Adhyaya 209

Verse 1

आनर्त उवाच । सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम् । माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता

આનર્તે કહ્યું—હે મુનિશાર્દૂલ! હવે શંખતીર્થની ઉત્પત્તિ અને તેનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય મને કહો; મારી મહાન શ્રદ્ધા દૃઢપણે સ્થિર છે.

Verse 2

अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्

અહો! કેટલું મહાતીર્થ, કેટલું મહાતીર્થ—‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ; ધરાપૃષ્ઠ પરનું તે ક્ષેત્ર સર્વથા આશ્ચર્યમય અને શુભ છે.

Verse 3

नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन । शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ ક્ષેત્રનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય અને તેની ઉત્પત્તિ સાંભળતો હોવા છતાં મને કોઈ રીતે તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 4

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् । शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—અહીં હું તને પૂર્વવૃત્તની બીજી પવિત્ર કથા કહેશ; ધરાતલ પર જેમ શંખતીર્થનું માહાત્મ્ય પ્રગટ થયું તેમ.

Verse 5

आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः । यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः

પૂર્વકાળે આનર્તનો એક બીજો મહીપતિ હતો; જેમ તું હવે ધરા પર સર્વ લોકોનો પાલક છે.

Verse 6

सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह । अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः

અચાનક તે કુષ્ઠરોગથી પીડિત થયો અને તેના અંગો વિકલ બન્યા. પુત્રહીન, શત્રુઓથી ઘેરાયેલો અને ભયભીત—એ ઉત્તમ રાજા એવો થયો.

Verse 7

स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः । राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्

તે સર્વ તરફથી અન્ય રાજાઓ દ્વારા પીડિત થયો. રાજ્યભ્રંશ પામી તે રૈવતક પર્વત પર પહોંચ્યો.

Verse 8

तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः

ત્યાં પણ તે નિત્ય સર્વ તરફથી મલિમ્લુચ (ધર્મવિહિન લૂંટારૂઓ) દ્વારા હેરાન થતો રહ્યો.

Verse 9

हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् । स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम्

જ્યારે તે હાથી, ઘોડા અને રથ વિના થયો અને ખજાનો પણ ખાલી થયો, ત્યારે તેણે વિચાર્યું—“હવે હું શું કરું?”

Verse 10

कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात्

બળજબરીથી ચોરોએ તેની બધી પત્નીઓને પણ હરી લઈ ગયા.

Verse 11

स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् । द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते

આ રીતે વિચાર કરતાં તે રાજસિંહ વૈષ્ણવ પવિત્ર દિવસે મહાવિભુ નારદના દર્શન કરવા ગયો।

Verse 12

तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया

ત્યાં તેણે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને આવેલો જોયો—તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અને દામોદરના દર્શનની ઇચ્છાથી।

Verse 13

तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः

તેમને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો; પછી દીન બની તેમની સામે બેસીને આ વચન બોલ્યો।

Verse 14

राजोवाच । शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम । ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ

રાજાએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું સર્વ તરફથી શત્રુઓ દ્વારા દબાયો છું; પછી રાજ્યભ્રંશ થતાં આ મહાગિરિ પર આવી પહોંચ્યો છું।

Verse 15

विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः । यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम्

વનમાં પાપી લૂંટારૂઓ મને સર્વ તરફથી પીડે છે; અને મારી સાથે આવેલાં ઘોડા, હાથી વગેરે જે કંઈ છે તે બધું પણ હુમલામાં છે।

Verse 16

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम्

એ બધું ચોરોએ લૂંટી લીધું—મારો કોશ, પત્નીઓ અને ધન પણ. તેથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મને ઉપદેશ આપો; મારા હૃદયમાં મહાન વૈરાગ્ય પ્રગટ્યું છે.

Verse 17

अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् । येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम

મારા અન્ય જન્મમાંથી ઉદ્ભવેલું કોઈ અતિ ભયંકર પાપ હશે, જેના કારણે, હે મુનિસત્તમ, હું અચાનક આ દશાને પ્રાપ્ત થયો છું.

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

તેના વચન સાંભળી મુનીશ્વરે લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કર્યું; પછી દિવ્ય દૃષ્ટિથી દિન રાજાની સ્થિતિ જાણી તેમણે કહ્યું.

Verse 19

नारद उवाच । न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् । मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा

નારદે કહ્યું—તમે પૂર્વ દેહાંતરમાં કોઈ નિંદનીય કર્મ કર્યું નથી. હે મહારાજ, મેં દિવ્ય દૃષ્ટિથી સર્વ જાણ્યું છે.

Verse 20

त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते । पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः

પૂર્વે તમે ‘સિદ્ધપન્નગ’ નામના પત્તનમાં રાજા હતા—સોમવંશમાં જન્મેલા, અને સર્વ શત્રુઓનો નાશ કરનાર.

Verse 21

त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः

તમે સદા સંપૂર્ણ દક્ષિણાસહ મહાયજ્ઞો કર્યા; મહાદાનો આપ્યા અને બ્રાહ્મણોત્તમોનું પૂજન-સન્માન કર્યું.

Verse 22

तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः

એ જ કર્મના વિપાકથી તે ફરી પૃથ્વી પર રાજભાવને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 23

आनर्त उवाच । इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् । तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः

આનર્ત બોલ્યો—હે વિભો! આ જન્મમાં મેં કોઈ દુષ્કર્મ કર્યું હોય એવું મને સ્મરણ નથી; તો પછી મારું રાજ્યભ્રંશ અને પતન અચાનક કેમ ઊભું થયું?

Verse 24

लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् । जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना

લક્ષ્મીહીન મનુષ્યનું જીવન આ લોકમાં વ્યર્થ થઈ જાય છે. હે મુનિશાર્દૂલ! હવે મેં જીવનનું તત્ત્વ સાચે જાણી લીધું છે.

Verse 25

मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः

જે મનુષ્યની શ્રી નષ્ટ થઈ ગઈ તે મૃત સમાન; રાજાવિહોણું રાજ્ય પણ મૃત સમાન. અશ્રોત્રીયને આપેલું દાન નિષ્પ્રભ, અને દક્ષિણાવિહોણો યજ્ઞ પણ મૃત જ છે.

Verse 26

लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते । प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत्

લક્ષ્મીહીન મનુષ્યનો તો સગો પણ વિરોધી બની જાય છે. તે નિશ્ચયે મારી પાસે યાચના કરશે; તેને જોઈ લોકો બીજે તરફ ચાલ્યા જાય છે।

Verse 27

यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः । तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति

જેમને મેં પહેલાં તૃપ્ત કર્યા હતા, તેઓ મને હવે જોઈને વધુ દૂર ચાલ્યા જાય છે; તેમ જ આ પણ મદદ કરવા બદલે મારી પાસે જ યાચના કરશે।

Verse 28

धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् । गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः

ધનહીન પુરુષને—તે કુલીન અને ઉત્તમ હોય તોય—ત્યજી સ્વજનો અન્યત્ર જાય છે, જેમ સૂકા વૃક્ષને પક્ષીઓ છોડે છે।

Verse 29

तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् । धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम्

કામકાજ કે સહાય માટે ગરીબ માણસ ઘેર આવે તો ધનવાન લોકો તેને ઠપકો આપે છે અને તેની નજીક પણ આવતા નથી।

Verse 30

कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् । एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत्

પરંતુ ધનાઢ્ય કંજૂસ પણ જો યાચના કરવા આવે, તો લોકોના મનમાં થાય—‘આ તો મને કંઈક તો જરૂર આપશે.’

Verse 31

मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम । सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः

તું મારા પૂર્વવંશનો છે; તારો પિતા અને મારો પિતા પરસ્પર કૂટુંબી હતા. તે સદા સ્નેહપર હતો, પરંતુ તું સ્નેહવિહિન છે.

Verse 32

एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः । कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया । दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः

આ લોકમાં ધનવાનોની સામે ઊભેલા લોકો આમ જ બોલે છે. ધનની લાલસાથી કુલીન પણ પાપાચાર કરતા દેખાય છે—વિશેષ કરીને જ્યારે કોઈ દરિદ્ર મનુષ્ય પૃથ્વી પર રાજ્ય સ્થાપવા પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 33

प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने । द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

હે મહામુને, હૃદયનું ભાગ્ય માત્ર શોષ થવાનું છે. બે તીક્ષ્ણ કાંટા શરીરને ક્ષીણ કરે છે—એક, જે અધન ધન ઇચ્છે; અને બીજો, જે અશક્ત ક્રોધે બળે.

Verse 34

श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे । जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः

ધનલોભી લોકો રાત્રે શ્મશાન સુધી પણ જાય છે. ઉપકારકને પણ ત્યજીને તેઓ નિત્ય દૂર દૂર (લાભ માટે) ચાલ્યા જાય છે.

Verse 35

सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः । यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा

જેનું ધન ધર્મ્ય માર્ગે પ્રાપ્ત હોય, તે મહામૂર્ખ પણ વિદ્વાન ગણાય અને અકુલીન પણ સત્કુલીન માનાય; નહીંતર તેનું વિપરીત થાય.

Verse 36

निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् । तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હાલ હું જીવનથી જ વિરક્ત થયો છું. તેથી કહો—મારા પર આ દરિદ્રતા કયા કારણે આવી છે?

Verse 37

कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् । अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा

મને કુષ્ઠરોગ પણ થયો છે અને શત્રુઓ દ્વારા પરાજય પણ થયો છે. તમારા દિવ્ય ચક્ષુથી તમે મારા અન્ય જન્મો પણ જોયા છે.

Verse 38

कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् । एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम

તમે કહો છો કે હું અલ્પમાત્ર પણ કુકર્મથી સ્પર્શિત નથી. છતાં, હે મુનિસત્તમ, મને સ્મરણ છે—તમે મારા અન્ય જન્મને જોયો છે.

Verse 39

न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् । तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने

મેં ક્યારેય કોઈ કુકૃત્ય કર્યું નથી. તો પછી, હે સન્મુને, મારા રાજ્યમાંથી આ પતન કેમ થયું?

Verse 40

अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् । भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम्

અહીં મારા મનમાં સંશય ઊભો થયો છે; તેથી મને નિશ્ચિત નિર્ણય આપો. કરેલું શુભ કે અશુભ કર્મ શું અવશ્ય ફળ આપે છે, કે ક્યારેક ફળ ન પણ આપે?

Verse 41

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી નારદે લાંબા સમય સુધી મનન કર્યું. પછી પરમ કૃપાથી પરિપૂર્ણ થઈ તેમણે આદરપૂર્વક કહ્યું.

Verse 42

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते । तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते

હે રાજન, સાંભળો; શुद्धિ કેવી રીતે થાય છે અને તમારું રાજ્યલાભ ફરી કેવી રીતે થાય તે હું કહું છું.

Verse 43

तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् । शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

તમારી ભૂમિમાં ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવું મહાપુણ્ય ક્ષેત્ર છે. ત્યાં હાટકેશ્વર નામનું શોભન તીર્થ છે; તે ‘શંખતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

Verse 44

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे

જે ત્યાં પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ સ્નાન કરે છે—શુક્લપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે, માધવ માસ આવી પહોંચે ત્યારે—

Verse 45

सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति । सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः

રવિવાર આવી પહોંચે ત્યારે, ભાસ્કરના ઉદય તરફ મુખ કરીને—તે સર્વ કুষ্ঠરોગથી મુક્ત થઈ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે.

Verse 46

यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् । स तदाऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्

જે જે ઇચ્છા મનમાં ધ્યાને ધરે—તે સર્વમાં દુર્લભ હોય તોય—શુભ શંખેશ્વરના દર્શનથી તે ત્યારે નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 47

किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः

હે નૃપ! સ્વદેશમાં વસતા હોવા છતાં શું તું તે તીર્થનું માહાત્મ્ય સાંભળ્યું નહોતું, તેથી જ તું અહીં આવ્યો છે?

Verse 48

सिद्धसेन उवाच । कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने

સિદ્ધસેન બોલ્યો—હે સન્મુને! કહો, દેવ શંખેશ્વર કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

Verse 49

नारद उवाच । अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव

નારદ બોલ્યા—હે પાર્થિવ! હું તને આ પ્રાચીન કથા કહું છું—શંખેશ્વર કેવી રીતે પ્રગટ થયા અને શંખતીર્થ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું.

Verse 50

आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च । भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ

પૂર્વકાળે લખિત અને શંખ નામના બે બ્રાહ્મણ ભાઈઓ હતા—વેદવિદ્વાન અને ઉગ્ર તપસ્યામાં દૃઢપણે સ્થિત.

Verse 51

कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप

થોડો સમય વીત્યા પછી, હે રાજન, શંખ પોતાના જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા લખિતના આશ્રમમાં નમસ્કાર કરવા માટે પહોંચ્યો।

Verse 52

सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम्

તેણે આશ્રમને ખાલી જોયો; લખિત ત્યાં હાજર ન હતો।

Verse 53

अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः । प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽश्रमम्

પછી તે વનમાં તેણે પાકેલા ફળો જોયાં. ‘આ તો મારા ભાઈનો રાજ-આશ્રમ છે’ એમ માની સ્નેહવશ તેણે તે ફળો લઈ લીધાં।

Verse 54

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे । यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्

એ દરમિયાન લખિત આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યો. તેણે શંખને જોયો ત્યારે શંખના હાથમાં મોટું ફળ હતું।

Verse 55

किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् । चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च

‘હે પાપી! તું આ શું કર્યું? આ તો સજ્જનો દ્વારા નિંદિત પાપકર્મ છે. તું જે ફળો લીધાં, તે ચોરીનું નિંદનીય કર્મ છે.’

Verse 56

अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम् । चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च

આ કર્મથી તારો તપ નાશ પામશે; ચૌર્યકર્મમાં પ્રવૃત્ત વ્યક્તિ બ્રાહ્મણો દ્વારા નિંદિત થાય છે.

Verse 57

शंख उवाच । एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता । भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता

શંખ બોલ્યા—એક જ ઉદરથી ઉત્પન્ન થયેલો જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા પિતાસમાન છે; એવી શ્રુતિ લોકમાં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 58

तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने । यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो

તો હે વિપ્રેન્દ્ર, શું પુત્રને પિતાના ધનમાં અધિકાર નથી? હે વિભો, તમે મને આવા નિષ્ઠુર વચનોથી કેમ ઠપકો આપો છો?

Verse 59

लिखित उवाच । न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन । एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम्

લિખિત બોલ્યા—અહીં પુત્ર લે તો કોઈ રીતે દોષ થતો નથી, જ્યારે સૌ એકત્ર રહેતા હોય; કારણ કે અવಿಭક્ત સ્થિતિમાં આ નિશ્ચયે પિતાનું ધન છે.

Verse 60

विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम् । तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे

પરંતુ પુત્ર કે ભાઈ વિભક્ત થયા પછી ધન અપહરે, તો તે દોષ પામે છે—તે ચૌર્યજન્ય છે; આ જ મારું સ્થિર મત છે.

Verse 61

पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा । न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्

પુત્રનું ધન પણ પિતા સદા પાછું લઈ શકે છે; તેમાં તેને ક્યારેય દોષ લાગતો નથી, પુત્ર અલગ થયો હોય તોય।

Verse 62

अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा । तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः

અહીં સ્મૃતિકાર મનુએ પૂર્વે ગાયેલો શ્લોક છે; ધર્મશાસ્ત્રમાંથી ઉત્પન્ન તે વચન હું હવે તને કહું છું।

Verse 63

त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम्

ત્રણને આશ્રિત કહેવામાં આવ્યા છે—પત્ની, દાસ અને પુત્ર; તેઓ જે કંઈ મેળવે, તે તેઓ જેના છે તેનું જ ધન છે।

Verse 64

शंख उवाच । यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः । निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः

શંખે કહ્યું—હે પિતા, જો મારામાં ચૌર્યનો એવો મહાન દોષ હોય, તો મને ત્વરિત નિયંત્રિત કરી દંડ આપો, જેથી મારી તપશ્ચર્યા ક્ષય ન પામે।

Verse 65

विश्वामित्र उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम् । चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः । सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—તેનો દૃઢ નિશ્ચય જાણી, તેનો ભાઈ નિર્મળ શસ્ત્ર લઈને, પોતાના ભાઈ પ્રત્યે પણ નિર્દય બની, તેના બંને ભુજ કાપી નાખ્યા; તે બ્રાહ્મણ પણ કપાયેલા હાથો સાથે પીડાથી ભરાઈ ગયો।

Verse 66

मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव

હે રાજન! તેને પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈની કૃપા માનીને।

Verse 67

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्

પછી ‘હાટકેશ્વર’ નામના કામદ ક્ષેત્ર તરીકે માનીને તે ત્યાં પહોંચ્યો; અને ત્યાં એક જળાશય પાસે જઈ તપ કર્યું।

Verse 68

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः

વર્ષામાં ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરતો; હેમંતમાં જળમાં આશ્રય લેતો; ઉનાળામાં પંચાગ્નિ તપ કરતો; અને છઠ્ઠા કાળે જ અન્ન લેતો।

Verse 69

संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् । जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् । प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान्

ભાસ્કર અને સ્થાણુનું અભિષેક કરીને, તેમની સમક્ષ શતરુદ્રીયનો જપ કર્યો; તેમજ સામમાં કહેલા રુદ્રમંત્રો, અને ભવ-રુદ્ર, પ્રાણ-રુદ્ર તથા નીલરૂપો—સ્કંદસૂક્ત સહિત—જપ્યા।

Verse 70

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः

પછી હજાર વર્ષના અંતે, પ્રસન્ન મહેશ્વર સૂર્ય અને વૃષેશ્વર સાથે દર્શન આપી બોલ્યા।

Verse 71

महेश्वर उवाच । शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत । तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना

મહેશ્વરે કહ્યું— હે શંખ, વત્સ, સુવ્રત! તારા તપથી હું પ્રસન્ન છું; તેથી ઝડપથી કહો, અત્યારે હું તને કયો વર આપું?

Verse 72

शंख उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ

શંખ બોલ્યો— હે દેવ! જો તમે મારાથી પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવાનો હોય, તો મારા બંને હાથ પહેલાં જેમ હતા તેમ જ ફરી થઈ જાય।

Verse 73

त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर । लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम्

હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ઈશ્વર! તમે અહીં જ સદા નિવાસ કરો; આ લિંગમાં દયા સ્થાપી, હે દેવ, મારા ઉપર મહાન કૃપા કરો।

Verse 74

एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले । प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः

હે નાથ! આ જળાશય ધરાતળ પર મારા નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ; ચંદ્ર-સૂર્ય-તારા જેટલા સમય રહે, તેટલા સમય લોકમાં તેની ખ્યાતિ રહે।

Verse 75

अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् । किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो

હે વિભો! જે અહીં સ્નાન કરે અને મનમાં કોઈ દુર્લભ ઇચ્છા ધારણ કરે, તેને તે વસ્તુ નિશ્ચયે પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने । माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણસત્તમ! આજે માધવ (વૈશાખ) માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ મેં તને મારું દર્શન આપ્યું છે।

Verse 77

तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम । करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम्

અતએવ, હે દ્વિજોત્તમ! હું નિઃસંદેહ તારા આ લિંગમાં એક પૂર્ણ દિવસ માટે પ્રવેશ કરી (નિવાસ કરી) રહીશ।

Verse 78

यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे । स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते

અને જ્યારે તે દિવસ આવે, ત્યારે જે કોઈ આ ભવોદ્ભવ (શિવજન્ય) તીર્થમાં, રવિવારે સૂર્યોદયના સમયે અહીં સ્નાન કરશે…

Verse 79

पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति

…અને હે બ્રાહ્મણ! તારા દ્વારા સ્થાપિત મારી મૂર્તિનું જે પૂજન કરશે, તે કুষ্ঠરોગથી મુક્ત થઈ મારા લોકને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 80

शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् । मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम

હે વિપ્રેન્દ્ર, હે દ્વિજોત્તમ! અંતિમ સમયે પણ—અજ્ઞાનથી કોઈ પાપ થયેલું હોય તો પણ—મારા વચનથી તે નિઃસંદેહ મુક્તિ પામશે।

Verse 81

तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि । तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ

એ જ રીતે તારા બંને હાથ—ભલે બંને કપાઈ ગયા હોય—તે શુભ યોગમાં અભિષેક કરવાથી ફરી પહેલાં જેવા જ થઈ જશે.

Verse 82

एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना । भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय

હે વિપ્ર, હવે તારા વિષે મને પૂર્ણ વિશ્વાસ થયો છે. તું ફરી સ્નાન કરીને પછી મારી મૂર્તિનું અર્ચન કર.

Verse 83

अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते । स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज

હે દ્વિજ, તારા કારણે અહીં આ શુભ સંયોગ હાજર હોય ત્યારે, અન્ય પીડિત લોકો પણ સ્નાન કરીને મારી પૂજા કરશે અને મુક્તિ પામશે.

Verse 84

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः । शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्

આ રીતે કહી સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા. અને શંખે પણ તે જ ક્ષણે સ્નાન કરીને દિવાકર (સૂર્ય)નું પૂજન કર્યું.

Verse 85

यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् । आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः

જેમ જ તેણે પોતાને જોયો, તેમ જ હાથ પાછો મળેલો દેખાયો. પોતાને આમ જોઈ તે પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.

Verse 86

ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽश्रमपदं नृप । तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम्

ત્યારથી, હે નૃપ, તેણે ત્યાં જ આશ્રમપદ સ્થાપ્યું; તે દ્વિજશ્રેષ્ઠે તપ કર્યું અને પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 87

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः । तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम्

અતએવ, હે રાજેન્દ્ર, આ શુભ સંયોગ તત્ત્વથી પ્રાપ્ત કરીને, એ જ વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કરી દિવાકર (સૂર્ય)ની પૂજા કર।

Verse 88

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः । तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते

જે નિત્ય આ વૃત્તાંત સાંભળે છે અથવા રવિ (સૂર્ય) સમક્ષ પાઠ કરે છે, તેના વંશમાં ક્યારેય કুষ্ঠરોગી જન્મતો નથી।

Verse 209

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘શંખાદિત્ય તથા શંખતીર્થની ઉત્પત્તિનો વર્ણન’ નામે બે સો નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।