Adhyaya 99

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्र रामेण निर्मितः । रामेश्वरस्तथा सीता तेन तत्र विनिर्मिता

ઋષિઓએ કહ્યું—આપે જે કહ્યું કે ત્યાં રામે રામેશ્વરની સ્થાપના કરી અને ત્યાં જ સીતાનું પણ નિર્માણ કર્યું—

Verse 2

तथा च लक्ष्मणार्थाय निर्मितस्तेन संश्रयः । एतन्महद्विरुद्धं ते प्रतिभाति वचोऽखिलम्

અને લક્ષ્મણ માટે પણ તેમણે ત્યાં આશ્રયસ્થાન બનાવ્યું એમ પણ તમે કહ્યું. પરંતુ તમારું આ સમગ્ર વચન અમને બહુ વિરુદ્ધ જણાય છે.

Verse 3

त्वया सूत पुरा प्रोक्तं रामो लक्ष्मणसंयुतः । सीतया सहितः प्राप्तः क्षेत्रेऽत्र प्रस्थितो वने

હે સૂત! તું અગાઉ કહ્યું હતું કે શ્રીરામ લક્ષ્મણસહિત અને સીતાસહિત આ પુણ્યક્ષેત્રે આવ્યા અને પછી વન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 4

श्राद्धं कृत्वा गयाशीर्षे लक्ष्मणेन विरुद्ध्य च । पुनः संप्रस्थितोऽरण्यं क्रोधाविष्टश्च तं प्रति

ગયાશીર્ષે શ્રાદ્ધ કરીને અને લક્ષ્મણ સાથે વિવાદ પામી, તેના પ્રત્યે ક્રોધાવેશમાં ફરી અરણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 5

यत्त्वयोक्तं तदा तेन निर्मितोऽत्र महेश्वरः । एतच्च सर्वमाचक्ष्व संदेहं सूतनन्दन

અને તું જે કહ્યું કે તે સમયે તેણે અહીં મહેશ્વરની સ્થાપના કરી—હે સૂતનંદન! આ બધું વિસ્તારે કહીને સંશય દૂર કર।

Verse 6

सूत उवाच । अत्र मे नास्ति संदेहो युष्माकं च पुनः स्थितः । ततो वक्ष्याम्यशेषेण श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रं पुनश्चाद्यं न क्षयं याति कुत्रचित्

સૂત બોલ્યા—મને અહીં કોઈ સંશય નથી; પરંતુ તમારામાં તે ફરી ઊભો થયો છે. તેથી હું બધું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો. આ ક્ષેત્ર આદ્ય છે અને નિત્ય નૂતન છે; તે ક્યાંય ક્ષય પામતું નથી।

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते स तदा रघुनंदनः । यदा विरोधमापन्नः सार्धं सौमित्रिणा सह

બીજા એક દિવસે, જ્યારે રઘુનંદન શ્રીરામ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે વિવાદમાં પડ્યા—

Verse 8

एतत्पुनर्दिनं चान्यद्यत्र तेन प्रतिष्ठितः । रामेश्वरः स्वयं भक्त्या दुःखितेन महात्मना

પછી એક બીજા દિવસે, એ જ સ્થાને, દુઃખથી પીડિત તે મહાત્માએ ભક્તિપૂર્વક સ્વયં રામેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । अन्यस्मिन्दिवसे तत्र कस्मिन्काले रघूत्तमः । संप्राप्तस्तस्य किं दुःखं संजातं तत्प्रकीर्तय

ઋષિઓએ કહ્યું—ત્યાં બીજા દિવસે કયા સમયે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ (રામ) આવ્યા? અને ત્યારે તેમને કયું દુઃખ ઉપજ્યું? તે વિગતે કહો।

Verse 10

सूत उवाच । कृत्वा सीतापरित्यागं रामो राजीवलोचनः । लोकापवादसंत्रस्तस्ततो राज्यं चकार सः

સૂતએ કહ્યું—સીતાનો પરિત્યાગ કરીને કમલનયન રામ લોકનિંદાના ભયથી વ્યાકુળ થયા; ત્યારબાદ તેમણે રાજ્યનું શાસન કર્યું।

Verse 12

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । ब्रह्मचर्येण चक्रे स राज्यं निहतकंटकम्

દસ હજાર વર્ષ અને વધુ દસ સો વર્ષ સુધી તેમણે બ્રહ્મચર્યથી રાજ્ય ચલાવ્યું અને તેને કંટકરહિત—નિર્વિઘ્ન—બનાવ્યું।

Verse 14

तेनोक्तं देवराजेन प्रेषितोऽहं तवांतिकम् । तस्मात्कुरु समालोकं विजने त्वं मया सह

દેવરાજના આદેશથી હું તારી પાસે મોકલાયો છું; તેથી મારી સાથે એકાંત સ્થાને આવી મુલાકાત લઈ વાતચીત કર।

Verse 16

तस्यैवमुपविष्टस्य मंत्रस्थाने महात्मनः । बहुत्वादिष्टलोकस्य न रहस्यं प्रजायते

તે મહાત્મા મંત્રસ્થાને આમ ઉપવિષ્ટ હતા; અનેક પ્રિયજનો હાજર હોવાથી રહસ્ય ટકી શક્યું નહીં।

Verse 17

ततः कोपपरीतात्मा दूतः प्रोवाच सादरम् । विहस्य जनसंसर्गं दृष्ट्वैकांतेऽपि संस्थिते

પછી ક્રોધથી આવૃત મનવાળો દૂત બહારથી સાવધાનીપૂર્વક બોલ્યો; ‘એકાંત’ કહેવાતું હોવા છતાં જનભીડ જોઈ ઉપહાસ કર્યો।

Verse 18

यथा दंष्ट्राच्युतः सर्पो नागो वा मदवर्जितः । आज्ञाहीनस्तथा राजा मानवैः परिभूयते

જેમ દંષ્ટ્રા ખસી ગયેલો સાપ અથવા મદવિહિન હાથી અવગણાય છે, તેમ આજ્ઞાશક્તિ વિનાનો રાજા મનુષ્યો દ્વારા તિરસ્કૃત થાય છે।

Verse 19

सेयं तव रघुश्रेष्ठ नाज्ञास्ति प्रतिवेद्म्यहम् । शक्रालापमपि त्वं च नैकांते श्रोतुमर्हसि

હે રઘુશ્રેષ્ઠ! હું જણાવું છું—આ તમારી આજ્ઞા નથી; અને સાચા એકાંત વિના તમે ઇન્દ્રનો સંદેશ પણ સાંભળવા યોગ્ય નથી।

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः । त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः स प्राह लक्ष्मणम्

તેના વચન સાંભળીને તેની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ; ભ્રૂકુટી ત્રણ વળાંકોમાં ચડાવી પછી તેણે લક્ષ્મણને કહ્યું।

Verse 21

ममात्र संनिविष्टस्य सहानेन प्रजल्पतः । यदि कश्चिन्नरो मोहादागमिष्यति लक्ष्मण । स्वहस्तेन न संदेहः सूदयिष्यामि तं द्रुतम्

હે લક્ષ્મણ, જ્યારે હું અહીં બેસીને આની સાથે વાત કરી રહ્યો છું, ત્યારે જો કોઈ માણસ મોહવશ અહીં આવશે, તો નિઃશંકપણે હું મારા પોતાના હાથે તેનો ત્વરિત વધ કરીશ.

Verse 22

न हन्मि यदि तं प्राप्तमत्र मे दृष्टिगोचरम् । तन्मा भून्मे गतिः श्रेष्ठा धर्मिणां या प्रपद्यते

જો મારી દ્રષ્ટિની સીમામાં આવેલા તે વ્યક્તિનો હું વધ ન કરું, તો ધર્માત્માઓને જે શ્રેષ્ઠ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે તે મને ન મળે.

Verse 23

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन त्वया भाव्यमसंशयम् । राजद्वारि यथा कश्चिन्न मया वध्यतेऽधुना

આ જાણીને તારે નિઃશંકપણે પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ, જેથી રાજદ્વાર પર અત્યારે મારા દ્વારા કોઈનો વધ ન થાય.

Verse 24

तमोमित्येव संप्रोच्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । राजद्वारं समासाद्य चकार विजनं ततः

શુભ લક્ષણોવાળા લક્ષ્મણે 'ૐ' એમ કહીને રાજદ્વાર પર જઈને તે સ્થાનને નિર્જન (ખાલી) કરી દીધું.

Verse 25

देवदूतोऽपि रामेण समं चक्रे ततः परम् । मंत्रं शक्रसमादिष्टं तथान्यैः स्वर्गवासिभिः

ત્યારબાદ દેવદૂતે રામની સાથે તે મંત્રણા કરી, જેનો આદેશ ઈન્દ્ર અને અન્ય સ્વર્ગવાસીઓએ આપ્યો હતો.

Verse 26

देवदूत उवाच । त्वं रावणविनाशार्थमवतीर्णो धरातले । स च व्यापादितो दुष्टः पापस्त्रैलोक्यकंटकः

દેવદૂતે કહ્યું—રાવણના વિનાશ માટે તમે ધરાતળે અવતર્યા; અને તે દુષ્ટ, પાપી, ત્રિલોકનો કંટક નિશ્ચયે સંહારાયો છે।

Verse 27

कृतं सर्वं महाभाग देव कृत्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्संतु सनाथास्ते देवाः शक्रपुरोगमाः

હે મહાભાગ દેવ! હવે તમારા દ્વારા સર્વ દેવકાર્ય પૂર્ણ થયું છે; તેથી શક્ર-પુરોગામી દેવગણ તમારા આશ્રયે નિર્ભય રહે।

Verse 28

यदि ते रोचते चित्ते नोपरोधेन सांप्रतम् । प्रसादं कुरु देवानां तस्मादागच्छ सत्वरम् । स्वर्गलोकं परित्यज्य मर्त्यलोकं सुनिंदितम्

જો અત્યારે તમારા ચિત્તને રોચે અને કોઈ અવરોધ ન હોય, તો દેવો પર પ્રસાદ કરો; તેથી ત્વરિત આવો—સ્વર્ગલોક ત્યજી આ નિંદિત મર્ત્યલોકમાં।

Verse 29

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो दुर्वासा मुनिसत्तमः । प्रोवाचाथ क्षुधाविष्टः क्वासौ क्वासौ रघूत्तमः

સૂતે કહ્યું—આ વચ્ચે મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા આવી પહોંચ્યા; ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ બોલ્યા—“ક્યાં છે તે, ક્યાં છે રઘૂત્તમ?”

Verse 30

लक्ष्मण उवाच । व्यग्रः स पार्थिवश्रेष्ठो देवकार्येण केनचित् । तस्मादत्रैव विप्रेंद्र मुहूर्तं परिपालय

લક્ષ્મણે કહ્યું—તે રાજશ્રેષ્ઠ કોઈ દેવકાર્યમાં વ્યસ્ત છે; તેથી હે વિપ્રેન્દ્ર, અહીં જ ક્ષણમાત્ર પ્રતીક્ષા કરો।

Verse 31

यावत्सांत्वयते रामो दूतं शक्रसमुद्भवम् । ममोपरि दयां कृत्वा विनयावनतस्य हि

જ્યાં સુધી રામ ઇન્દ્રસમુદ્ભવ દૂતને સાંત્વના આપે છે, ત્યાં સુધી મારા પર દયા કરો; હું વિનયથી નમ્ર બની નમ્યો છું।

Verse 32

दुर्वासा उवाच । यदि यास्यति नो दृष्टिं मम द्राक्स रघूत्तमः । शापं दत्त्वा कुलं सर्वं तद्धक्ष्यामि न संशयः

દુર્વાસા બોલ્યા—જો રઘુત્તમ તત્કાળ મારી નજરે ન આવે, તો શાપ આપી તેના સર્વ કુળને દહન કરી દઈશ; તેમાં શંકા નથી।

Verse 33

ममापि दर्शनादन्यन्न किंचिद्विद्यते गुरु । कृत्यं लक्ष्मण यावत्त्वमन्यन्मूढ़ प्रकत्थसे

હે ગુરુ, મારા માટે પણ દર્શનથી વધીને બીજું કશું નથી. લક્ષ્મણ, તું મૂઢ બની અન્ય વાતોનું ગર્વથી વર્ણન કરતો રહે છે; તો કહો—શું કરવું જોઈએ?

Verse 34

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणश्चित्ते चिंतयामास दुःखितः । वरं मे मृत्युरेकस्य मा भूयात्कुलसंक्षयः

એ સાંભળી લક્ષ્મણ દુઃખિત થઈ મનમાં વિચારવા લાગ્યા—‘કુલનાશ થવા કરતાં મારી એકલાની મૃતિ શ્રેયસ્કર.’

Verse 35

एवं स निश्चयं कृत्वा ततो राममुपाद्रवत् । उवाच दंडवद्भूमौ प्रणिपत्य कृतांजलिः

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તે રામ પાસે દોડી ગયો; ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, કરજોડી બોલ્યો।

Verse 36

दुर्वासा मुनिशार्दूलो देव ते द्वारि तिष्ठति । दर्शनार्थी क्षुधाविष्टः किं करोमि प्रशाधि माम्

હે દેવ! મુનિશાર્દૂલ દુર્વાસા મુનિ દર્શનાર્થી બની, ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ તમારા દ્વારે ઊભા છે. હું શું કરું? કૃપા કરીને મને આજ્ઞા આપો.

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततो दूतमुवाच तम् । गत्वेमं ब्रूहि देवेशं मम वाक्यादसंशयम् । अहं संवत्सरस्यांत आगमिष्यामि तेंऽतिके

તેનું વચન સાંભળી તેણે દૂતને કહ્યું—“જાઓ, દેવેશને મારા વચન નિઃસંદેહ કહી દેજો; વર્ષના અંતે હું ફરી તમારી પાસે આવીશ.”

Verse 38

एवमुक्त्वा विसृज्याथ तं दूतं प्राह लक्ष्मणम् । प्रवेशय द्रुतं वत्स तं त्वं दुर्वाससं मुनिम्

આમ કહી દૂતને વિદાય આપી તેણે લક્ષ્મણને કહ્યું—“વત્સ! ત્વરિત જઈ દુર્વાસા મુનિને અંદર પ્રવેશ કરાવ.”

Verse 39

ततश्चार्घ्यं च पाद्यं च गृहीत्वा सम्मुखो ययौ । रामदेवः प्रहृष्टात्मा सचिवैः परिवारितः

પછી અર્ઘ્ય અને પાદ્ય લઈને, આનંદિત હૃદયવાળા રામદેવ મંત્રીઓથી પરિચિત થઈ, તેમના સમક્ષ ગયા.

Verse 40

दत्त्वार्घ्यं विधिवत्तस्य प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । प्रोवाच रामदेवोऽथ हर्षगद्गदया गिरा

વિધિ મુજબ તેમને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને અને વારંવાર પ્રણામ કરીને, રામદેવ આનંદથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યા.

Verse 41

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं च ते । एतद्राज्यममी पुत्रा विभवश्च तव प्रभो

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આપનું સ્વાગત છે—ફરીથી આપનું અતિ સुस્વાગત છે. હે પ્રભો! આ રાજ્ય, આ પુત્રો અને સર્વ વૈભવ આપનાં જ છે.

Verse 42

कृत्वा मम प्रसादं च गृहाण मुनिसत्तम । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं मे गृहमागतः । पूज्यो लोकत्रयस्यापि निःशेषतपसांनिधिः

હે મુનિસત્તમ! મારા પર પ્રસન્ન થઈ મારી અર્પણ-ભેટ સ્વીકારો. તમે મારા ગૃહે આવ્યા તેથી હું ધન્ય અને અનુગ્રહિત થયો છું. તમે ત્રિલોકના પણ પૂજ્ય—અશેષ તપસ્યાના નિધિ છો.

Verse 43

मुनिरुवाच । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा निराहारो रघूत्तम । अद्य ते भवनं प्राप्य आहारार्थं बुभुक्षितः

મુનિ બોલ્યા—હે રઘૂત્તમ! ચાતુર્માસ્ય વ્રત કરીને હું નિરાહાર રહ્યો. આજે તારા ભવનમાં આવી હું ભૂખ્યો છું અને આહાર માટે આવ્યો છું.

Verse 44

तस्मात्त्वं यच्छ मे शीघ्रं भोजनं रघुनंदन । नान्येन कारणं किंचित्संन्यस्तस्य धनादिना

અતએવ, હે રઘુનંદન! મને શીઘ્ર ભોજન આપો. સંન્યાસી માટે ધન વગેરેનું બીજું કોઈ કારણ જ નથી.

Verse 45

ततस्तं भोजयामास श्रद्धापूतेन चेतसा । स्वयमेवाग्रतः स्थित्वा मृष्टान्नैर्विविधैः शुभैः

પછી તેણે શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી મુનિને ભોજન કરાવ્યું. પોતે આગળ ઊભો રહી, અનેક પ્રકારના શુભ, સુપાક મૃષ્ટાન્નો પીરસ્યા.

Verse 46

लेह्यैश्चोष्यैस्तथा चर्व्यैः खाद्यैरेव पृथग्विधैः । यावदिच्छा मुनेस्तस्य तथान्नैर्विविधैरपि

તેણે તે મુનિને ચાટવા યોગ્ય, ચૂસવા યોગ્ય, ચાવા યોગ્ય અને ખાવા યોગ્ય એવા વિવિધ ભક્ષ્યો તથા અનેક પ્રકારના અન્ન-વ્યંજનો, મુનિની ઇચ્છા જેટલા અર્પણ કરીને તૃપ્ત કર્યા.