Adhyaya 183

Verse 1

सूत उवाच । द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे । द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः । वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्

સૂત બોલ્યા—યજ્ઞકર્મના પ્રવાહમાં બીજો દિવસ આવ્યો ત્યારે ત્યાં દ્વાદશી તિથિ થઈ. હે દ્વિજોત્તમો, સાંભળો—સમસ્ત દેવતાઓને લગતો મહાવિસ્મયકારક વર્તાંત।

Verse 2

मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्

વેદપારંગત ઋત્વિજોએ યજ્ઞકર્મ આરંભ્યું ત્યારે, એક શરારતી બટુ બ્રહ્મચારીએ જળસર્પને ઉઠાવી લીધો.

Verse 3

प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके । चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्

તે યજ્ઞસભામાં પ્રવેશીને, હસતાં હસતાં તે સર્પને બ્રાહ્મણની નજીક ફેંકી દીધો; તે સર્વ દુઃખોનું કારણ અને ભયંકર બન્યું.

Verse 4

ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः । विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि

પછી ડુણ્ડુભ તરત જ અહીં-ત્યાં દોડવા લાગ્યો, સભામાં બેઠેલા અને યજ્ઞકર્મમાં તલ્લીન વિપ્રોમાં વચ્ચે।

Verse 5

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः

અહો! દીર્ઘ સત્રના મધ્યમાં, નિર્ધારિત પ્રૈષસ્થાને ઊભેલા હોતૃના શરીરને તે સર્પે સર્વ તરફથી વળી લીધો.

Verse 6

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

પ્રાયશ્ચિત્તના ભયથી તે પોતાના સ્થાનથી જરા પણ હલ્યો નહીં; અને ત્યાં એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં, દૃષ્ટિ કર્મચયન પર સ્થિર રાખી.

Verse 7

हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः । तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया

એ દરમિયાન દ્વિજોમાં મહા હાહાકાર મચી ગયો. તે વિપ્રસભામાં બ્રાહ્મણોને શંકા થઈ કે આ સર્પ વિષથી ભરેલો છે, તેથી તેઓ ભયભીત થયા.

Verse 9

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् । तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि

તેને સર્પે વળગી રાખેલો જોઈ મહા હાહાકાર થયો. તેનો પુત્ર—વિનયી અને સંયમી—મૈત્રાવરુણ પુરોહિતકર્મમાં રત હતો.

Verse 10

यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते । तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्

હે પાપી, દુર્મતિ! તું પવિત્ર સભામાં સર્પ ફેંક્યો છે; તેથી મારા વચનથી, નિઃસંદેહ, તુરંત સર્પ બની જા.

Verse 11

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

બાળકે કહ્યું—હાસ્યમાં મેં આ જલસર્પને અહીં રમતમાં છોડ્યો. તમારા પિતાને ઉદ્દેશીને નહોતું; તો હે દ્વિજ, તમે મને કેમ શાપ આપો છો?

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत

એ જ સમયે તે પન્નગ તેના શરીરને છોડીને અન્યત્ર ચાલ્યો ગયો; અને તે અપરાધી પણ સર્પત્વને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 13

सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः । दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

સનાતનનો તે પુત્ર બટુ પણ સર્પત્વને પામ્યો; દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ બ્રાહ્મણોથી ઘેરાઈ ઊભો રહ્યો।

Verse 14

अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः

પછી આંસુઓથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળો તે ભૃગુ પાસે ગયો; આગળ નમી પ્રણામ કરીને ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો।

Verse 15

सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना

હું સનાતનનો પુત્ર અને પરમેષ્ઠિનનો પૌત્ર છું; છતાં તમારા મહાત્મા પુત્ર ચ્યવનએ મને શાપ આપ્યો છે।

Verse 16

निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् । तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું નિર્દોષ છું; તેથી આ શાપથી મારી રક્ષા કરો. આ સાંભળી કરુણાથી ભરાયેલા ભૃગુએ સ્વયં ચ્યવનને કહ્યું।

Verse 17

अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया । न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः

ભૃગુએ કહ્યું—વત્સ, તું આ બટુને શાપ આપ્યો તે અયોગ્ય છે. વિષથી ભરેલો સર્પ પણ મને આક્રમણ કરવા સમર્થ નથી।

Verse 19

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः । न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना । शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः

તો આ જલસર્પ—વિષરહિત અને માત્ર દોરી સમાન—શું કરી શકે? આ દ્વિજએ મને ઉદ્દેશીને તેને સર્પરૂપે મુક્ત કર્યો નથી; તેથી, હે દ્વિજ, તેને શાપમુક્તિ શીઘ્ર કરાવો।

Verse 20

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः । तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्

તેના વચન સાંભળી સ્વયં પિતામહ ત્યાં આવ્યા અને જ્યાં સર્પરૂપ ધારણ કરેલો તે પૌત્ર હતો, ત્યાં જ જઈ ઊભા રહ્યા।

Verse 21

प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन । यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम

તેમણે કહ્યું—“પુત્ર, કોઈ રીતે પણ વિષાદ ન કર. તું સર્પત્વને પ્રાપ્ત થયો છે; હવે અહીં મારા વચન સાંભળ।”

Verse 22

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् । तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले

“પૂર્વે હું નાગોના નવમા કુલને સર્જવા ઇચ્છતો હતો; તે તારા પાર्श્વમાંથી જ ધરાતલ પર યોગ્ય મર્યાદા અને વ્યવસ્થાસહ પ્રગટ થશે।”

Verse 23

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति । संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले

“મંત્ર અને ઔષધિથી યુક્ત પુરુષોને તે પીડા પહોંચાડશે નહીં; અને સમગ્ર ધરતી પર તે પરમ પૂજા પ્રાપ્ત કરશે।”

Verse 24

अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा

અહીં હાટકેશ્વર નામના ક્ષેત્રમાં અતિ શોભન પવિત્ર જળ છે. હે પુત્ર, તારે ત્યાં સદા નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 25

तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् । तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति

ત્યાં રહી તપમાં રત તને નાગ કર્કોટક પોતાની સદ્કન્યા આપશે; અને તે સંયોગથી વંશની ઉત્પત્તિ થશે.

Verse 26

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले । श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने

અહીં ભૂતલ પર ધર્મમર્યાદામાં સ્થિત નવમા કુળને, શ્રાવણ માસના કૃષ્ણપક્ષની પંચમી તિથિએ, નિર્ધારિત અવસર પ્રાપ્ત થશે.

Verse 27

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् । अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्

પૃથ્વી પર નવમું કુળ પરમ પૂજા-માન પ્રાપ્ત કરશે. આજથી તે જળ ‘નાગતીર્થ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 28

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् । येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने

આ તીર્થ ભૂપૃષ્ઠ પર સર્વપાપનાશક તરીકે ખ્યાતિ પામશે. પંચમી તિથિ આવે ત્યારે જે અહીં સ્નાન કરશે, તેઓ પાવન ફળ મેળવશે.

Verse 29

न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् । विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति

તેમને એક વર્ષ સુધી સર્પજન્ય ભય રહેશે નહીં. અને જે કોઈ વિષથી પીડિત મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરશે…

Verse 31

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः । भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी

જો તે પણ હાથમાં ફળ લઈને નિષ્કપટ ભક્તિથી ત્યાં સ્નાન કરે, તો વંધ્યા સ્ત્રી પણ શીઘ્રે સુપુત્રવતી બનશે.

Verse 32

सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः

સૂત બોલ્યા—અવ્યક્ત જન્મવાળા તે બ્રહ્મા આમ બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે ત્યાંના યજ્ઞમાં આમંત્રિત અન્ય નાગો પણ આવી પહોંચ્યા.

Verse 33

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च

વાસુકિ અને તક્ષક, પુન્ડરીક અને કૃશોદર; કમ્બલ અને અશ્વતર નાગ; તેમજ શેષ અને કાલિય પણ.

Verse 34

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् । तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह

તેઓ નમસ્કાર કરીને દેવ પિતામહને ઊંચા સ્વરે બોલ્યા—‘તમારા આદેશથી અમે અહીં આ યજ્ઞમાં આવ્યા છીએ, હે પ્રપિતામહ.’

Verse 35

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः

સહાય માટે તે આજ્ઞા આપો, હે પ્રપિતામહ; જેના દ્વારા અમે નાગરાજ્યમાં અધિષ્ઠિત રહીને શીઘ્ર આપણું કર્તવ્ય પૂર્ણ કરી શકીએ.

Verse 36

ब्रह्मोवाच साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહોરગો, તમારું આ સહાય્ય અમારા હિત માટે છે. તેની સાથે શીઘ્ર જાઓ અને નાગરાજ સાથે (રક્ષણાર્થે) સ્થિત રહો.

Verse 37

नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः

ત્યારબાદ ત્યાં એકત્ર થયેલા તમારે સૌએ નાગતીર્થમાં જ યથાસ્થાને સ્થિર રહેવું જોઈએ.

Verse 38

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्

જે કોઈ દુષ્ટભાવ ધારણ કરીને અહીં મારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરવા આવે, તેને તરત જ અટકાવી રક્ષણ (નિયંત્રણ) કરવું જોઈએ.

Verse 39

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

રાક્ષસ હોય, પિશાચ હોય, ભૂત હોય કે મનુષ્ય પણ હોય—હે નાગો, મારા યજ્ઞનું રક્ષણ કરવું એ જ તમારું પરમ કર્તવ્ય છે.

Verse 40

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा । पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ

એ જ રીતે ભાદ્રપદ માસ આવે ત્યારે, કૃષ્ણપક્ષની પંચમી તિથિએ, તમે પણ ત્યાં પૂજા-સન્માન પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 41

सूत उवाच । बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् । सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः

સૂત બોલ્યા— ‘બાઢમ્’ કહીને તેમણે પિતામહ (બ્રહ્મા)ને પ્રણામ કર્યો; સનાતનના પુત્રો સાથે તેઓ નાગતીર્થમાં આશ્રયે ગયા।

Verse 42

ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् । कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्

તે સમયથી તે તીર્થ ‘નાગતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; ત્યાં સ્નાન કરનાર ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપનાર બન્યું।

Verse 43

यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्

જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક એકવાર પણ સ્નાન કરે છે, તેને સર્પોથી ઉપજતો ભય—વંશમાં પણ—કદી જન્મતો નથી।

Verse 44

तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह । पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्

ત્યાં સજ્જનો સાથે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) મિષ્ટાન્ન દાન કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ સનાતનને અગ્રસ્થાને રાખીને નાગેન્દ્રોની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 45

सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् । भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्

સાત જન્માંતર સુધી તે દુઃસ્થિતિમાં પડતો નથી. વિશેષ કરીને ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને શાકિનીઓથી કોઈ પીડા થતી નથી; અનિષ્ટ નથી, રોગ નથી, માનસિક વ્યથા નથી અને શત્રુભય પણ નથી.

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः । सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते

હે દ્વિજોત્તમો! જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક આ મહિમા પઠિત થતો સાંભળે, તે પણ એક વર્ષ સુધી પન્નગો (સર્પો) દ્વારા પીડિત થતો નથી.

Verse 47

सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् । नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति

સર્પદંશિત વ્યક્તિના સમક્ષ જો નાગતીર્થનું આ મહાન માહાત્મ્ય ઊંચે સ્વરે વાંચવામાં આવે, તો તે—મૃત્યુના આઘાતથી પીડિત હોવા છતાં—જીવિત રહે છે.

Verse 48

पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति

અને જ્યાં પુસ્તકમાં લખાયેલું આ નાગતીર્થ-સમુદ્ભવ માહાત્મ્ય રહે છે, ત્યાં કોઈ સર્પ ટકતો નથી.

Verse 183

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘નાગતીર્થોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકસો ત્ર્યાશી (૧૮૩)મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.