Adhyaya 256

Verse 1

गालव उवाच । एकदा भगवान्रुद्रः कैलासशिखरे स्थितः । दधार परमां लक्ष्मीमुमया सहितः किल

ગાલવ બોલ્યા—એક વખત ભગવાન રુદ્ર કૈલાસશિખરે સ્થિત રહી, ઉમા સાથે પરમ લક્ષ્મી-સ્વરૂપ ધારણ કરીને હતા.

Verse 2

गणानां कोटयस्तिस्रस्तं यदा पर्यवारयन् । वीरबाहुर्वीरभद्रो वीरसेनश्च भृङ्गिराट्

જ્યારે શિવગણોની ત્રણ કરોડ સંખ્યાએ તેમને સર્વ તરફથી ઘેરી લીધા, ત્યારે તેમાં વીરબાહુ, વીરભદ્ર, વીરસેન અને ભૃંગિરાટ પણ હતા.

Verse 3

रुचिस्तुटिस्तथा नन्दी पुष्पदन्तस्तथोत्कटः । विकटः कण्टकश्चैव हरः केशो विघंटकः

રુચિ, સ્તુતિ, નંદી, પુષ્પદંત અને ઉત્કટ; તેમજ વિકટ, કંટક, હર, કેશ અને વિઘંટક—આ પણ ગણોમાં હતા.

Verse 4

मालाधरः पाशधरः शृङ्गी च नरनस्तथा । पुण्योत्कटः शालिभद्रो महाभद्रो विभद्रकः

માલાધર, પાશધર, શૃંગી અને નરન; તેમજ પુણ્યોત્કટ, શાલિભદ્ર, મહાભદ્ર અને વિભદ્રક—આ પણ ત્યાં હતા.

Verse 5

कणपः कालपः कालो धनपो रक्तलोचनः । विकटास्यो भद्रकश्च दीर्घजिह्वो विरोचनः

કણપ, કાલપ, કાલ, ધનપ અને રક્તલોચન; વિકટાસ્ય, ભદ્રક, દીર્ઘજિહ્વ અને વિરોચન—આ પણ તેમાં હતા.

Verse 6

पारदो घनदो ध्वांक्षी हंसक्री नरकस्तथा । पंचशीर्षस्त्रिशीर्षश्च क्रोडदंष्ट्रो महाद्भुत

પારદ, ઘનદ, ધ્વાંક્ષી, હંસક્રી તથા નરક; પંચશીર્ષ અને ત્રિશીર્ષ; અને ક્રોડદંષ્ટ્ર—આ બધા રૂપ અને બળમાં અતિ અદ્ભુત હતા.

Verse 7

सिंहवक्त्रो वृषहनुः प्रचण्डस्तुंडिरेव च । एते चान्ये च बहवस्तदा भवसमीपगाः

સિંહવક્ત્ર, વૃષહનુ, પ્રચંડ અને તુંડી પણ—આ તથા અન્ય અનેક તે સમયે ભવ (શિવ)ની નજીક હાજર હતા.

Verse 8

महादेव जयेत्युच्चैर्भद्रकालीसमन्विताः । भूतप्रेतपिशाचानां समूहा यस्य वल्लभाः

ભદ્રકાળી સાથે તેઓ ઊંચે સ્વરે બોલ્યા—“મહાદેવની જય!” જેમને ભૂત, પ્રેત અને પિશાચોના સમૂહો પણ પ્રિય સેવક છે.

Verse 9

अस्तुवंस्तं समीपस्था वसन्ते समुपागते । वनराजिर्विभाति स्म नवकोरकशोभिता

તેઓ નજીક ઊભા રહી તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; અને વસંત આવતા જ નવાં કૂંપળોની શોભાથી વનપંક્તિઓ ઝળહળી ઊઠीं.

Verse 10

दक्षिणानिलसंस्पर्शः कवीनां सुखकृद्बभौ । वियोगिहृदयाकर्षी किंशुकः पुष्पशोभितः

દક્ષિણ પવનનો સ્પર્શ કવિઓને સુખદ થયો; અને પુષ્પોથી શોભિત કિન્શુક વિરહીઓના હૃદયને આકર્ષનાર બન્યો.

Verse 11

द्वन्द्वादिविक्रियाभावं चिक्रीडुश्च समंततः । तस्मिन्विगाढे समये मनस्युन्मादके तथा

સુખ-દુઃખાદિ દ્વંદ્વોથી ઉપજતા વિકારોથી જાણે મુક્ત થઈ તેઓ સર્વત્ર ક્રીડા કરવા લાગ્યા; તે ગાઢ, મનને મત્ત કરનાર સમયમાં પણ.

Verse 12

नंदी दंडधरः संज्ञां दृष्ट्वा चक्रे हरो परः । अलं चापलदोषेण तपः कुर्वंतु भो गणाः

નંદી અને દંડધારી સેવકનો સંકેત જોઈ પરમ હર (શિવ) એ આજ્ઞા કરી—“ચપળતાનો દોષ પૂરતો; હે ગણો, તપ કરો!”

Verse 13

तदा सर्वे वनमपि भूकांडजमभूत्पुनः । गणास्ते तप आतस्थुर्दृष्ट्वा कान्तिंवसन्तजाम्

ત્યારે આખું વન પણ જાણે ફરી ધરતીમાંથી તાજું ઉદ્ભવ્યું હોય તેમ બન્યું; અને વસંતજન્ય કાંતિ જોઈ તે ગણો તપમાં સ્થિર થયા.

Verse 14

ततः सा विश्वजननी पार्वती प्राह शंकरम् । इयं ते करगा नित्यमक्षमाला महेश्वर

ત્યારે વિશ્વજનની પાર્વતીએ શંકરને કહ્યું—“હે મહેશ્વર, આ અક્ષમાળા સદા તમારા હાથમાં રહે છે.”

Verse 15

त्वया किं जप्यते देव संदेहयति मे मनः । त्वमेकः सर्व भूतानामादिकृत्सकलेश्वरः

હે દેવ, તમે શું જપો છો? મારું મન સંશયથી ભરાઈ ગયું છે; કારણ કે તમે જ સર્વ ભૂતોના આદિકર્તા અને સર્વેશ્વર છો.

Verse 16

न माता न पिता बंधुस्तव जातिर्न कश्चन । अहं तव परं किंचिद्वेद्मि नास्तीति किंचन

તને ન માતા છે, ન પિતા, ન કોઈ બંધુ, ન કોઈ સીમિત જાતિ-વંશ; હું એટલું જાણું છું કે તારા પરે કશું જ નથી।

Verse 17

श्रमेण त्वं समायुक्तो श्वासोच्छ्वासपरायणः । जपन्नपि महाभक्त्या दृश्यसे त्वं मया सदा

તું જાણે પરિશ્રમમાં જોડાયેલો, શ્વાસ-ઉચ્છ્વાસમાં તત્પર દેખાય છે; અને મહાભક્તિથી જપ કરતો હોવા છતાં તું મને સદા દેખાય છે।

Verse 18

त्वत्तःपरतरं किचिद्यत्त्वं ध्यायसि चेतसा । तन्मे कथय देवेश यद्यहं दयिता तव

જો તું મનમાં તારા કરતાં પણ પર કોઈ ઉચ્ચ તત્ત્વનું ધ્યાન કરતો હોય, તો હે દેવેશ, મને કહો—જો હું ખરેખર તને પ્રિય હોઉં।

Verse 19

इति स्पृष्टस्तदा शंभुरुवाच हरिसेवकः । हरेर्नामसहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः

આ રીતે પૂછાતા હરિ-સેવક શંભુએ કહ્યું: “હરિના સહસ્ર નામોના સારનું હું નિત્ય ધ્યાન કરું છું।”

Verse 20

जपामि रामनामांकमवातरं ससप्तमम् । चतुर्विशतिसंख्याकान्प्रादुर्भावान्हरेर्गुणान्

હું રામનામનો જપ કરું છું—તે (હરિનો) સાતમો અવતાર છે; અને હરિના ચોવીસ પ્રાદુર્ભાવો તથા ગુણોનું ધ્યાન કરું છું।

Verse 21

एतेषामपि यत्सारं प्रणवाख्यं महत्फलम् । द्वादशाक्षरसंयुक्तं ब्रह्मरूपं सना तनम्

આ બધાનો પણ જે સાર છે તે પ્રણવ (ઓં) છે, મહાન ફળ આપનાર. તે દ્વાદશાક્ષરી મંત્રથી સંયુક્ત, બ્રહ્મસ્વરૂપ અને સનાતન તત્ત્વ છે.

Verse 22

अक्षरत्रयसंबद्धं ग्रामत्रयसमन्वितम् । सबिंदुं प्रणवं शश्वज्जपामि जपमालया

અક્ષરત્રયથી સંબદ્ધ અને ગ્રામત્રયથી સમન્વિત, બિંદુસહિત તે પ્રણવ (ઓં) નો હું જપમાળાથી સદા જપ કરું છું.

Verse 23

वेदसारमिदं नित्यं द्व्यक्षरं सततोद्यतम् । निर्मलं ह्यमृतं शांतं सदूपममृतोपमम्

આ વેદસારમાં નિત્ય છે, દ્વ્યક્ષર છે અને સદા ધારણયોગ્ય છે. તે નિર્મળ, અમૃતસ્વરૂપ, શાંત, સત્સ્વરૂપ અને અમરત્વ સમાન છે.

Verse 24

कलातीतं निर्वशगं निर्व्यापारं महत्परम् । विश्वाधारं जगन्मध्यं कोटिब्रह्मांडबीजकम्

આ કલાં/કાળના વિભાગોથી પરે, સ્વતંત્ર અને નિષ્ક્રિય, પરમ અને મહાન છે. તે વિશ્વાધાર, જગતનું મધ્ય અને કરોડો બ્રહ્માંડનું બીજ છે.

Verse 25

जडं शुद्धक्रियं वापि निरंजनं नियामकम् । यज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरसंसारबंधनात्

તેને જડ/અચલ માનશો કે શુદ્ધ ક્રિયાસ્વરૂપ; નિરંજન અને અંતર્યામી નિયામક—તે તત્ત્વને જાણવાથી મનુષ્ય ઘોર સંસારબંધનથી શીઘ્ર મુક્ત થાય છે.

Verse 26

ओंकारसहितं यच्च द्वादशाक्षरबीजकम् । जपतः पापकोटीनां दावाग्नित्वं प्रजायते

ઓંકારસહિત જે દ્વાદશાક્ષર બીજમંત્ર છે, તેનો જપ કરનારના પાપોની કરોડો દાવાગ્નિના ઇંધણ સમા ભસ્મ થઈ જાય છે।

Verse 27

एतदेव परं गुह्यमेतदेव परं महः । एतद्धि दुर्लभं लोके लोकत्रयविभूषणम्

આ જ પરમ ગુહ્ય છે, આ જ પરમ તેજ છે; જગતમાં આ દુર્લભ છે અને ત્રિલોકનું ભૂષણ છે।

Verse 28

प्राप्यते जन्मकोटीभिः शुभाशुभविनाशकम् । एतदेव परं ज्ञानं द्वादशाक्षरचिन्तनम्

આ કરોડો જન્મો પછી પ્રાપ્ત થાય છે અને શુભ-અશુભ કર્માવશેષનો નાશ કરે છે. આ જ પરમ જ્ઞાન—દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ચિંતન।

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदं चिंतितप्रदम् । एतदक्षरजं स्तोत्रं यः समाश्रयते सदा

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને આ બ્રહ્મપ્રદ છે અને ચિંતિત ફળ આપે છે. જે સદા આ અક્ષરજન્ય સ્તોત્રનો આશ્રય લે છે—

Verse 30

मनसा कर्मणा वाचा तस्य नास्ति पुनर्भवः । द्वादशाक्षरसंयुक्तं चक्रद्वादशभूषितम्

તેને મન, કર્મ અને વાણીથી પુનર્જન્મ રહેતો નથી. આ દ્વાદશાક્ષર-સંયુક્ત છે અને દ્વાદશ ચક્રચિહ્નોથી ભૂષિત છે।

Verse 31

मासद्वादशनामानि विष्णोर्यो भक्तितत्परः । शालग्रामेषु तान्युक्त्वा न्यसेदघहराणि च

જે ભક્તિમાં તત્પર હોય તે વિષ્ણુના બાર માસ-નામોનું પાઠ કરે. શાલગ્રામ શિલાઓ પર તે નામો ઉચ્ચારી પાપહર ન્યાસ સ્થાપે.

Verse 32

दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत् । द्वादशाक्षर माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते

દિવસે દિવસે તેને દ્વાદશાહ વ્રતનું ફળ મળે છે. દ્વાદશાક્ષર મંત્રની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતી નથી.

Verse 33

जिह्वासहस्रैरपि च ब्रह्मणापि न वार्यते । महामन्त्रो ह्ययं लोके जप्यो ध्यातः स्तुतस्तथा

હજાર જીભોથી પણ—અહીં સુધી કે બ્રહ્મા દ્વારા પણ—એની સ્તુતિ પૂર્ણ થતી નથી. આ લોકમાં આ મહામંત્ર છે; જપ્ય, ધ્યાન્ય અને સ્તુત્ય છે.

Verse 34

पापहा सर्वमासेषु चातुर्मास्ये विशेषतः । इदं रहस्यं वेदानां पुराणानामनेकशः

આ દરેક માસમાં પાપનો નાશ કરે છે, વિશેષ કરીને પવિત્ર ચાતુર્માસ્યમાં. આ વેદો અને પુરાણોમાં વારંવાર કહેલું રહસ્ય છે.

Verse 35

स्मृतीनामपि सर्वासां द्वादशाक्षरचिन्तनम् । चिंतनादेव मर्त्यानां सिद्धिर्भवति हीप्सिता

બધી સ્મૃતિઓમાં પણ દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ચિંતન પ્રશસ્ત છે. માત્ર ચિંતનથી જ મર્ત્યોને ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

पुण्यदानेन याम्येन मुक्तिर्भवति शाश्वती । वर्णैस्तथाश्रमैरेव प्रणवेन समन्वितैः

વિધિ અનુસાર કરેલા પુણ્યદાનથી શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે; પ્રણવ (ૐ)થી યુક્ત વર્ણો અને આશ્રમો માટે જ આ ઉપદેશ કહેવાયો છે।

Verse 37

जपैर्ध्यानैः शमपरैर्मोक्षं यास्येत निश्चितम । शूद्राणां चापि नारीणां प्रणवेन विवर्जितः

જપ, ધ્યાન અને શમ-પ્રધાન સાધનાઓથી નિશ્ચિત રીતે મોક્ષ મળે છે; શૂદ્રો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ આ ઉપદેશ પ્રણવ (ૐ) વિના કહેવાયો છે।

Verse 38

प्रकृतीनां च सर्वासां न मन्त्रो द्वादशाक्षरः । न जपो न तपः कार्यं कायक्लेशाद्विशुद्धिता

આવા સર્વ માટે દ્વાદશાક્ષર મંત્ર મંત્રરૂપે નથી. ન જપ કરવો, ન તપ કરવો—દેહક્લેશથી શુદ્ધિ થતી નથી।

Verse 39

विप्रभक्त्या च दानेन विष्णुध्यानेन सिद्ध्यति । तासां मन्त्रो रामनाम ध्येयः कोट्यधिको भवेत्

વિપ્રભક્તિ, દાન અને વિષ્ણુધ્યાનથી સિદ્ધિ થાય છે. તેમના માટે મંત્ર ‘રામનામ’ છે—ધ્યાનયોગ્ય—કરોડો ગણી શ્રેષ્ઠ।

Verse 40

रामेति द्व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः । गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात्

‘રામ’—આ દ્વ્યક્ષર જપ—સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. ચાલતા, ઊભા કે સૂતા પણ મનુષ્ય રામકીર્તનથી (પવિત્ર થાય છે)।

Verse 41

इह निर्वर्ततो याति प्रान्ते हरिगणो भवेत् । रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रो मंत्रकोटिशताधिकः

જે અહીં આ સાધનાને પૂર્ણ કરીને પ્રસ્થાન કરે છે, તે અંતે હરિના ગણમાં જોડાય છે. ‘રામ’ એવો દ્વાક્ષર મંત્ર કરોડો-કરોડ મંત્રોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 42

सर्वासां प्रकृतीनां च कथितः पापनाशकः । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सोऽप्यनंतफलप्रदः

આ સર્વ સ્વભાવવાળા પ્રાણીઓ માટે પાપનાશક તરીકે કહેલું છે. અને પવિત્ર ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે, એ જ સાધના અનંત ફળ આપે છે.

Verse 43

चातुर्मास्ये महापुण्ये लभ्यते भक्तितत्परैः । देववन्निष्फलं तेषां यमलोकस्यसेवनम्

મહાપુણ્ય ચાતુર્માસ્યમાં ભક્તિપરાયણોને આ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. તેમના માટે યમલોકનું સેવન દેવત્વ માટેની નિષ્ફળ ચેષ્ટા સમાન વ્યર્થ બની જાય છે.

Verse 44

न रामादधिकं किंचित्पठनं जगतीतले । रामनामाश्रया ये वै न तेषां यमयातना

પૃથ્વી પર રામનામના પાઠથી ઉત્તમ કોઈ પાઠ નથી. જે ‘રામ’ નામનો આશ્રય લે છે, તેમને યમની યાતના થતી નથી.

Verse 45

ये च दोषा विघ्नकरा मृतका विग्रहाश्च ये । राम नामैव विलयं यांति नात्र विचारणा

જે દોષો વિઘ્ન કરનારા છે—મૃત (સુપ્ત) મલ હોય કે વૈર-વિગ્રહ—તે બધા માત્ર ‘રામ’ નામથી જ લય પામે છે; તેમાં વિચાર નથી.

Verse 46

रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । अन्तरात्मस्वरूपेण यच्च रामेति कथ्यते

જે સ્થાવર અને જંગમ સર્વ ભૂતોમાં અંતરાત્મા-સ્વરૂપે રમે છે, તે જ ‘રામ’ કહેવાય છે।

Verse 47

रामेति मत्रराजोऽयं भयव्याधिनिषूदकः । रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः

‘રામ’ નામનો આ મંત્રરાજ ભય અને વ્યાધિનો નાશક છે; રણમાં વિજય આપનાર અને સર્વ કાર્ય-અર્થ સિદ્ધ કરનાર પણ છે।

Verse 48

सर्वतीर्थफलः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः । रामचन्द्रेति रामेति रामेति समुदाहृतः

આ સર્વ તીર્થોના ફળ આપનાર અને વિપ્રોની પણ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર કહેવાયો છે; તેનો ઉચ્ચાર ‘રામચન્દ્ર’, ‘રામ’, ‘રામ’ એમ થાય છે।

Verse 49

द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वकार्यकरो भुवि । देवा अपि प्रगायंति रामनामगुणाकरम्

આ દ્વ્યક્ષરી મંત્રરાજ પૃથ્વી પર સર્વ કાર્ય કરાવનાર છે; દેવતાઓ પણ ગુણાકર એવા રામનામનું ગાન કરે છે।

Verse 50

तस्मात्त्वमपि देवेशि रामनाम सदा वद । रामनाम जपेद्यो वै मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

અતએવ, હે દેવેશી, તું પણ સદા ‘રામ’ નામ બોલ; જે ખરેખર રામનામનો જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 51

सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव जायते । चातुर्मास्ये विशेषेण तत्पुण्यं दशधोत्तरम्

સહસ્ર નામોના જપથી જે પુણ્ય જન્મે છે, તે માત્ર ‘રામ’ નામથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને તે પુણ્ય દશગણું વધે છે।

Verse 52

हीनजातिप्रजातानां महदह्यति पातकम्

નીચ સ્થિતિમાં જન્મેલાઓ માટે પણ, આ પવિત્ર ઉપાયથી મહાપાપ પણ દગ્ધ થઈ નાશ પામે છે।

Verse 53

रामो ह्ययं विश्वमिदं समयं स्वतेजसा व्याप्य जनांतरात्मना । पुनाति जन्मांतरपातकानि स्थूलानि सूक्ष्माणि क्षणाच्च दग्ध्वा

આ રામ પોતાના સ્વતેજથી સર્વકાળે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહ્યો છે અને સર્વ જીવોમાં અંતરાત્મા રૂપે સ્થિત છે; તે ક્ષણમાં દગ્ધ કરી, અનેક જન્મોના સ્થૂલ તથા સૂક્ષ્મ પાપોને શુદ્ધ કરે છે।

Verse 256

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये रामनाममहिमवर्णनं नाम षट्पंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કાંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્યમાં ‘રામનામ-મહિમા-વર્ણન’ નામનો બે સો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।