Adhyaya 157

Verse 1

सूत उवाच । एवं संबोधितस्तैस्तु लोकैः पुष्पस्तदा द्विजाः । तानब्रवीत्ततः कुद्धो न करिष्यामि भोजनम्

સૂતજીએ કહ્યું—લોકોએ આ રીતે સંબોધ્યા પછી, પુષ્પ નામના બ્રાહ્મણે ક્રોધથી તેમને કહ્યું—‘હું ભોજન નહીં કરું।’

Verse 2

यावन्न चास्य पापस्य करिष्यामि प्रतिक्रियाम् । तद्वदध्वं महाभागा देवो वा देवताऽथवा

જ્યાં સુધી હું આ પાપનું યોગ્ય પ્રતિકાર—પ્રાયશ્ચિત્ત—ન કરું, ત્યાં સુધી, હે મહાભાગો, કહો—કયા દેવ અથવા કઈ દેવતાની શરણ લેવી?

Verse 3

तथान्ये सिद्धमन्त्रा वा सद्यः प्रत्ययकारकाः । आराधिता यथा सद्यो मानुषाणां वरप्रदाः

અથવા એવા અન્ય સિદ્ધ મંત્રો કહો, જે તરત જ પ્રત્યક્ષ ફળનો વિશ્વાસ કરાવે; યોગ્ય રીતે આરાધના કરવાથી તેઓ મનુષ્યોને શીઘ્ર વરદાન આપે છે.

Verse 4

जना ऊचुः । एको देवः स्थितश्चात्र सद्यःप्रत्ययकारकः । तथैका देवता चात्र श्रूयते जगती तले

લોકોએ કહ્યું—અહીં એક જ દેવ પ્રતિષ્ઠિત છે, જે તરત પ્રત્યક્ષ ફળ આપી નિશ્ચય કરાવે છે. તેમજ આ ભૂમિતળ પર અહીં એક વિશેષ દેવી વિશે પણ સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 5

पुष्प उवाच । कोऽसौ देवः कियद्दूरे कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । तथा च देवता ब्रूत दयां कृत्वा ममोपरि

પુષ્પે કહ્યું—એ દેવ કોણ છે? કેટલો દૂર છે, અને કયા સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત છે? તેમજ તે દેવી વિષે પણ કહો; મારા પર દયા કરો.

Verse 6

जना ऊचुः । चमत्कारपुरे सूर्यो याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । अस्ति विप्र श्रुतोऽस्माभिः सद्यः प्रत्ययकारकः

લોકોએ કહ્યું—ચમત્કારપુરમાં યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા સૂર્યદેવ છે. હે વિપ્ર, અમે સાંભળ્યું છે કે તેઓ ત્યાં જ છે અને તરત પ્રત્યક્ષ ફળ આપનાર છે.

Verse 7

सूर्यवारेण सप्तम्यां फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । यः करोति नरस्तस्य ह्यष्टोत्तरशतं द्विज

રવિવારે સપ્તમી તિથિએ, હાથમાં ફળ લઈને જે પુરુષ પ્રદક્ષિણા કરે—હે દ્વિજ—તેને એકસો આઠ પ્રદક્ષિણાઓ કરવી જોઈએ.

Verse 8

तस्य सिद्धिप्रदः सम्यङ्मनसा वांछितं ददेत् । तथान्या शारदा नाम देवी काश्मीरसंस्थिता

તે સૂર્યદેવ સિદ્ધિ આપનાર છે અને મનમાં ઇચ્છિત વસ્તુ યોગ્ય રીતે આપે છે. તેવી જ રીતે કાશ્મીરમાં પ્રતિષ્ઠિત ‘શારદા’ નામની બીજી દેવી પણ છે.

Verse 9

उपवासकृतेरेव सापि सिद्धिप्रदायिनी । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जनानां स द्विजोत्तमाः

ઉપવાસવ્રતના આચરણથી તે દેવી પણ સિદ્ધિ આપનારી છે. લોકોના આ વચન સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (પુષ્પ) …

Verse 10

समुद्दिश्य चमत्कारं तस्मात्स्थानात्ततः परम् । चमत्कारपुरं प्राप्य सप्तम्यां सूर्यवासरे

પછી ‘ચમત્કાર’ એવા અદ્ભુત તીર્થને લક્ષ્ય કરીને, તે સ્થાનથી આગળ પ્રસ્થાન કરી, સપ્તમીના દિવસે—રવિવારે—ચમત્કારપુર પહોંચ્યો.

Verse 11

तत्रागत्य ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः । गतः संति ष्ठते यत्र याज्ञवल्क्यकृतो रविः

ત્યાં આવી તેણે સ્નાન કર્યું; શુદ્ધ બની, મનને એકાગ્ર કરીને, જ્યાં યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલો રવિ (સૂર્ય) વિરાજે છે તે સ્થાને ગયો.

Verse 12

ततः प्रदक्षिणाः कृत्वा अष्टोत्तरशतं मिताः । नालिकेराणि चादाय श्रद्धया परयाः युतः

પછી તેણે એકસો આઠ પ્રદક્ષિણાઓ કરી; અને અર્પણ માટે નાળિયેર લઈને, તે પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થયો.

Verse 13

ततः क्षुत्क्षामकंठः स परिश्रांतस्तदग्रतः । उपविष्टो जपं कुर्वन्सूर्येष्टैः स्तवनैस्तदा

ત્યારબાદ ભૂખથી તેનું ગળું સૂકી ગયું અને તે અત્યંત થાકી ગયો. દેવતાના સમક્ષ બેસીને તેણે જપ કર્યો અને સૂર્યને પ્રિય એવા સ્તવનો દ્વારા ત્યારે સ્તુતિ કરી.

Verse 14

मंडलब्राह्मणाद्यैश्च तारं स्वरमुपाश्रितः । सप्तयुंजर वाद्यैश्च अग्निरेवेति भक्तितः

મંડલ-બ્રાહ્મણો વગેરેના આધારથી તેણે ઊંચો, ગુંજતો સ્વર ધારણ કર્યો. સાત પ્રકારના વાદ્યોના નાદ સાથે ભક્તિપૂર્વક તેણે “અગ્નિ જ ખરેખર (પૂજ્ય) છે” એમ ઘોષ કર્યો.

Verse 15

आदित्यव्रतसंज्ञाद्यैः सामभिर्दृढभक्तिभाक् । क्षुरिकामंत्रपूर्वैश्च तथैवाथर्वणोद्भवैः

દૃઢ ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેણે ‘આદિત્યવ્રત’ વગેરે નામે પ્રસિદ્ધ સામગાનો દ્વારા સ્તુતિ કરી; તેમજ ‘ક્ષુરિકા’થી આરંભ થતા મંત્રો અને અથર્વ પરંપરાથી ઉત્પન્ન મંત્રો દ્વારા પણ તેવી જ ઉપાસના કરી.

Verse 16

यावदन्योर्कवारस्तु नैव तुष्टो दिवाकरः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते वैराग्यं परमं गतः

જ્યાં સુધી બીજો/અનુકૂળ ન હોય એવો દિવસ હતો, ત્યાં સુધી દિવાકર પ્રસન્ન ન થયો; પરંતુ પૌર્ણિમાનો દિવસ આવતા તેણે પરમ વૈરાગ્ય (અને સંકલ્પશુદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરી.

Verse 17

ततः पुष्पो विधायाथ स्नानं धौतांबरः शुचिः । भूनाम्ना साध्य भूमिं च स्थंडिलार्थं द्विजोत्तमाः

પછી પુષ્પાર્પણ કરીને તેણે સ્નાન કર્યું. ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરી શુચિ બની, તે દ્વિજોત્તમે ‘ભૂ’ નામક મંત્રથી સ્થંડિલ (યજ્ઞસ્થાન) માટે ભૂમિને સંસ્કૃત/સિદ્ધ કરી.

Verse 18

स्थंडिलं हस्तमात्रं च स्थंडिले प्रत्यकल्पयत् । अग्निमीऌएतिमंत्रेण ततोऽग्निं स निधाय च

તેણે હાથમાત્ર પરિમાણનું સ્થંડિલ રચી, તે સ્થંડિલ પર વિધિનું આયોજન કર્યું; પછી “અગ્નિમ્ ઈળે…” મંત્રથી પવિત્ર અગ્નિની સ્થાપના કરી।

Verse 19

तृणैः परिस्तृणामीतिकृत्वोपस्तरणं ततः । आब्रह्मन्निति मन्त्रेण दत्त्वा ब्रह्मासनं ततः

પછી “પરિસ્તૃણામિ” મંત્રથી કુશ પાથરી યોગ્ય ઉપસ્તરણ કર્યું; ત્યારબાદ “આ બ્રહ્મન્…” મંત્રથી બ્રહ્માસન અર્પણ કર્યું।

Verse 20

सुत्रामाणमिति प्रोच्य समिधःस्थापनं च यत् । प्रोक्षणीपात्रमासाद्य प्रोक्षणं कृतवांस्ततः

“સુત્રામાણમ્…” મંત્ર ઉચ્ચારી તેણે સમિધાઓ યથાવિધિ સ્થાપી; પછી પ્રોક્ષણીપાત્ર લઈને શુદ્ધિ માટે પ્રોક્ષણ કર્યું।

Verse 21

पात्राणामथ सर्वेषां स्रुवादीनां यथाक्रमम् । ततः प्रकल्पयामास हविःस्थाने निजां तनुम्

પછી તેણે સ્રુવ વગેરે સર્વ પાત્રો યોગ્ય ક્રમે ગોઠવ્યાં; ત્યારબાદ હવિઃસ્થાને વિધિપૂર્વક પોતે આસન ગ્રહણ કર્યું।

Verse 22

न्यायं तु देवतास्थाने स आचार्यविधानतः । ग्रहणं प्रोक्षणं चैव सूर्याय त्वेति चोत्तरम्

દેવતા-સ્થાને તેણે આચાર્યવિધાન મુજબ યોગ્ય ક્રિયા કરી—ગ્રહણ અને પ્રોક્ષણ; ત્યારબાદ અંતે “સૂર્યાય ત્વા” કહી ઉત્તરમંત્ર ઉચ્ચાર્યો।

Verse 23

अयं त इध्म आत्मेति जप्त्वाथ समिधं ततः । अग्निसोमेति मन्त्राभ्यां हुत्वा चाज्याहुती ततः

“આ સમિધ તારો જ આત્મસ્વરૂપ છે” એમ જપ કરીને તેણે સમિધ અર્પણ કરી. પછી “અગ્નિ–સોમ” એવા બે મંત્રોથી અગ્નિમાં ઘૃતાહુતિઓ આપી.

Verse 24

कृत्वा व्याहृतिहोमं तु भूर्भुवः स्वेति भो द्विजाः । ये ते शतेति मन्त्राद्यैर्हुत्वात्रैव च दारुणम्

હે દ્વિજોઃ ‘ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ’ આ વ્યાહૃતિઓથી હોમ કરીને, પછી ‘યે તે શતે…’ વગેરે મંત્રોથી અહિં જ એક દારુણ, ભયંકર આહુતિ અર્પી.

Verse 25

आह्वयामास वह्निं च प्रत्यक्षो भव देव मे । एवं मन्त्रेण कृत्वा तं संमुखं ज्वलनं ततः

તેણે અગ્નિને આવાહન કર્યું—“હે મારા દેવ, મારી સામે પ્રત્યક્ષ થા.” આવા મંત્રથી જ્વલંત અગ્નિ તેના સમક્ષ પ્રગટ થયો.

Verse 26

कालीकरालिकाद्याश्च सप्तजिह्वाश्च याः स्मृताः । तासामाह्वानकं कृत्वा ततो दीप्ते हविर्भुजि

અગ્નિની જે સાત જિહ્વાઓ સ્મૃત છે—કાળી, કરાલિકા વગેરે—તેમનું આવાહન કરીને, પછી હવિર્ભુક અગ્નિ દીપ્ત થઈ જ્વલિત થયો ત્યારે…

Verse 27

जुहाव च स मांसानि स्वानि चोत्कृत्त्य शस्त्रतः । लोमभ्यः स्वाहेति विदिशो दिग्भ्यो दत्त्वा ततः परम्

તેણે શસ્ત્રથી પોતાનું માંસ કાપીને આહુતિ આપી. અને “લોમ માટે સ્વાહા” એમ ઉચ્ચારી, વિદિશાઓ—મધ્ય દિશાઓ—ને આહુતિઓ અર્પણ કરી; પછી આગળ…

Verse 28

अग्नये स्विष्टकृतैति यावदात्मानमाक्षिपेत् । तावद्धृतः स सूर्येण स्वहस्तेन समंततः

‘અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃત્ (સ્વાહા)’ કહીને જ્યારે તે પોતાને અગ્નિમાં નાખવા ઉદ્યત થયો, ત્યારે જ સૂર્યદેવે પોતાના હાથે સર્વ તરફથી તેને અટકાવ્યો.

Verse 29

धृतश्च सादरं तेन मा विप्र कुरु साहसम् । नेदृग्घोमः कृतः क्वापि कदाचित्केनचिद्द्विज

આદરપૂર્વક તેને અટકાવી તેણે કહ્યું—“હે વિપ્ર, સાહસ ન કર. હે દ્વિજ, આવો હોમ ક્યાંય ક્યારેય કોઈએ કર્યો નથી.”

Verse 30

तुष्टोऽहं च महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते । अदेयमपि दास्यामि यत्ते मनसिवर्तते

“હે મહાભાગ, હું પ્રસન્ન છું. કહો—તમારા માટે હું શું કરું? જે સામાન્ય રીતે આપવાનું નથી, તે પણ આપીશ—તમારા મનમાં જે છે તે.”

Verse 31

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । तद्देयं गुटिकायुग्मं यदर्थं प्रार्थयाम्यहम्

પુષ્પે કહ્યું—“હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો હું જે માટે પ્રાર્થના કરું છું તે ગૂટિકાઓનું યુગ્મ જ આપો.”

Verse 32

वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रो महाधनी । कुब्जांगः क्षत्रियो देव जरावलिसमन्वितः

હે દેવ, વિદિશા નગરમાં મણિભદ્ર નામનો એક મહાધની ક્ષત્રિય છે; તે દેહે કુબડિયો છે અને જરાવળી (વૃદ્ધાવસ્થાના ચિહ્નો)થી યુક્ત છે.

Verse 33

अब्रह्मण्यो महानीचः कीनाशो जनदूषितः । द्वयोरेकां यदा वक्त्रे सदा चैव करोम्यहम्

તે બ્રાહ્મણવિરોધી, અતિ નીચ, કંજુષ અને જનસમાજને દૂષિત કરનાર છે. તેના મોઢામાં જ્યારે બે વસ્તુઓ હોય, ત્યારે હું હંમેશા તેને એક જ કરી દઉં છું.

Verse 34

तदा मे तादृशं रूपमविकल्पं भवत्विति । यदा पुनर्गृहीत्वा तां द्वितीयां प्रक्षिपाम्यहम्

ત્યારે મારું એ જ રૂપ—નિઃસંદેહ, અવિકલ્પ—થઈ રહે. અને જ્યારે હું બીજા પદાર્થને ફરી લઈને અંદર નાખું…

Verse 35

ततश्च सहजं रूपं मम भूयात्सुरेश्वर । वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रः सुरेश्वर

અને ત્યારબાદ, હે સુરેશ્વર, મારું સહજ રૂપ ફરી પ્રાપ્ત થાઓ. હે દેવાધિદેવ, વૈદીશ નગરમાં મણિભદ્ર નામે એક છે.

Verse 36

अपरं तस्य यत्किंचिद्धनधान्यादिकं गृहे । तत्सर्वं विदितं मे स्यात्तथा देव प्रजायताम्

અને તેના ઘરમાં ધન-ધાન્ય વગેરે જે કંઈ હોય, તે બધું મને જાણીતું થાઓ; હે દેવ, તેમ જ પ્રસન્નતા થાઓ.

Verse 37

किं वानेन बहूक्तेन तस्य मित्राणि बांधवाः । व्यवहारास्तथा सर्वे प्रकटाः स्युः सदैव हि

વધારે શું કહું? તેના મિત્રો, બંધુ-બાંધવો અને તેના સર્વ વ્યવહારો હંમેશા મને પ્રગટ રહે.

Verse 38

न कश्चिज्जायते तत्र विकल्पः कस्यचित्क्वचित् । मम तस्याधम स्यापि सर्वकृत्येषु सर्वदा

ત્યાં કોઈને ક્યારેય કોઈ સંશય ઊભો થતો નથી. હું જો અતિ અધમ પણ હોઉં, તો પણ સર્વ કાર્યોમાં સદા સમર્થ રહું છું।

Verse 39

भास्कर उवाच । गृहाण त्वं महाभाग गुटिकाद्वितयं शुभम् । शुक्लं कृष्णं च वक्त्रस्थं विभेद जननं महत्

ભાસ્કરે કહ્યું—હે મહાભાગ, આ શુભ બે ગૂટિકાઓ ગ્રહણ કર—એક શ્વેત અને એક કૃષ્ણ. મોઢામાં રાખવાથી તે મહાન ભેદશક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 40

शुक्लया तस्य रूपं च तव नूनं भविष्यति । कृष्णयापि पुनः स्वं च संप्राप्स्यसि महाद्विज

શ્વેત ગૂટિકાથી તું નિશ્ચયે તેનું રૂપ ધારણ કરીશ; અને કૃષ્ણ ગૂટિકાથી, હે મહાદ્વિજ, ફરી તારો પોતાનો સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 41

पुष्प उवाच । अपरं वद मे देव संदेहं हृदये स्थितम् । यत्त्वां पृच्छामि देवेश तव कीर्तिविवर्धनम्

પુષ્પ બોલ્યો—હે દેવ, મને વધુ કહો; મારા હૃદયમાં એક સંશય સ્થિત છે. હે દેવેશ, હું જે પૂછું છું તે તમારી કીર્તિ વધારવા માટે છે।

Verse 42

मया श्रुतं सुरश्रेष्ठ सप्तम्यां सूर्यवासरे । यस्ते प्रदक्षिणानां च कुर्यादष्टोत्तरं शतम् । तस्य त्वं तत्क्षणादेव फलहस्तस्य सिद्धिदः

મેં સાંભળ્યું છે, હે સુરશ્રેષ્ઠ, સપ્તમીના દિવસે જ્યારે રવિવાર હોય, જે તમારા માટે એકસો આઠ પ્રદક્ષિણાઓ કરે—તમે તેને તે જ ક્ષણે સિદ્ધિ આપો છો, જાણે ફળ તેના હાથમાં મૂકી દો।

Verse 43

मूर्खस्यापि च पापस्य सर्वदोषान्वितस्य च । चतुर्वेदस्य मे कस्मात्तीर्थयात्रापरस्य च

મૂર્ખ પાપી હોય, સર્વ દોષોથી યુક્ત હોય, અથવા ચતુર્વેદનો જાણકાર અને તીર્થયાત્રામાં તત્પર હોય—મારા માટે આ કેવી રીતે અને કેમ થાય છે?

Verse 44

सप्तरात्रे गते तुष्टो होम एवंविधे कृते

સાત રાત્રિઓ પસાર થયા પછી, અને આ પ્રકારનો હોમ વિધિપૂર્વક કરવામાં આવ્યો ત્યારે, ભગવાન પ્રસન્ન થયા।

Verse 46

यत्किंचित्क्रियते विप्र तामसं भावमाश्रितैः । तत्सर्वं जायते व्यर्थं किं न वेत्ति भवा निदम्

હે વિપ્ર! તામસ ભાવનો આશ્રય લેનારા જે કંઈ કરે છે, તે બધું નિષ્ફળ બને છે; શું તમે આ જાણતા નથી?

Verse 47

एवमुक्त्वा ततः सूर्यस्तस्य गात्राण्युपास्पृशत् । खंडितानि स्वहस्तेन निर्व्रणानि कृतानि च

આમ કહીને સૂર્યે તેના અંગોને સ્પર્શ કર્યા; અને પોતાના હાથથી જ ખંડિત ભાગોને જોડીને ઘાવરહિત કર્યા।

Verse 48

अब्रवीच्च पुनः पुष्पं प्रसन्न वदनः स्थितः । अनेनैव विधानेन यः करोति कुशंडिकाम्

પછી ફરી પ્રસન્ન મુખે ત્યાં ઊભા રહી તેમણે પુષ્પને કહ્યું—“આ જ વિધાનથી જે કુશંડિકા કરે છે…”

Verse 49

श्रीसूर्य उवाच । तामसेन तु भावेन त्ववा सर्वमिदं कृतम् । तेन सर्वं वृथा जातं त्वया सर्वं च यत्कृतम्

શ્રીસૂર્ય બોલ્યા—તમે તામસ ભાવથી આ બધું કર્યું છે; તેથી તમારું કરેલું સર્વે વ્યર્થ થઈ ગયું છે।

Verse 51

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्तत्रैवां तरधीयत । दीपवल्लक्षितो नैव केन मार्गेण निर्गतः

આમ કહી સહસ્રાંશુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. દીવા જેવાં પણ દેખાયા નહીં; કયા માર્ગે નીકળ્યા તે પણ જાણી શકાયું નહીં।

Verse 157

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘સૂર્ય પાસેથી પુષ્પ બ્રાહ્મણને વરલાભનું વર્ણન’ નામનો એકસો સત્તાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।