Adhyaya 181

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे सर्वेर्नागरैर्ब्राह्मणोत्तमैः । प्रेषितो मध्यगस्तत्र गर्तातीर्थसमुद्भवः

સૂતજી બોલ્યા—આ વચ્ચે તે નગરના સર્વ બ્રાહ્મણોત્તમોએ ગર્તાતીર્થથી સમુદ્ભવેલા મધ્યગને ત્યાં દૂતરૂપે મોકલ્યો।

Verse 2

रेरे मध्यग गत्वा त्वं ब्रूहि तं कुपितामहम् । विप्रवृत्ति प्रहंतारं नीतिमार्गविवर्जितम्

“રે રે મધ્યગ! તું જઈને તેને કહેજે—હું ક્રોધિત છું; તે બ્રાહ્મણધર્મની વૃત્તિનો વિનાશક છે અને નીતિમાર્ગથી વિમુખ છે.”

Verse 3

एतत्क्षेत्रं प्रदत्तं नः पूर्वेषां च द्विजन्मनाम् । महेश्वरेण तुष्टेन पूरिते सर्पजे बिले

આ પવિત્ર ક્ષેત્ર અમને અને અમારા પૂર્વજ દ્વિજોને પ્રસન્ન મહેશ્વરે આપ્યું; સર્પજ બિલને પૂરીને તેમણે ભૂમિને સુરક્ષિત અને યોગ્ય બનાવી।

Verse 4

तस्य दत्तस्य चाद्यैव पितामहशतं गतम् । पंचोत्तरमसन्दिग्धं यावत्त्वं कुपितामह

તે દાનના ફળથી આજે પણ નિઃસંદેહ સો અને પાંચ પિતૃ-પેઢીઓ મુક્તિ પામી છે—હે ક્રોધિત પિતામહ, તું શાંત અને તૃપ્ત રહે ત્યાં સુધી।

Verse 5

न केनापि कृतोऽस्माकं तिरस्कारो यथाऽधुना । त्वां मुक्त्वा पापकर्माणं न्यायमार्गविवर्जितम्

આજે જેવો તિરસ્કાર થાય છે એવો અમારો કોઈએ કર્યો નથી—તું સિવાય, હે પાપકર્મી, જેણે ન્યાયમાર્ગ ત્યાગ્યો છે।

Verse 6

नागरैर्ब्राह्मणैर्बाह्यं योऽत्र यज्ञं समाचरेत् । श्राद्धं वा स हि वध्यः स्यात्सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

અહીં નાગર બ્રાહ્મણોને બહાર રાખીને જે યજ્ઞ કે શ્રાદ્ધ કરે, તે સર્વ દ્વિજોના દ્વારા દંડનીય (વધ્ય) ગણાય।

Verse 7

न तस्य जायते श्रेयस्तत्समुत्थं कथंचन । एतत्प्रोक्तं तदा तेन यदा स्थानं ददौ हि नः

તે અયોગ્ય કર્મથી કોઈપણ રીતે કલ્યાણફળ ઉત્પન્ન થતું નથી. જ્યારે તેણે અમને આ સ્થાન આપ્યું ત્યારે તેણે એ જ વાત ત્યારે કહી હતી।

Verse 8

तस्माद्यत्कुरुषे यज्ञं ब्राह्मणैर्नागरैः कुरु । नान्यथा लप्स्यसे कर्तुं जीवद्भिर्नागरैर्द्विजैः

અતએવ તું જે યજ્ઞ કરેશ, તે નાગર બ્રાહ્મણો સાથે જ કર. નહિંતર નાગર દ્વિજ જીવતા હોય ત્યાં સુધી તને તે યજ્ઞ કરવા દેવામાં નહિ આવે.

Verse 9

एवमुक्तस्ततो गत्वा मध्यगो यत्र पद्मजः । यज्ञमण्डपदूरस्थो ब्राह्मणैः परिवारितः

આ રીતે કહ્યા પછી તે ત્યાંથી જઈ મધ્યસ્થાને પહોંચ્યો, જ્યાં પદ્મજ (બ્રહ્મા) હતા. યજ્ઞમંડપથી થોડે દૂર તે બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલો ઊભો હતો.

Verse 10

यत्प्रोक्तं नागरैः सर्वैः सविशेषं तदा हि सः । तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह सांत्वपूर्वमिदं वचः

ત્યારે સર્વ નાગરોએ વિશેષ રીતે જે કહ્યું હતું તે સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ પહેલાં સાંત્વના આપતાં આ વચન કહ્યું.

Verse 11

मानुषं भावमापन्न ऋत्विग्भिः परिवारितः । त्वया सत्यमिदं प्रोक्तं सर्वं मध्यगसत्तम

હું માનુષ ભાવ ધારણ કરીને ઋત્વિજોથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં, હે મધ્યસ્થોમાં શ્રેષ્ઠ! તું જે કહ્યું છે તે સર્વથા સત્ય છે.

Verse 12

किं करोमि वृताः सर्वे मया ते यज्ञकर्मणि । ऋत्विजोऽध्वर्यु पूर्वा ये प्रमादेन न काम्यया

હું શું કરું? યજ્ઞકર્મ માટે અધ્વર્યુ વગેરે સર્વ ઋત્વિજોને મેં પહેલેથી જ નિમ્યા છે; આ મારી બેદરકારીથી થયું, જાણબૂઝીને ઇચ્છાથી નહિ.

Verse 13

तस्मादानय तान्सर्वानत्र स्थाने द्विजोत्तमान् । अनुज्ञातस्तु तैर्येन गच्छामि मखमण्डपे

અતએવ તે સર્વ દ્વિજોત્તમોને અહીં આ સ્થાને લઈ આવો. તેઓની અનુમતિ મળ્યા પછી હું યજ્ઞમંડપે જઈશ.

Verse 14

मध्यग उवाच । त्वं देवत्वं परित्यज्य मानुषं भावमाश्रितः । तत्कथं ते द्विजश्रेष्ठाः समागच्छंति तेंऽतिकम्

મધ્યગ બોલ્યો—તમે દેવત્વ ત્યજી માનુષભાવ ધારણ કર્યો છે. તો પછી તે દ્વિજશ્રેષ્ઠો તમારા નજીક કેવી રીતે આવી ભેગા થાય છે?

Verse 15

श्रेष्ठा गावः पशूनां च यथा पद्मसमुद्भव । विप्राणामिह सर्वेषां तथा श्रेष्ठा हि नागराः

હે પદ્મસમુદ્ભવ! જેમ પશુઓમાં ગાયો શ્રેષ્ઠ છે, તેમ અહીં સર્વ બ્રાહ્મણોમાં નાગર બ્રાહ્મણો જ નિશ્ચયે શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 16

तत्माच्चेद्वांछसि प्राप्तिं त्वमेतां यज्ञसंभवाम् । तद्भक्त्यानागरान्सर्वान्प्रसादय पितामह

અતએવ જો તું યજ્ઞજન્ય આ સિદ્ધિ મેળવવા ઇચ્છે, તો હે પિતામહ! ભક્તિથી સર્વ નાગરોને પ્રસન્ન કર.

Verse 17

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजो भीत ऋत्विग्भिः परिवारितः । जगाम तत्र यत्रस्था नागराः कुपिता द्विजाः

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) ભયભીત થયો અને ઋત્વિજોથી ઘેરાઈને ત્યાં ગયો, જ્યાં ક્રોધિત નાગર દ્વિજ બ્રાહ્મણો ઊભા હતા.

Verse 18

प्रणिपत्य ततः सर्वान्विनयेन समन्वितः । प्रोवाच वचनं श्रुत्वा कृतांजलिपुटः स्थितः

ત્યારે તે વિનયથી યુક્ત થઈ સૌને પ્રણામ કરીને, તેમની વાત સાંભળી, હાથ જોડીને ઊભો રહી વચન બોલ્યો।

Verse 19

जानाम्यहं द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्रेऽस्मिन्हाट केश्वरे । युष्मद्बाह्यं वृथा श्राद्धं यज्ञकर्म तथैव च

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! હું જાણું છું કે આ હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં તમારાં વિના કરાયેલું શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞકર્મ બંને નિષ્ફળ છે।

Verse 20

कलिभीत्या मयाऽनीतं स्थानेऽस्मिन्पुष्करं निजम् । तीर्थं च युष्मदीयं च निक्षेपोऽ यंसमर्पितः

કલિના ભયથી મેં મારું પોતાનું પુષ્કર આ સ્થાને લાવ્યું છે; અને આ તીર્થ-નિક્ષેપ તમને જ સમર્પિત કર્યો છે—આ હવે તમારું છે।

Verse 21

ऋत्विजोऽमी समानीता गुरुणा यज्ञसिद्धये । अजानता द्विजश्रेष्ठा आधिक्यं नागरात्मकम्

યજ્ઞસિદ્ધિ માટે મારા ગુરુએ આ ઋત્વિજોને લાવ્યા; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, નાગરોનું વિશેષ અધિકાર-મહત્ત્વ તેઓ જાણતા ન હતા।

Verse 22

तस्माच्च क्षम्यतां मह्यं यतश्च वरणं कृतम् । एतेषामेव विप्राणामग्निष्टोमकृते मया

અતએવ મને ક્ષમા કરશો; કારણ કે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ માટે મેં આ જ બ્રાહ્મણોને વર્યા હતા।

Verse 23

एतच्च मामकं तीर्थं युष्माकं पापनाशनम् । भविष्यति न सन्देहः कलिकालेऽपि संस्थिते

આ મારું આ તીર્થ તમારાં પાપોનો નાશ કરનાર બનશે—એમાં શંકા નથી; કલિયુગમાં પણ તેનું પ્રભાવ અચળ રહેશે।

Verse 24

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं नागरैर्बाह्यं यज्ञं चात्र करिष्यसि । तदन्येऽपि सुराः सर्वे तव मार्गानुयायि नः । भविष्यन्ति तथा भूपास्तत्कार्यो न मखस्त्वया

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જો તમે નાગરોને બહાર રાખીને અહીં યજ્ઞ કરશો, તો અન્ય બધા દેવતાઓ પણ તમારો માર્ગ અનુસરી લેશે; તેમ જ રાજાઓ પણ. તેથી એવો મખ તમારે કરવો યોગ્ય નથી।

Verse 25

यद्येवमपि देवेश यज्ञकर्म करिष्यसि । अवमन्य द्विजान्सर्वाक्षिप्रं गच्छास्मदंतिकात्

તથાપિ, હે દેવેશ, જો તમે યજ્ઞકર્મ કરવાનું જ આગ્રહ રાખો, તો સર્વ દ્વિજોને અપમાન કરીને અમારી સન્નિધિમાંથી ત્વરિત ચાલ્યા જાઓ।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति । श्राद्धं वा नागरैर्बाह्यं वृथा तत्संभविष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—આજથી જે કોઈ અહીં નાગરોને બહાર રાખીને યજ્ઞ કે શ્રાદ્ધ કરશે, તે સર્વથા નિષ્ફળ થશે।

Verse 27

नागरोऽपि च यो न्यत्र कश्चिद्यज्ञं करिष्यति । एतत्क्षेत्रं परित्यज्य वृथा तत्संभविष्यति

અને કોઈ નાગર પણ જો આ ક્ષેત્ર છોડીને અન્યત્ર યજ્ઞ કરે, તો તે યજ્ઞ પણ નિષ્ફળ થશે।

Verse 28

मर्यादेयं कृता विप्रा नागराणां मयाऽधुना । कृत्वा प्रसादमस्माकं यज्ञार्थं दातुमर्हथ । अनुज्ञां विधिवद्विप्रा येन यज्ञं करोम्यहम्

હે વિપ્રો! મેં હવે નાગરો માટે આ મર્યાદા-નિયમ સ્થાપિત કર્યો છે. તેથી અમારે પર પ્રસન્ન થઈ યજ્ઞાર્થે જે જરૂરી હોય તે દાન કરો. અને હે બ્રાહ્મણો! વિધિપૂર્વક તમારી અનુજ્ઞા આપો, જેથી હું યજ્ઞ કરી શકું.

Verse 29

सूत उवाच । ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तुष्टैरनुज्ञातः पितामहः । चकार विधिवद्यज्ञं ये वृता ब्राह्मणाश्च तैः

સૂત બોલ્યા—પછી સંતોષ પામેલા તે બ્રાહ્મણોએ વિધિપૂર્વક અનુજ્ઞા આપતાં પિતામહ (બ્રહ્મા) એ, તેઓએ નિયુક્ત કરેલા બ્રાહ્મણો સાથે, નિયમ મુજબ યજ્ઞ કર્યો.

Verse 30

विश्वकर्मा समागत्य ततो मस्तकमण्डनम् । चकार ब्राह्मणश्रेष्ठा नागराणां मते स्थितः

પછી વિશ્વકર્મા આવીને મસ્તકનું અલંકારણ (મુકુટ-સજાવટ) બનાવ્યું. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! તેણે નાગરોની માન્ય પરંપરા મુજબ જ કાર્ય કર્યું.

Verse 31

ब्रह्मापि परमं तोषं गत्वा नारदमब्रवीत् । सावित्रीमानय क्षिप्रं येन गच्छामि मण्डपे

બ્રહ્મા પણ પરમ પ્રસન્નતા પામી નારદને બોલ્યા—“સાવિત્રીને તુરંત લઈ આવ, જેથી હું યજ્ઞમંડપે જઈ શકું.”

Verse 32

वाद्यमानेषु वाद्येषु सिद्धकिन्नरगुह्यकैः । गन्धर्वैर्गीतसंसक्तैर्वेदोच्चारपरैर्द्विजैः । अरणिं समुपादाय पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्

સિદ્ધ, કિન્નર અને ગુહ્યકો વાદ્યો વગાડતા હતા; ગંધર્વો ગાનમાં લીન હતા; અને વેદોચ્ચારમાં તત્પર દ્વિજોથી દિશાઓ ગુંજતી હતી—ત્યારે પુલસ્ત્યે અરણિ (અગ્નિમંથનની કાઠીઓ) હાથમાં લઈ આ વચન કહ્યાં.

Verse 33

पत्नी ३ पत्नीति विप्रेन्द्राः प्रोच्चैस्तत्र व्यवस्थिताः

ત્યાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પોતાના-પોતાના સ્થાને ઊભા રહી ઊંચા સ્વરે પોકાર્યા— “પત્ની! પત્ની!”।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा नारदं मुनिसत्तमम् । संज्ञया प्रेषयामास पत्नी चानीयतामिति

એ દરમિયાન બ્રહ્માએ મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને સંકેતથી મોકલી કહ્યું— “મારી પત્નીને અહીં લઈ આવો।”

Verse 35

सोऽपि मंदं समागत्य सावित्रीं प्राह लीलया । युद्धप्रियोंऽतरं वांछन्सावित्र्या सह वेधसः

તે પણ ધીમે આવીને સાવિત્રીને લીલાભાવે બોલ્યો; વેધસ (બ્રહ્મા) સાથે સાવિત્રી વિષે યુદ્ધપ્રિય ભાવને કલહનો અવસર મળે એમ શોધતો હતો।

Verse 36

अहं संप्रेषितः पित्रा तव पार्श्वे सुरेश्वरि । आगच्छ प्रस्थितः स्नातः सांप्रतं यज्ञमण्डपे

હે સુરેશ્વરી, તારા પતિએ મને તારા પાસે મોકલ્યો છે. આવો— તેઓ સ્નાન કરીને નીકળી ગયા છે અને અત્યારે યજ્ઞમંડપમાં છે।

Verse 37

परमेकाकिनी तत्र गच्छमाना सुरेश्वरि । कीदृग्रूपा सदसि वै दृश्यसे त्वमनाथवत्

હે સુરેશ્વરી, તું ત્યાં એકલી જ જઈ રહી છે; સભામાં તું કેવી દેખાશે— જાણે તને કોઈ આધાર ન હોય?

Verse 38

तस्मादानीयतां सर्वा याः काश्चिद्देवयोषितः । याभिः परिवृता देवि यास्यसि त्वं महामखे

અતએવ જે કોઈ દેવલોકની દેવયોષિતાઓ છે તે સર્વને બોલાવી લાવો. હે દેવી, તેમની પરિભ્રમણમાં તું મહાયજ્ઞમાં જશે.

Verse 39

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो मुनिसत्तमः । अब्रवीत्पितरं गत्वा तातांबाऽकारिता मया

આ રીતે કહી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ પોતાના પિતાને મળવા ગયા અને બોલ્યા—“પિતાજી, માતાને મેં બોલાવી છે.”

Verse 41

पुलस्त्यं प्रेषयामास सावित्र्या सन्निधौ ततः । गच्छ वत्स त्वमानीहि स्थानं सा शिथिलात्मिका । सोमभारपरिश्रांतं पश्य मामूर्ध्वसंस्थितम्

પછી સાવિત્રીની સન્નિધિમાં તેણે પુલસ્ત્યને મોકલ્યો—“જા વત્સ, તેને તેના સ્થાને લઈ આવ; તે મનથી શિથિલ છે. સોમના ભારથી થાકેલો હું ઉપર સ્થિત છું—મને જો.”

Verse 42

एष कालात्ययो भावि यज्ञकर्मणि सांप्रतम् । यज्ञयानमुहूर्तोऽयं सावशेषो व्यवस्थितः

હમણાં યજ્ઞકર્મમાં વિલંબ થવાનો છે. યજ્ઞ માટે પ્રસ્થાનનો આ શુભ મુહૂર્ત હજી થોડો બાકી રહી સ્થિર છે.

Verse 43

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुलस्त्यः सत्वरं ययौ । सावित्री तिष्ठते यत्र गीतनृत्यसमाकुला

તેનું વચન સાંભળી પુલસ્ત્ય તત્કાળ દોડી ગયો, જ્યાં સાવિત્રી ગાન અને નૃત્યથી ગુંજતા સ્થાને નિવાસ કરતી હતી.

Verse 44

ततः प्रोवाच किं देवि त्वं तिष्ठसि निराकुला । यज्ञयानोचितः कालः सोऽयं शेषस्तु तिष्ठति

ત્યારે તેણે કહ્યું—“હે દેવી, તું નિરાકુલ કેમ ઊભી છે? યજ્ઞ તરફ જવાનો યોગ્ય સમય આ જ છે; હવે તો થોડો જ સમય બાકી રહ્યો છે.”

Verse 45

तस्मादागच्छ गच्छामस्तातः कृच्छ्रेण तिष्ठति । सोमभारार्द्दितश्चोर्ध्वं सर्वैर्देवैः समावृतः

“અતએવ આવ, આપણે જઈએ. તારો પિતા કઠિનતાથી ઊભો છે, સોમના ભારથી પીડિત; અને તેના ઉપર સર્વ દેવો એકત્ર થઈને ઘેરાયેલા છે.”

Verse 46

सावित्र्युवाच । सर्वदेववृतस्तात तव तातो व्यवस्थितः । एकाकिनी कथं तत्र गच्छाम्यहमनाथवत्

સાવિત્રી બોલી—“પ્રિય, તારો પિતા ત્યાં સર્વ દેવોથી ઘેરાઈને સ્થિત છે. હું એકલી ત્યાં કેવી રીતે જાઉં, જાણે અનાથ?”

Verse 47

तद्ब्रूहि पितरं गत्वा मुहूर्तं परिपाल्यताम्

“અતએવ તું જઈને પિતાને કહેજે—એક મુહૂર્ત સુધી પ્રતીક્ષા રાખે.”

Verse 48

यावदभ्येति शक्राणी गौरी लक्ष्मीस्तथा पराः । देवकन्याः समाजेऽत्र ताभिरेष्याम्यह८द्रुतम्

“આ સભામાં શક્રાણી (ઇન્દ્રાણી), ગૌરી, લક્ષ્મી તથા અન્ય દેવકન્યાઓ આવી પહોંચે ત્યાં સુધી રાહ જુઓ; હું તેમની સાથે ઝડપથી આવી જઈશ.”

Verse 49

सर्वासां प्रेषितो वायुर्निमत्रणकृते मया । आगमिष्यन्ति ताः शीघ्रमेवं वाच्यः पिता त्वया

સર્વને આમંત્રણ આપવા મેં વાયુને મોકલ્યો છે. તેઓ શીઘ્ર આવી પહોંચશે—આ વાત તું તારા પિતાને કહેજે.

Verse 50

सूत उवाच । सोऽपि गत्वा द्रुतं प्राह सोमभारार्दितं विधिम् । नैषाभ्येति जगन्नाथ प्रसक्ता गृहकर्मणि

સૂત બોલ્યા: તે પણ ઝડપથી જઈ સોમયજ્ઞના ભારથી પીડિત બ્રહ્માને કહ્યું—“હે જગન્નાથ! તે આવતી નથી; ગૃહકર્મમાં આસક્ત છે.”

Verse 51

सा मां प्राह च देवानां पत्नीभिः सहिता मखे । अहं यास्यामि तासां च नैकाद्यापि प्रदृश्यते

તેણે મને કહ્યું—“હું દેવપત્નીઓ સાથે યજ્ઞમાં જઈશ; પરંતુ તેમનીમાંથી એક પણ હજી સુધી અહીં દેખાતી નથી.”

Verse 52

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ कुरु यत्ते सुरोचते । अतिक्रामति कालोऽयं यज्ञयानसमुद्रवः । तिष्ठते च गृहव्यग्रा सापि स्त्री शिथिलात्मिका

આ જાણીને, હે સૂરશ્રેષ્ઠ, તને જે યોગ્ય લાગે તે કર. સમય વીતે છે, યજ્ઞયાનની તૈયારીમાં ગડબડ છે; અને તે સ્ત્રી પણ ગૃહકાર્યમાં વ્યગ્ર રહી અટકી છે—તેનો સંકલ્પ શિથિલ છે.

Verse 53

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुलस्त्यस्य पितामहः । समीपस्थं तदा शक्रं प्रोवाच वचनं द्विजाः

તેના વચન સાંભળી પુલસ્ત્યના પિતામહ બ્રહ્માએ, હે દ્વિજોઃ, ત્યારે નજીક ઊભેલા શક્રને કહ્યું.

Verse 54

ब्रह्मोवाच । शक्र नायाति सावित्री सापि स्त्री शिथिलात्मिका । अनया भार्यया यज्ञो मया कार्योऽयमेव तु

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે શક્ર! સાવિત્રી આવતી નથી; તે પણ સ્ત્રી, સંકલ્પમાં શિથિલ છે. તેથી આ હાજર પત્ની સાથે જ આ યજ્ઞ મને જ કરવો પડશે.

Verse 55

गच्छ शक्र समानीहि कन्यां कांचित्त्वरान्वितः । यावन्न क्रमते कालो यज्ञयानसमुद्भवः

હે શક્ર! ત્વરાથી જા અને કોઈ કન્યાને લઈને આવ; યજ્ઞજન્ય શુભ મુહૂર્ત પસાર થઈ જાય તે પહેલાં.

Verse 56

पितामहवचः श्रुत्वा तदर्थं कन्यका द्विजाः । शक्रेणासादिता शीघ्रं भ्रममाणा समीपतः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! પિતામહ (બ્રહ્મા)નું વચન સાંભળી, તે કાર્ય માટે શક્ર નજીકમાં ફરતી એક કન્યાને ઝડપથી જઈને મળ્યો.

Verse 57

अथ तक्रघटव्यग्रमस्तका तेन वीक्षिता । कन्यका गोपजा तन्वी चंद्रास्या पद्मलोचना

ત્યારે તેણે જોઈ—છાશના ઘડામાં મન લગાવી માથું ઝુકાવેલી એક ગોપકન્યા; તે સુકુમારી, ચંદ્રમુખી અને કમળલોચના હતી.

Verse 58

सर्वलक्षणसंपूर्णा यौवनारंभमाश्रिता । सा शक्रेणाथ संपृष्टा का त्वं कमललोचने

તે સર્વ શુભલક્ષણોથી પરિપૂર્ણ અને યૌવનારંભમાં પ્રવેશેલી હતી. ત્યારે શક્રે તેને પૂછ્યું—“હે કમળલોચને! તું કોણ છે?”

Verse 59

कुमारी वा सनाथा वा सुता कस्य ब्रवीहि नः

તું કુંવારી છે કે કોઈના આશ્રયમાં છે? તું કોની પુત્રી છે—અમને કહી દે।

Verse 60

कन्यो वाच । गोपकन्यास्मि भद्रं ते तक्रं विक्रेतुमागता । यदि गृह्णासि मे मूल्यं तच्छीघ्रं देहि मा चिरम्

કન્યા બોલી—તમારું કલ્યાણ થાઓ. હું ગોપની પુત્રી છું; છાશ વેચવા આવી છું. જો તમે લો તો મારી કિંમત તરત આપો, વિલંબ ન કરો।

Verse 61

तच्छ्रुत्वा त्रिदिवेन्द्रोऽपि मत्वा तां गोपकन्यकाम् । जगृहे त्वरया युक्तस्तक्रं चोत्सृज्य भूतले

આ સાંભળી ત્રિદિવોના સ્વામી ઇન્દ્રે તેને ગોપકન્યા માની ઉતાવળે પકડી લીધી અને છાશ જમીન પર ઢોળી નાખી।

Verse 62

अथ तां रुदतीं शक्रः समादाय त्वरान्वितः । गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्येनाकर्षयत्ततः

પછી શક્રે રડતી કન્યાને ઉતાવળે ઉઠાવી, ગાયના મોઢેથી અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો અને ગુપ્ત માર્ગથી ત્યાંથી ખેંચી બહાર કાઢી।

Verse 63

एवं मेध्यतमां कृत्वा संस्नाप्य सलिलैः शुभैः । ज्येष्ठकुण्डस्य विप्रेन्द्राः परिधाय्य सुवाससी

આ રીતે તેને અતિ પવિત્ર બનાવી, શુભ જળોથી સ્નાન કરાવી—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો—જ્યેષ્ઠકુંડ પાસે તેને સુંદર વસ્ત્રો પહેરાવ્યાં।

Verse 64

ततश्च हर्षसंयुक्तः प्रोवाच चतुराननम् । द्रुतं गत्वा पुरो धृत्वा सर्वदेवसमागमे

પછી હર્ષથી યુક્ત થઈ તેણે ચતુરાનન (બ્રહ્મા)ને કહ્યું— “શીઘ્ર જઈ સર્વ દેવોના મહાસમાગમે તેને અગ્રસ્થાને સ્થાપિત કર.”

Verse 65

कन्यकेयं सुरश्रेष्ठ समानीता मयाऽधुना । तवार्थाय सुरूपांगी सर्वलक्षणलक्षिता

“હે સૂરશ્રેષ્ઠ! આ કન્યાને મેં હમણાં જ તારા હિતાર્થે અહીં લાવી છે— સુરૂપ અંગવાળી અને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત.”

Verse 66

गोपकन्या विदित्वेमां गोवक्त्रेण प्रवेश्य च । आकर्षिता च गुह्येन पावनार्थं चतुर्मुख

“આને ગોપકન્યા જાણીને, ગાયના મુખ દ્વારા પ્રવેશ કરાવ્યો અને પછી ગુપ્ત માર્ગથી બહાર ખેંચી કાઢી— હે ચતુર્મુખ! પાવનતા માટે જ.”

Verse 67

श्रीवासुदेव उवाच । गवां च ब्राह्मणानां च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरन्यत्र तिष्ठति

શ્રી વાસુદેવે કહ્યું— “ગાયો અને બ્રાહ્મણોનું કુલ એક જ છે, છતાં તે બે રીતે દેખાય છે; એક તરફ મંત્રો સ્થિત છે અને બીજી તરફ હવિ (યજ્ઞાહુતિ) સ્થિત છે.”

Verse 68

धेनूदराद्विनिष्क्रांता तज्जातेयं द्विजन्मनाम् । अस्याः पाणिग्रहं देव त्वं कुरुष्व मखाप्तये

“તે ધેનુના ઉદરથી બહાર આવી છે; તેથી તે દ્વિજોની જાતિની છે. હે દેવ! યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે તેનું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) તમે કરાવો.”

Verse 69

यावन्न चलते कालो यज्ञयानसमुद्भवः

જ્યાં સુધી કાળ આગળ વધતો નથી, ત્યાં સુધી યજ્ઞયાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો આ માર્ગ પ્રવર્તે છે।

Verse 70

रुद्र उवाच । प्रविष्टा गोमुखे यस्मादपानेन विनिर्गता । गायत्रीनाम ते पत्नी तस्मादेषा भविष्यति

રુદ્રે કહ્યું—જે ગોમુખથી પ્રવેશી અપાનમાર્ગે બહાર નીકળી, તેથી એ જ ‘ગાયત્રી’ નામે તારી પત્ની થશે।

Verse 71

ब्रह्मोवाच । वदन्तु ब्राह्मणाः सर्वे गोपकन्याप्यसौ यदि । संभूय ब्राह्मणीश्रेष्ठा यथा पत्नी भवेन्मम

બ્રહ્માએ કહ્યું—જો આ ખરેખર ગોપકન્યા હોય તો સર્વ બ્રાહ્મણો કહો; અને સૌ મળીને એને બ્રાહ્મણીશ્રેષ્ઠા ઠરાવી મારી પત્ની થવા યોગ્ય નિશ્ચિત કરો।

Verse 72

ब्राह्मणा ऊचुः । एषा स्याद्ब्राह्मणश्रेष्ठा गोपजातिविवर्जिता । अस्मद्वाक्याच्चतुर्वक्त्र कुरु पाणिग्रहं द्रुतम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—આ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠા છે, ગોપજાતિથી રહિત છે; અમારા વચનથી, હે ચતુર્વક્ત્ર, ત્વરિત પાણિગ્રહણ કરો।

Verse 73

सूत उवाच । ततः पाणिग्रहं चक्रे तस्या देवः पितामहः । कृत्वा सोमं ततो मूर्ध्नि गृह्योक्तविधिना द्विजाः

સૂતે કહ્યું—પછી દેવ પિતામહે તેનું પાણિગ્રહણ કર્યું; ત્યારબાદ દ્વિજોએ ગૃહ્યવિધિ મુજબ તેના મસ્તક પર સોમ સ્થાપિત કર્યો।

Verse 74

संतिष्ठति च तत्रस्था महादेवी सुपावनी । अद्यापि लोके विख्याता धनसौभाग्यदायिनी

ત્યાં જ પરમ પાવન મહાદેવી પ્રતિષ્ઠિત રહી વિરાજે છે; આજેય લોકમાં ધન અને સૌભાગ્ય આપનારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 76

कन्या हस्तग्रहं तत्र याऽप्नोति पतिना सह । सा स्यात्पुत्रवती साध्वी सुखसौभाग्यसंयुता

જે કન્યા તે પવિત્ર સ્થાને પતિ સાથે હસ્તગ્રહણ-વિધિ પ્રાપ્ત કરે છે, તે સાધ્વી બની પુત્રવતી તથા સુખ-સૌભાગ્યથી યુક્ત થાય છે।

Verse 77

पिंडदानं नरस्तस्यां यः करोति द्विजोत्तमाः । पितरस्तस्य संतुष्टास्तर्पिताः पितृतीर्थवत्

હે દ્વિજોત્તમો, જે પુરુષ ત્યાં પિંડદાન કરે છે, તેના પિતૃઓ સંતોષ પામી તૃપ્ત થાય છે—જાણે પ્રસિદ્ધ પિતૃતીથમાં કરેલું હોય તેમ।

Verse 79

यस्तस्यां कुरुते मर्त्यः कन्यादानं समाहितः । समस्तं फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

જે મર્ત્ય ત્યાં એકાગ્ર ચિત્તે કન્યાદાન કરે છે, તે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 181

इति श्रीस्कादे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गायत्रीविवाहे गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकाशीत्युत्तरशततमोअध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદમહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના ગાયત્રી-વિવાહ પ્રસંગમાં ‘ગાયત્રીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો એક્યાસીવો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।