्य भीतेन द्वितीयं ब्राह्मणोत्तमाः । येन नो नाशमभ्येति म्लेच्छैरपि समाश्रितम्

“હે બ્રાહ્મણોત્તમો, કલિયુગના ભયથી મેં બીજું આશ્રય પણ સ્થાપ્યું છે—મ્લેચ્છો આશ્રય લે તો પણ તેનો નાશ ન થાય માટે।”

Verse 6

हाटकेश्वरदेवस्य प्रभावेन महात्मनः । कलिकाले च सम्प्राप्ते तीर्थान्यायतनानि च

“મહાત્મા હાટકેશ્વર દેવના પ્રભાવથી, કલિયુગ આવી પહોંચે તોય, તીર્થો અને દેવાલયોની મહિમા અખંડ રહે છે।”

Verse 7

म्लेच्छैः स्पृष्टान्यसंदिग्धं प्रयागादीनि कृत्स्नशः । यज्ञस्तु विहितस्तेन भयायं तत्कृतेन च

“પ્રયાગ વગેરે તીર્થો મ્લેચ્છોના સ્પર્શથી નિઃસંદેહ સંપૂર્ણ રીતે અપવિત્ર થયા છે. તેથી તેણે યજ્ઞનું આયોજન કર્યું, અને તે કૃત્યથી ભય પણ ઊભો થયો।”

Verse 8

तस्माद्वदथ किं दानं युष्मद्भूमेश्च निष्क्रये । प्रयच्छामि च यज्ञस्य येन मे स्यात्फलं द्विजाः

અતએવ કહો—તમારી ભૂમિના નિષ્ક્રય (મુક્તિ-મૂલ્ય) રૂપે કયું દાન આપવું? યજ્ઞસિદ્ધિ માટે હું તે અર્પણ કરીશ, હે દ્વિજોઃ જેથી મને તેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि यच्छसि चास्माकं दक्षिणां यज्ञसंभवाम् । तदस्माकं स्ववासेन स्थानं नय पवित्रताम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જો તમે યજ્ઞમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દક્ષિણા અમને આપવા ઇચ્છો, તો અમારા સ્વવાસ દ્વારા જ આ સ્થાનને પવિત્રતામાં લઈ જાઓ.

Verse 10

यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमम् । स्थापितं तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं सुरसत्तम । येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः पितामह

આપણે અહીં જે ઉત્તમ તીર્થ પુષ્કર સ્થાપ્યું છે, તેનું માહાત્મ્ય અમને કહો, હે દેવશ્રેષ્ઠ; જેથી અમે સ્નાનાદિ સર્વ ક્રિયાઓ કરી શકીએ. હે પિતામહ, ઉપદેશ આપો.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । एतत्तीर्थं मया सृष्टमंतरिक्षस्थितं सदा । किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिर्द्विजसत्तमाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ તીર્થ મેં સર્જ્યું છે અને તે સદા અંતરિક્ષમાં સ્થિત રહે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, શું તમે પુરાણોમાં તેનું શ્રવણ નથી કર્યું?

Verse 12

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् । त्रैलोक्ये तु कुरुक्षेत्रं विशेषेण व्यवस्थितम्

પૃથ્વી પર નૈમિષ તીર્થ છે અને અંતરિક્ષમાં પુષ્કર; તેમજ ત્રિલોકમાં કુરુક્ષેત્ર વિશેષ મહિમાથી સુસ્થાપિત છે.

Verse 13

तद्युष्माकं हितार्थाय पंचरात्रं धरातले । आगमिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यप्रणोदितम्

અતઃ તમારા હિતાર્થે તે પંચરાત્રિ માટે ધરાતળ પર નિશ્ચયે આવશે; મારા વચનપ્રેરણાથી, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 14

कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु ह्येकादश्यां दिने स्थिते । यावत्पंचदशी तावत्तिथिः पापप्रणाशिनी

કાર્તિક શુક્લપક્ષમાં એકાદશીથી પંચદશી સુધીનો આ તિથિકાળ પાપનાશક છે.

Verse 15

पंचरात्रस्य मध्ये तु यः स्नानं च करिष्यति । श्राद्धं वा श्रद्धया युक्तस्तस्य स्यादक्षयं हि तत्

પંચરાત્રિના મધ્યમાં જે પવિત્ર સ્નાન કરશે, અથવા શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ શ્રાદ્ધ કરશે—તેના માટે તે કર્મ નિશ્ચયે અક્ષય બને છે.

Verse 16

अह तु पंचरात्रं तद्ब्रह्मलोकादुपेत्य च । संश्रयं तु करिष्यामि तीर्थेऽत्रैव द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! તે પંચરાત્ર માટે હું બ્રહ્મલોકમાંથી આવીને આ જ તીર્થમાં આશ્રય લઈ નિવાસ કરીશ.

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । तव मूर्तिं करिष्यामः स्थानेऽत्र प्रपितामह । तस्यां संक्रमणं नित्यं तस्मात्कार्यं त्वयाविभो

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે પ્રપિતામહ! અમે આ સ્થાનમાં તમારી મૂર્તિ રચીશું; તેથી હે વિભો, તેમાં દરરોજ તમારું નિત્ય સંક્રમણ (અવતરણ/પ્રવેશ) કરાવવું જોઈએ.

Verse 18

तीर्थं चैव सदाप्यऽत्र समागच्छतु चांबरात् । लोकानां पापनाशाय तथा त्वं कर्तुमर्हसि

આ તીર્થ સ્વર્ગમાંથી પણ સદાય અહીં આવે; લોકોના પાપનાશ માટે, હે દેવ, તારે એવું કરવું યોગ્ય છે।

Verse 19

एषा नो दक्षिणा देव यज्ञस्यैव समुद्भवा

હે દેવ, આ અમારી દક્ષિણા છે; તે યજ્ઞમાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલી છે।

Verse 20

एवं कृते सुरश्रेष्ठ सफलः स्यात्क्रतुस्तव । प्रतिज्ञा च तथा सत्या तस्माद्दानाय निर्मिता

આ રીતે કરવાથી, હે સૂરશ્રેષ્ઠ, તારો યજ્ઞ ફળદાયી થશે; અને તારી પ્રતિજ્ઞા પણ સત્ય થશે—એથી આ દાન અર્પણ માટે તૈયાર કરાયું છે।

Verse 21

श्रीब्रह्मोवाच । मन्त्राहूतं ततः श्रेष्ठं नभोमार्गाद्द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुष्करं चागमिष्यति

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો, ત્યાર પછી મંત્રોથી આહ્વાન કરાયેલું તે શ્રેષ્ઠ તીર્થ આકાશમાર્ગે આવશે; અને પુષ્કર પણ હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવશે।

Verse 22

अघमर्षं जपंश्चैव यः करिष्यति तोयगः । मम मूर्तेः पुरः स्थित्वा पैलमन्त्रपुरःसरम्

જે જલ અર્પણ કરશે અને અઘમર્ષણનો જપ પણ કરશે, તે મારી મૂર્તિ સામે ઊભો રહી—પૈલ મંત્રથી આરંભ કરીને—(એવું કરશે).

Verse 23

जपिष्यति द्विजश्रेष्ठाः सवनानां चतुष्टयम् । ब्रह्मलोकात्समागत्य प्रश्रोष्या मि च तद्द्विजाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે સવનના ચતુષ્ટયનો જપ કરશે; અને હું પણ બ્રહ્મલોકથી આવી, હે દ્વિજો, તે જપ સાંભળિશ।

Verse 24

सूत उवाच । अथ ते नागराः सर्वे पुष्पदानप्रपूर्वकम् । अनुज्ञां प्रददुस्तुष्टा यज्ञफलसमाप्तये

સૂતએ કહ્યું—પછી તે સર્વ નાગરિકોએ પ્રથમ પુષ્પદાન કરીને, પ્રસન્ન થઈ, યજ્ઞફળની પૂર્ણતા માટે અનુજ્ઞા આપી।

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः पुलस्त्योऽध्वर्युसत्तमः । यत्र स्थाने स्थितो ब्रह्मा नागरैः परिवारितः

આ દરમિયાન અધ્વર્યુ યાજકોમાં શ્રેષ્ઠ પુલસ્ત્ય ત્યાં પહોંચ્યા, જ્યાં નાગરિકોથી પરિભ્રમિત બ્રહ્મા આસનસ્થ હતા।

Verse 26

अब्रवीच्च समाप्तस्ते यतः संपूर्णदक्षिणः । प्रायश्चित्तैर्विरहितो यथा नान्यस्य कस्यचित्

અને તેણે કહ્યું—“તમારો યજ્ઞ સમાપ્ત થયો છે, કારણ કે તે સંપૂર્ણ દક્ષિણાસહ પૂર્ણ થયો છે; અને તે પ્રાયશ્ચિત્તવિહિન છે—બીજાના જેવો નથી।”

Verse 27

अतः परं कर्मशेषं किंचिदस्ति पितामह । वारुणेष्टिर्जपश्चैव तत्करिष्यामि सांप्रतम्

“હવે આગળ, હે પિતામહ, કર્મમાં કંઈ શેષ છે શું? વારુણી ઇષ્ટિ અને નિયત જપ પણ—હું તે હમણાં જ કરીશ।”

Verse 28

तथा चाऽवभृथस्नानं प्रकर्तव्यं त्वया सह । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो यत्र तोयव्यवस्थितम्

અને તારી સાથે અવભૃથ-સ્નાન પણ કરવું જ જોઈએ. તેથી ઊઠ; ચાલો, જ્યાં વિધિપૂર્વક જળની વ્યવસ્થા કરેલી છે ત્યાં જઈએ.

Verse 29

येनेष्टिवारुणीं तत्र कुर्मो विप्रैर्यथोचितैः । चतुर्भिर्ब्रह्मपूर्वैश्च मया चाग्नीध्रहोतृभिः

ત્યાં અમે યથોચિત બ્રાહ્મણો સાથે વારુણી ઇષ્ટિ કરીશું—બ્રહ્મા-પુરોહિતથી આરંભ કરનારા ચાર ઋત્વિજ, તેમજ હું, અને અગ્નીધ્ર તથા હોતૃ પુરોહિતો સાથે.

Verse 30

यथावह्नौ तथा तोये मन्त्रवत्तद्भवंशुभम् । हूयते संविधानेनयज्ञपात्रैः सम न्वितम्

જેમ અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ થાય છે, તેમ જ જળમાં પણ—મંત્રસહિત—તે શુભ દ્રવ્ય વિધિપૂર્વક, ક્રમસર, નિર્ધારિત યજ્ઞપાત્રો સાથે અર્પિત થાય છે.

Verse 31

वरुणस्य प्रतुष्ट्यर्थं स्नानं कार्यं त्वयैव च । ऋत्विग्भिः सहितेनैव सर्वारिष्टप्रशांतये

વરুণદેવની પૂર્ણ તૃપ્તિ માટે તારે જ સ્નાન કરવું જોઈએ—ઋત્વિજોની સાથે—જેથી સર્વ અરીષ્ટ (વિપત્તિ) શાંત થાય.

Verse 32

यस्तत्र समये स्नानं करिष्यति त्वया सह । अन्योऽपि मानवः कश्चिद्विपाप्मा स भविष्यति

જે તે સમયે ત્યાં તારી સાથે સ્નાન કરશે—બીજો કોઈપણ મનુષ્ય પણ—તે પાપરહિત બની જશે.

Verse 33

यानीह संति तीर्थानि त्रैलोक्ये सचराचरे । वारुणीमिष्टिमासाद्य तानि यांति च संनिधौ

ત્રિલોકમાં ચરાચર વચ્ચે જેટલાં પણ તીર્થો છે, વારુણી-ઇષ્ટિના અવસરે તે સર્વ અહીં નજીક આવી પોતાની સન્નિધિ પ્રગટ કરે છે।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षितेन समन्वितम् । तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं जलमध्ये तु सार्थिभिः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः सर्वैरव भृथोत्सवे

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી, વિધિવત્ દીક્ષા-નિયમોથી યુક્ત થઈ, ત્યાં જળના મધ્યમાં સ્નાન કરવું જોઈએ—સાર્થિઓ સાથે; અને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—સર્વે—અવભૃથોત્સવ સમયે।

Verse 35

तस्माद्विसर्जयाद्यैतान्ब्राह्मणांस्तावदेव च । एतेऽपि च करिष्यंति स्नानं तत्र त्वया सह

અતએવ આ બ્રાહ્મણોને તરત જ વિદાય આપો; તેઓ પણ તમારી સાથે ત્યાં સ્નાન કરશે।

Verse 36

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रस्थितो ब्रह्मा ज्येष्ठकुण्डतटं शुभम् । गायत्र्या सहितो हृष्टः कृतकृत्यत्वमागतः

સૂત બોલ્યા—તે વચન સાંભળી બ્રહ્મા હર્ષિત થયા; ગાયત્રી સાથે, કૃતકૃત્યભાવ પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ જ્યેષ્ઠકુંડના શુભ તટ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 37

अथ तद्वचनं श्रुत्वा सुराः सर्वे तथा द्विजाः । पुलस्त्यश्च शुभार्थाय स्नानार्थं प्रस्थितास्तदा । ब्रह्मणा सहिता हृष्टाः पुत्रदारसमन्विताः

પછી તે ઉપદેશ સાંભળી સર્વ દેવો અને સર્વ દ્વિજ—પુલસ્ત્ય સહિત—શુભલાભ માટે સ્નાનાર્થે તે સમયે પ્રસ્થાન કર્યા। બ્રહ્મા સાથે તેઓ હર્ષિત થઈ, પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત ગયા।

Verse 38

अथ संकीर्णता जाता समंताज्ज्येष्ठपुष्करे । स्नानार्थमागतैर्लोकैरूर्ध्वबाहुभिरेव च

ત્યારે જ્યેષ્ઠપુષ્કરમાં ચારે તરફ ભારે ભીડ થઈ ગઈ. સ્નાનાર્થે આવેલા લોકો ભક્તિભાવથી બાહુઓ ઊંચા કરીને ઊભા રહ્યા.

Verse 39

न तत्र लक्ष्यते ब्रह्मा न तत्कर्म च वारुणम् । क्रियमाणैर्द्विजैस्तत्र व्याप्ते भूमि तलेऽखिले

ત્યાં બ્રહ્મા દેખાતા ન હતા, અને તે વારુણ કર્મ પણ ઓળખાતું ન હતું; કારણ કે ત્યાં કર્મ કરતા દ્વિજોથી આખું ભૂમિતળ સર્વત્ર વ્યાપ્ત થઈ ગયું હતું.

Verse 40

अथांते कर्मणस्तस्य ब्रह्मा प्राह शतक्रतुम् । हितार्थं सर्वलोकस्य विनयावनतं स्थितम्

પછી તે કર્મના અંતે બ્રહ્માએ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું. તે વિનયથી નમ્ર બની ઊભો હતો; સર્વ લોકના હિતાર્થે બ્રહ્માએ વચન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 41

न मां ज्ञास्यति दूरस्था जनाः स्नानार्थमागताः । मज्जमानं जले पुण्ये सम्मर्देऽस्मिञ्जलोद्भवे

‘સ્નાનાર્થે આવેલા લોકો દૂર ઊભા રહીને મને ઓળખી શકશે નહીં. આ જલજન્ય ભીડમાં, પુણ્ય જળમાં મજ્જન કરતો મને તેઓ જાણી શકશે નહીં.’

Verse 42

तस्मान्नागं समारुह्य निजं वृत्रनिषूदन । एणस्य कृष्णसारस्य वंशांते चर्म न्यस्य च

‘અતએવ, હે વૃત્રનિષૂદન! તું પોતાના હાથી પર ચઢ; અને વાંસની લાકડીના છેડે કૃષ્ણસાર હરણનું ચર્મ મૂકી (મારા કહ્યા મુજબ કર).’

Verse 43

ततस्तत्स्नानवेलायां क्षेप्तव्यं सलिले त्वया । येन लोकः समस्तोऽयं वेत्ति कालं तु स्नानजम्

પછી એ જ સ્નાનવેળાએ તારે તેને જળમાં અર્પણ કરવું જોઈએ, જેથી આ સમસ્ત લોક સ્નાનવિધિનો યોગ્ય સમય જાણી શકે.

Verse 44

स्नानं च कुरुते श्रेयः संप्राप्नोति यथोदितम् । दूरस्थोऽपि सुवृद्धोऽपि बालोऽपि च समागतः । स्नानजं लभते श्रेयः संदृष्टेऽपि यथोदितम्

જે કોઈ પવિત્ર સ્નાન કરે છે, તે શાસ્ત્રમાં કહ્યા મુજબ શ્રેયસ્ પ્રાપ્ત કરે છે. દૂર રહેલો હોય, અતિ વૃદ્ધ હોય, અથવા ત્યાં આવેલો બાળક હોય—બધા સ્નાનજન્ય પુણ્ય મેળવે છે; અને તીર્થનું માત્ર દર્શન કરવાથી પણ કહેલું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

सूत उवाच । बाढमित्येव संप्रोच्य सत्वरं प्रययौ हरिः

સૂત બોલ્યા—‘તથાસ્તુ’ એમ કહી હરિ તત્કાળ ઉતાવળે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 46

ततो नागं समारुह्य धृत्वा वंशं करे निजे । मृगचर्माग्रसंयुक्तं तोयमध्ये व्यवस्थितः

પછી તે નાગ પર ચઢી પોતાના હાથમાં વાંસનો દંડ ધારણ કર્યો, જેના અગ્રભાગે મૃગચર્મ જોડાયેલું હતું; અને તે જળના મધ્યમાં સ્થિત થયો.

Verse 47

एतत्कर्मावसाने स स्नातुकामे पितामहे । तच्चर्म प्राक्षिपत्तोये स्वयमेव शतक्रतुः

આ કર્મ પૂર્ણ થયા પછી, પિતામહ સ્નાન કરવા ઇચ્છતા થયા ત્યારે શતક્રતુએ સ્વયં તે મૃગચર્મ જળમાં નાંખ્યું.

Verse 48

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे गन्धर्वगुह्यकाः । मानुषाश्च विशेषेण स्नातास्तत्र समाहिताः

એ દરમિયાન સર્વ દેવો ગંધર્વો અને ગુહ્યકો સહિત, અને વિશેષ કરીને માનવો પણ ત્યાં સ્નાન કરીને એકાગ્ર અને સંયમિત ચિત્તે સ્થિર રહ્યા.

Verse 49

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा शक्रं प्रोवाच सादरम् । कृतस्नानं सुरैः सार्धं विनयावनतं स्थितम्

તે સમયે બ્રહ્માએ આદરપૂર્વક શક્રને કહ્યું; શક્ર દેવો સાથે સ્નાન કરીને વિનયથી નમ્ર બની ત્યાં ઊભો રહ્યો હતો.

Verse 50

सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा

હે સહસ્રાક્ષ! મારા યજ્ઞમાં તું બહુ મોટું કષ્ટ સહન કર્યું છે; અને સુંમધ્યમા ગાયત્રી નામની તારી પત્નીને પણ તું લઈને આવ્યો છે.

Verse 51

तस्माद्वरय भद्रं ते यं वरं मनसि स्थितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

અતએવ—તારું કલ્યાણ થાઓ—મનમાં જે વર સ્થિત છે તે માગ; તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું તને સર્વ આપિશ.

Verse 52

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । यदि त्वां प्रार्थयाम्यद्य भूयात्तु तादृशं विभो

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે મારે પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો આજે હું જે પ્રાર્થના કરું છું, હે વિભો, તે જ સિદ્ધ થાઓ.

Verse 53

वर्षेवर्षे तु यः कुर्यात्संप्राप्तेऽस्मिन्दिने शुभे । मृगचर्म समादाय वंशाग्रे यो महीपतिः

જે પુરુષ વર્ષેથી વર્ષ આ શુભ દિવસે આ અનુષ્ઠાન કરે—મૃગચર્મ ધારણ કરીને અને વાંસના દંડના અગ્રભાગે સ્થિત રહી—હે ભૂપતિ!

Verse 54

नागप्रवरमारुह्य स्वयमेव पितामह । यथाऽहं प्रक्षिपेत्तोये स स्यात्पापविवर्जितः

નાગોમાં શ્રેષ્ઠ પર આરૂઢ થઈ સ્વયં પિતામહ બ્રહ્માએ તેને જળમાં નિક્ષેપ કર્યો; તેથી જે એ જ રીતે કરે તે પાપવિહિન બને છે.

Verse 55

अजेयः सर्वशत्रूणां सर्वव्यसनवर्जितः । ये करिष्यंति च स्नानमनेन मृगचर्मणा

જે આ મૃગચર્મથી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરશે તે સર્વ શત્રુઓ સામે અજેય અને સર્વ આપત્તિથી રહિત બનશે.

Verse 56

सार्धमन्येऽपि ये लोका अपि पापसमन्विताः । तेषां वर्षकृतं पापं त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु

અને અન્ય લોકો પણ પાપથી યુક્ત હોય તો પણ—તેમના વર્ષભરના કરેલા પાપો તમારા પ્રસાદથી નાશ પામે.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । एतत्सर्वं सहस्राक्ष तव वाक्यमसंशयम् । भविष्यति न संदेहः सर्वमेतन्मयोदितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સહસ્રાક્ષ! તારો વચન નિઃસંદેહ સત્ય છે. આ બધું અવશ્ય થશે; કોઈ શંકા નથી, કારણ કે આ બધું મેં જ ઉચ્ચાર્યું છે.

Verse 58

यो राजा श्रद्धया युक्तो देशस्यास्य समुद्भवः । आनर्तस्य गजारूढो मृगचर्म क्षिपिष्यति

આ જ દેશમાં જન્મેલો, શ્રદ્ધાથી યુક્ત આનર્તદેશનો તે રાજા ગજરૂઢ થઈ વિધિ મુજબ મૃગચર્મનો ત્યાગ કરશે.

Verse 59

अत्र कुण्डे मदीये तु मां संपूज्य तटस्थितम् । सर्वलोकहितार्थाय संप्राप्ते प्रतिपद्दिने

અહીં મારા જ કુંડમાં, કિનારે સ્થિત મને વિધિવત્ પૂજીને—સર્વલોકહિતાર્થે—પ્રતિપદા દિવસે જ્યારે તે સંકલ્પ થાય—

Verse 60

समाप्ते कुतपे काले विजयी स भविष्यति । कार्तिक्यां च व्यतीतायां द्वितीयेऽह्नि व्यवस्थिते

કુતપ-કાળ પૂર્ણ થતાં તે વિજયી થશે. અને કાર્તિકીનું વ્રતકાળ વીતી ગયા પછી, બીજા દિવસે, નિશ્ચિત સમયે—

Verse 61

तथा तत्कालमासाद्य ये करिष्यंति मानवाः । स्नानं तच्च दिनेऽत्रैव वर्षपापविवर्जिताः । आधिव्याधिविमुक्ताश्च ते भविष्यंत्यसंशयम्

એ જ રીતે, તે જ સમયે આવી, તે જ દિવસે અહીં જ સ્નાન કરનાર મનુષ્યો એક વર્ષના પાપોથી મુક્ત થશે; અને આધિ-વ્યાધિથી છૂટીને નિઃસંદેહ એમ જ થશે.

Verse 62

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो यक्ष्माख्यो दारुणो गदः । अचिकित्स्योऽपि देवानां तथा धन्वंतरेरपि

સૂત બોલ્યા: આ દરમ્યાન યક્ષ્મા નામનો ભયંકર રોગ પ્રગટ થયો; જે દેવતાઓ માટે પણ અને ધન્વંતરી માટે પણ અચિકિત્સ્ય હતો.

Verse 63

नीलांबरधरः क्षामो दीनो दण्डसमाश्रितः । क्षुत्कुर्वञ्छ्लेष्मणा तावत्कृच्छ्रात्संधारयन्पदम्

નીલા વસ્ત્ર ધારણ કરેલો, અત્યંત કૃશ અને દીન, દંડનો આશ્રય લઈને—કફ સાથે છીંકતો તે મહાકષ્ટે પગ સંભાળતો હતો।

Verse 64

ततश्च प्रणतो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच सः

પછી તે ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને આ વચન બોલ્યો।

Verse 65

यक्ष्मोवाच । तव यज्ञमहं श्रुत्वा दूरादेव पितामह । क्षुत्क्षामकंठश्चायातः समाप्तावद्य कृच्छ्रतः

યક્ષ્મ બોલ્યો—હે પિતામહ! દૂરથી તમારા યજ્ઞની વાત સાંભળી હું આવ્યો છું. ભૂખથી કંઠ સૂકાઈ ગયો છે અને દેહ ક્ષીણ થયો છે; આજે યજ્ઞસમાપ્તિ સમયે હું મહાકષ્ટે પહોંચ્યો છું।

Verse 66

दक्षेणाहं पुरा सृष्टश्चंद्रार्थं कुपितेन च । रोहिणीं सेवमानस्य संत्यक्तान्यासुतस्य च

હું પૂર્વે દક્ષ દ્વારા ચંદ્રના કારણે ક્રોધમાં સર્જાયો હતો—કારણ કે ચંદ્ર રોહિણીની જ સેવા કરતો અને અન્ય પુત્રીઓને ત્યજી દેતો હતો।

Verse 67

ततो माहेश्वरादेशात्तेन तुष्टेन तस्य च । पक्षमेकं कृतं मह्यं तस्यास्वादनकर्मणि

પછી મહેશ્વરના આદેશથી, અને તે પ્રસન્ન થતાં, તે ‘આસ્વાદન’ કર્મમાં મારા માટે એક પક્ષ (પખવાડિયો) નિર્ધારિત થયો।

Verse 68

अन्यपक्षे न किंचिच्च येन तृप्तिः प्रजायते । यज्ञस्यैव तु सर्वस्य तर्पयित्वा द्विजोत्तमम्

બીજા પક્ષમાં તૃપ્તિ ઉપજે એવું કશું નથી. તેથી સમગ્ર યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (પ્રધાન બ્રાહ્મણ)ને તૃપ્ત કરવો જોઈએ.

Verse 69

ततस्तद्वचनं ग्राह्यं तर्पितोऽहमसंशयम् । पौर्णमास्यां ततो देव यस्य यज्ञस्य कृत्स्नशः

અતએવ તે વચન સ્વીકાર્ય છે—‘હું નિઃસંદેહ તૃપ્ત થયો છું.’ ત્યારબાદ, હે દેવ, પૂર્ણિમાના દિવસે તે યજ્ઞ સર્વથા પૂર્ણ થાય છે.

Verse 70

यस्य नो ब्राह्मणो ब्रूते यज्ञस्यांते प्रतर्पितः । तर्पितोऽस्मीति तत्तस्य वृथा स्याद्यज्ञजं फलम् । यदि कोटिगुणं दत्तमपि श्रद्धासमन्वितम्

યજ્ઞના અંતે તૃપ્ત કરાયેલ બ્રાહ્મણ ‘હું તૃપ્ત છું’ એમ ન કહે, તો તે યજ્ઞજન્ય ફળ તેના માટે વ્યર્થ થાય—ભલે તેણે શ્રદ્ધાસહિત કોટિગુણ દાન આપ્યું હોય.

Verse 71

एतच्छ्रुत्वा त्वया देव पठ्यमानं श्रुताविह । तस्मात्सम्यक्स्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयेत वै

હે દેવ, તારા દ્વારા અહીં શ્રુતિ-સંમત આ પાઠ વાંચાતો સાંભળી—અતએવ યજ્ઞ યોગ્ય રીતે ચાલતો હોય ત્યારે નિશ્ચયે બ્રાહ્મણને તૃપ્ત કરવો જોઈએ.

Verse 72

प्रत्यक्षं मे यथा तृप्तिरन्नेनैव प्रजायते । त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्

જેમ મારી તૃપ્તિ પ્રત્યક્ષ રીતે માત્ર અન્નથી જ થાય છે, તેમ જ—હે સૂરશ્રેષ્ઠ—તારા પ્રસાદથી તેવી જ નીતિ (વિધિ) સ્થાપિત થાઓ.

Verse 73

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजस्तस्य पथ्यंपथ्यं वचोऽखिलम् । श्रुतिं प्रमाणतां नीत्वा ततो वचनमब्रवीत्

સૂત બોલ્યા—તેના હિત-અહિતભેદયુક્ત સર્વ વચનો સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ શ્રુતિને પ્રમાણ માની ત્યારબાદ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 74

अद्यप्रभृति वै विप्राः साग्नयः स्युर्धरातले । तैः सर्वैर्वैश्वदेवांते बलिर्देयस्तथाखिलः

“આજથી, હે વિપ્રો, તમે ધરાતળ પર અગ્નિઓ સાથે ગૃહસ્થરૂપે રહો; અને તમારે સૌએ વૈશ્વદેવના અંતે સંપૂર્ણ બલિ અવશ્ય અર્પણ કરવો।”

Verse 75

दत्त्वाऽन्येभ्योथ देवेभ्यस्तव तृप्तिर्भविष्यति । तव पक्षे द्वितीये तु सत्यमेतन्मयोदितम्

“અન્ય દેવતાઓને પણ અર્પણ કર્યા પછી જ તારી તૃપ્તિ થશે; તારા બીજા પક્ષમાં—આ સત્ય મેં કહ્યું છે।”

Verse 76

ये विप्रास्तु बलिं दद्युर्वैश्वदेवांत आगते । न तेषामन्वये चापि त्वया सेव्योऽत्र कश्चन

“જે બ્રાહ્મણો વૈશ્વદેવના અંતે બલિ આપે છે, તેમને—અને તેમના વંશમાં પણ કોઈને—અહીં તારા દ્વારા ઉપદ્રવ કે પીડા થવી ન જોઈએ।”

Verse 77

यक्ष्मोवाच । तीर्थेऽस्मिंस्तावके देव सदाहं तपसि स्थितः । तिष्ठामि यदि वादेशस्तावको जायते मम

યક્ષ્મ બોલ્યો—“હે દેવ! તમારા આ તીર્થમાં હું સદા તપમાં સ્થિત રહ્યો છું. જો મારા માટે તમારો જ કોઈ પ્રદેશ (નિવાસસ્થાન) નિમણૂક થાય, તો હું અહીં રહીશ।”

Verse 78

ब्रह्मोवाच । यद्येवं कुरु चान्यत्र त्वमाश्रमपदं निजम् । संप्राप्य भूमिदेशे च कञ्चिद्यदभिरोचते । अर्थयित्वा द्विजानेतान्यथा यज्ञकृते मया

બ્રહ્માએ કહ્યું—જો એમ જ હોય, તો તું અન્યત્ર પોતાનું આશ્રમ-સ્થાન સ્થાપ. જે ભૂમિપ્રદેશ તને રુચે ત્યાં જઈને, યજ્ઞાર્થે મેં પૂર્વે જેમ તેમને વિનંતી કરી હતી તેમ, તે દ્વિજોને ભૂમિ માટે પ્રાર્થના કર.

Verse 79

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रार्थयामास चमत्कारपुरोद्भवान् । तेभ्यः प्राप्य ततो भूमिं चकाराथाश्रमं निजम्

સૂતએ કહ્યું—આ સાંભળીને તેણે તે અદ્ભુત નગરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા દ્વિજોને પ્રાર્થના કરી. તેમની પાસેથી ભૂમિ મેળવી પછી તેણે પોતાનું આશ્રમ સ્થાપ્યું.

Verse 80

तत्र यः कुरुते स्नानं प्रतिपद्दिवसे स्थिते । सूर्यवारेण मुच्येत यक्ष्मणा सेवितोऽपि वा

જે ત્યાં પ્રતિપદા દિવસે સ્નાન કરે—જો તે દિવસ રવિવાર હોય—તો યક્ષ્માથી પીડિત હોવા છતાં મુક્ત થાય છે.

Verse 81

अद्यापि दृश्यते चात्र प्रत्ययस्तस्य संभवे । सर्वेषामाहिताग्नीनां नागराणां विशेषतः । कलि कालेऽपि संप्राप्ते न यक्ष्मा संप्रजायते

આજે પણ અહીં તેના પ્રભાવનો પુરાવો દેખાય છે. જેમણે આહિતાગ્નિ સ્થાપ્યા છે—વિશેષ કરીને નાગર જન માટે—કલિયુગ આવી ગયો હોવા છતાં યક્ષ્મા ઉત્પન્ન થતો નથી.

Verse 82

तथा चतुष्पदानां च तेषां गृहनिवासिनाम् । न तस्य भेषजानि स्युर्न मंत्रा न चिकित्सकाः

એ જ રીતે તેમના ઘરમાં રહેતા ચતુષ્પાદ પશુઓ માટે પણ તે રોગમાં ન દવાઓની જરૂર પડે, ન મંત્રોની, ન વૈદ્યોની.

Verse 190

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञावभृथयक्ष्म तीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘બ્રહ્મયજ્ઞના અવભૃથ સાથે સંબંધિત યક્ષ્મતીર્થની ઉત્પત્તિનું માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો નેવુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।