Adhyaya 216

Verse 1

आनर्त उवाच । अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज । कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्

આનર્ત બોલ્યો—હે દ્વિજ! અન્ય પણ અનેક પ્રકારના કાળ અતિ પુણ્યતમ છે; તો પછી ચંદ્રક્ષયકાળે (કૃષ્ણપક્ષે) શ્રાદ્ધને વિશેષરૂપે કેમ પ્રશંસિત કહેવામાં આવ્યું છે?

Verse 2

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

હે મહામુને! આ બધું મને વિસ્તારે કહી સંભળાવો।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः । कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે મહારાજ! આ સત્ય છે. શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય એવા અનેક કાળ છે—જે પિતૃગણને તૃપ્તિ અને પ્રસન્નતા આપે છે।

Verse 4

मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः

મનુઓ અને યુગોના આરંભ, તેમની વિવિધ સંક્રાંતિઓ, વ્યતીપાત, ગજછાયા તથા ચંદ્ર-સૂર્યના ગ્રહણ—આ બધાં પુણ્યકાળના વિશેષ અવસરો ગણાય છે।

Verse 5

एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये । तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे

આવા અવસરોમાં પિતૃ તૃપ્તિ માટે શ્રાદ્ધ કરવું યોગ્ય છે; તેમજ તીર્થમાં—શુભ પુણ્યાયતનમાં—વિશેષરૂપે તેનું અનુષ્ઠાન પ્રશંસનીય છે।

Verse 6

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः । अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः

શ્રાદ્ધયોગ્ય બ્રાહ્મણો મળતા હોય, અથવા પિતૃપ્રિય દ્રવ્યો હોય, તો પર્વ-તિથિ ન હોય તોય વિવેકીજનોએ હંમેશાં યથાશક્તિ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 7

सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप । अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः

હે નૃપ! એકાગ્ર મનથી ચંદ્રક્ષય વિષેનું વિશેષ તત્ત્વ સાંભળો; સૂર્યમાં ‘અમા’ નામની શક્તિ સ્થિત છે, જે સહસ્ર કિરણોમાં મુખ્ય કહેવાય છે।

Verse 8

यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता

જેનાં સ્વતેજથી સૂર્ય ‘ત્રૈલોક્યદીપક’ કહેવાય છે; જ્યારે ચંદ્ર એ જ તેજમાં નિવાસ કરે છે, ત્યારે તે તિથિ ‘અમાવાસ્યા’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 9

अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः । अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा

તે અમાવાસ્યા ધર્મકૃત્યોમાં અક્ષય ફળ આપનારી છે અને વિશેષ કરીને પિતૃકૃત્યોમાં મહાપુણ્યદાયિની છે. તે સમયે અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ, આજ્યપ અને સોમપ—આ પિતૃગણો વિશેષ રીતે સંબંધિત માનવામાં આવે છે.

Verse 10

रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे । तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप

હે નૃપ, રશ્મિપા, ઉપહૂત, તેમજ આયંતુના અને અન્ય જે ‘શ્રાદ્ધભુજ’ કહેવાય છે—આ બધા નાન્દીમુખ પિતૃ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે.

Verse 11

एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि

આ પિતૃગણો ‘નવ’ તરીકે ખ્યાત છે અને દેવસમુદભવ માનવામાં આવે છે—અર્થાત્ આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને નાસત્ય (અશ્વિન) પણ.

Verse 12

सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् । ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, નાન્દીમુખ પિતૃઓને અલગ રાખીને તેઓ આ અન્ય પિતૃગણોને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે. તે પિતૃગણ બ્રહ્માએ આ કર્મ માટે નિયુક્ત કર્યા છે.

Verse 13

तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः

તેમને સંતર્પિત કર્યા પછી, ત્યારબાદ પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા) સૃષ્ટિકાર્ય કરે છે.

Verse 14

पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे । द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे

અન્ય પિતૃઓ પણ—જે પૂર્વે મનુષ્ય હતા—ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં નિવાસ કરે છે. તેઓ બે પ્રકારના દેખાય છે—કેટલાક સુખી અને કેટલાક અન્ય દુઃખી.

Verse 15

येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः । ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः

જેનાં માટે તેમના સ્વવંશજ મર્ત્યલોકમાં શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેઓ બધા ત્યાં હર્ષિત રહે છે—દેવ સમાન આનંદિત.

Verse 16

येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः । क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः

પરંતુ જેમના માટે તેમના સ્વવંશજ કશું જ અર્પણ કરતા નથી, તેઓ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ અત્યંત દુઃખી દેખાય છે.

Verse 17

कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः । अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः

પછી એક સમયે દેવોથી પૂજિત પિતૃઓ—અગ્નિષ્વાત્ત વગેરે સર્વે—ત્રિદશેન્દ્ર (ઇન્દ્રદેવ) સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા.

Verse 18

भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः । तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने

હે મહારાજ, સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)એ તેમને ભક્તિથી દર્શન કરી પૂજ્યા. તેમ જ અન્ય સર્વ દેવોથી સન્માનિત થઈ તેઓ પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 19

पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि । तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः

હે મહારાજ, પિતૃલોક ત્રિદશોને પણ દુર્લભ છે. તેમને પ્રસ્થાન કરતા જોઈ, મર્ત્યજન્મ પામેલા પિતૃગણ પણ તેમની તરફ મન લગાવી બેઠા.

Verse 20

क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः । स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव

હે પાર્થિવ, ભૂખ-તરસથી પીડિત તેઓ દૈન્યભાવ ધારણ કરીને બોલ્યા. પછી ઉત્તમ દિવ્ય સ્તવોથી અને પિતૃસૂક્તોથી સ્તુતિ કરીને તેમણે વિનંતી કરી.

Verse 21

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः । ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः

વેદોક્ત તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ, પિતૃતુષ્ટિકર મંત્રોથી સ્તુતિ કર્યા પછી, દેવોદ્ભવ પિતૃગણ હર્ષિત થઈને તેમને બોલ્યા.

Verse 22

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः । तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम्

‘તમારા વ્રતો પ્રશંસનીય છે; અમે સર્વે પ્રસન્ન છીએ. તેથી કહો—કયા ઉપાયથી અમે તમારા હૃદયમાં રહેલી ઇચ્છા આપીએ?’

Verse 23

पितर ऊचुः । वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः । स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह

પિતૃગણ બોલ્યા—‘અમે જ પિતૃ તરીકે ખ્યાત છીએ; મનુષ્યોના હિત માટે અહીં આવ્યા છીએ. સ્વર્ગમાં સ્વપુણ્યકર્મના બળે અમે દેવતાઓ સાથે સદૈવ નિવાસ કરીએ છીએ.’

Verse 24

विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् । वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु

અમે અદ્ભુત દિવ્ય વિમાનોમાં સર્વ દિશાઓમાં સ્થિત રહી, ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત થઈ, ઇચ્છિત લોકોમાં ગમન કરીએ છીએ।

Verse 25

हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः । गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः

હંસ અને મોરોથી સેવિત સ્થાનોમાં, અપ્સરાગણો દ્વારા સંસેવિત, ગંધર્વો દ્વારા ગવાયેલ અને ગુહ્યકો દ્વારા સ્તુત થઈ, અમે માનપૂર્વક નિવાસ કરીએ છીએ।

Verse 26

परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह । अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा

તથાપિ ત્યાં ત્રિદશો સાથે સ્થિત રહીએ તો પણ, અમારા અંદર અત્યંત તીવ્ર અને અતિ દારુણ ભૂખ-તરસ ઊપજે છે।

Verse 27

यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् । भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि । हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान्

તેની તીવ્રતાથી અમે ચિત્તમાં એમ માનીએ છીએ કે જાણે અમે અગ્નિમધ્યમાં પડ્યા હોઈએ। તો શું ભક્ષણ કરીએ—આ વિવિધ પક્ષીઓ, મધુરાલાપ હંસાદિ, કે અપ્સરાગણોને પણ?

Verse 28

यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् । गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न

જો કોઈ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ ભોજન માટે ગુપ્ત રીતે કોઈ પક્ષી પકડી લે, તો શક્તિ હોવા છતાં પણ તે તેને મારી શકતો નથી।

Verse 29

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः । तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च

સ્વર્ગમાં વિહરતા પક્ષીઓ અજર અને અમર છે; તેમ જ નંદનાદિ વનોમાં મનોહર વૃક્ષો પણ છે।

Verse 30

फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः । तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि

અહીં દેખાતા મનોહર, પૂરતાં પક્વ ફળો જાણે સહેલાઈથી મળવા જેવા છે—અરે, અમે સર્વ પિતૃઓ જો તે ફળો લઈ શકતાં તો!

Verse 31

न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि । एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः । प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत्

ઘણો પ્રયત્ન કરીને ખેંચીએ તોય તે ફળો તૂટતાં નથી. અને તૃષાથી પીડાઈ અમે યત્નપૂર્વક લેખા નદીનું આ જળ પીવા જઈએ તો તે જળ હાથમાં ટકતું નથી—સરકી જાય છે; અમે ફરી વ્યર્થ સ્પર્શ કરીએ છીએ।

Verse 32

भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि । तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः

અહીં કોઈને ભોજન કરતાં પણ નથી જોતા, પીતા પણ નથી જોતા. તેથી અમારા માટે સ્વર્ગવાસ પણ અત્યંત ઘોર અને કઠોર બની ગયો છે।

Verse 33

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः । दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः

આ બધા દેવગણો અને ગૂહ્યકાદિ અન્ય પણ અહીં વિમાનોમાં સ્થિત દેખાય છે; સૌનાં મન હર્ષથી પરિપૂર્ણ છે।

Verse 34

क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः । कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव

ભૂખ-તરસથી રહિત રહી, નાનાવિધ ભોગોના આશ્રયમાં અમે રહીએ છીએ; ક્યારેક અમે સૌ પણ જાણે દેવો જેવા બની જઈએ છીએ।

Verse 35

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः । तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते

અમે ભૂખ-તરસ ત્યજી પરમ સંતોષને પામ્યા હતા; તો કયા કારણે ફરી ભૂખ અને તરસ ઉપજે છે?

Verse 36

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति । तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते

અમારી આ અચાનક પીડા કદી સાચે નાશ પામતી નથી; તેથી—તમારું કલ્યાણ થાઓ—એવો ઉપાય કરો કે (અમને) તૃપ્તિ ઉપજે।

Verse 37

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् । यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम्

અમારી સ્થિતિ પણ સ્વર્ગવાસી અન્ય દેવોની જેમ શાશ્વત બની રહે; કારણ કે તમે જ ભાવિતાત્મા દેવોના પિતૃઓ છો।

Verse 38

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः । पितर ऊचुः । अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते

અને અમે મનુષ્યોના પિતૃઓ છીએ, તેથી તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ। પિતૃઓએ કહ્યું—અમને પણ આવી જ કષ્ટદાયક સ્થિતિ ઉપજે છે।

Verse 39

शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा । ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे

જ્યારે ઇન્દ્રાદિ દેવગણ પોતાના કાર્યોમાં વ્યગ્ર રહીને પણ અમને શ્રાદ્ધ-અર્પણ આપે છે, ત્યારે અમે આવીને તે સર્વ દેવોને ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરીએ છીએ।

Verse 40

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् । युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः

ત્યારબાદ તે દેવતુલ્ય જનોથી વિધિવત્ તર્પિત થઈ અમે પૂર્ણ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીએ છીએ; અને તમારા વંશમાં જન્મેલા જે લોકો એકાગ્ર મનથી નિયમિત તર્પણ-દાન અર્પે છે, તેમના દ્વારા જ અમે તૃપ્ત થઈએ છીએ।

Verse 41

कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः । यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन

તેઓ સર્વે તેમના દ્વારા વિધિવત્ તર્પિત થયા પછી તૃપ્તિમાં કેવી રીતે ન આવે? પરંતુ જ્યાં બેદરકાર વંશજો ક્યારેય તર્પણ કરતા નથી, ત્યાં પિતૃઓ કદી પણ સંતોષ પામતા નથી।

Verse 42

क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः । किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने

ત્યારે તેઓ સર્વે ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થશે—એમાં શંકા નથી; તો ધર્મરાજના નિવાસમાં નરકસ્થ રહેનારાઓનું દુઃખ કેટલું વધુ હશે!

Verse 43

एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन । क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम्

આ જ કારણ તમારા વિષયમાં પણ જણાવાયું છે; તમે કહેલી ભૂખ-તરસથી ઉત્પન્ન થતી તે ભયંકર સ્થિતિ આ જ (વિધિપૂર્વક અર્પણ-તર્પણનો ત્યાગ) કારણે ઊભી થાય છે।

Verse 44

तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः । सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम्

અતએવ હે સત્તમજનોએ, જો તમે અમને અમારો યથોચિત વિભાગ આપશો, તો આપેલ કવ્ય (શ્રાદ્ધદાન) ના પ્રતિઉપકારરૂપે અમે સૌ હિતકારક અને શુભ કાર્ય કરીશું।

Verse 45

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम् । बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि

બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરીને તે પોતે તેમના સમીપ ગયો; તેઓએ ‘બાઢમ્’ (તથાસ્તુ) કહ્યું ત્યારે, તે તેમને પણ સાથે લઈને આગળ વધ્યો।

Verse 46

दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् । नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः

દિવ્ય પિતૃગણો વિધાતા (બ્રહ્મા) ના ઉત્તમ સદનને પહોંચ્યા. નાંદીമുഖ પિતૃઓને અગ્રસ્થાને રાખીને વિધાતાએ અન્ય પિતૃઓને તર્પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 47

सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः । अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् । प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः

સૃષ્ટિકાળ આવી પહોંચતાં, વૃદ્ધિની ઇચ્છાથી સુરેશ્વરે તેમની સાથે કમલાસન (બ્રહ્મા) ની સ્તુતિ કરી. વિનયયુક્ત સર્વ પિતૃઓ પ્રણામ કરીને આદરપૂર્વક ઊભા રહ્યા।

Verse 48

पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् । विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

હે રાજેન્દ્ર, વિનયયુક્ત અને પ્રણામને અગ્રે રાખીને આવેલા તે પિતૃઓને જોઈને, વિધાતા (બ્રહ્મા) એ મૃદુ વાણીથી તેમને સાંત્વના આપતાં કહ્યું।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् । देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પિતૃગણ, તમે બધા કયા હેતુથી મારા સન્નિધાને આવ્યા છો? તમે દેવતાઓ સાથે સદૈવ મારા દ્વારા પૂજ્ય અને પૂજનિય પદે સ્થિત છો।

Verse 50

तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः । य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः

તેમજ તમારાં સાથે અહીં અન્ય કેટલાંક પણ એકત્ર દેખાય છે—આ માનવો અહીં સ્વల్ప તેજ સાથે ઊભા છે।

Verse 51

पितर ऊचुः । पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः । देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया

પિતૃગણ બોલ્યા—આ ખરેખર માનવ પિતૃઓ છે. પોતાના કર્મોથી તેમણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું છે; છતાં દેવતાઓની વચ્ચે વસતા હોવા છતાં ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે।

Verse 52

यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः । तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः

જ્યારે જ્યારે અમારા વંશજો બેદરકારીથી ક્યારેક અમને કવ્ય અર્પે છે, ત્યારે અમને તૃપ્તિ મળે છે અને અમે દેવતાઓની જેમ દિવ્ય યાનોમાં ગમન કરીએ છીએ।

Verse 53

तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये । न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः

અતએવ આ લોકોએ અમારી શાશ્વત તૃપ્તિ માટે અમારી પાસે પ્રાર્થના કરી છે; પરંતુ અમે તે આપવા સમર્થ નથી, તેથી અમે તમારી પાસે આવ્યા છીએ।

Verse 54

यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर

જેમ દેવતાઓ વ્યગ્ર થાય છે, તેમ જ, હે પ્રભુ, અમે પણ. કાવ્ય વિના આ કષ્ટદાયક દશા આવે છે, હે સુરેશ્વર.

Verse 55

तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर । यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि

અતએવ, હે સુરેશ્વર, આ સૌ સાથે અમ પર પ્રસાદ કરો; જેથી પોતાના-પોતાના લોકમાં રહેનારાઓને પણ શાશ્વત તૃપ્તિ થાય.

Verse 56

एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः । प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम्

આ લોકો પોતાના વંશજોએ અર્પિત કરેલું કાવ્ય અમને આપશે; તે દાનના કારણે, હે દેવ, અમે તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યા છીએ.

Verse 57

देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये । यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया

દેવતાઓ માટેનું જે કાવ્ય છે તે અમારી તૃપ્તિ માટે નથી; કારણ કે અમારા વિષયમાં તે વિધિક્રિયા વિનાનું છે, અને તેમને અમારી સંબંધિત ક્રિયા નથી.

Verse 58

पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत्

પિતૃઓને ઉદ્દેશીને બ્રાહ્મણોને અપાતું કાવ્ય, સ્નાન કરીને ધોયેલા સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા મનુષ્યો આપે તો તે મહાન તૃપ્તિદાયક બને છે.

Verse 59

पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत्

“હે સર્વદેવેશ, પિતૃઓ માટે જ કર્મ કરવું”—આ વૈદિક શ્રુતિ છે. જે સ્નાન ન કરે તેને દેવકર્મમાં પણ દ્વિજની જેમ અધિકાર નથી.

Verse 60

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये

તેમના (અયોગ્યોના) આપેલા અમૃતથી પણ અમને તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 61

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते । स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु

અતએવ એવી વ્યવસ્થા કર કે મનુષ્યોના અર્પણથી શ્રાદ્ધના કવ્યમાં અમારો યોગ્ય ભાગ સિદ્ધ થાય; અને આ જ વિધિઓથી સ્વર્ગસ્થોની પરમ તૃપ્તિ પણ થાય.

Verse 62

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા: આ સાંભળી અને લાંબા સમય સુધી મનન કરીને, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, હે રાજશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ તે સર્વ પિતૃઓને કહ્યા.

Verse 63

ब्रह्मोवाच । अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा । संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति

બ્રહ્મા બોલ્યા: આ ત્રેતાયુગમાં હવ્ય અને કવ્ય સાથે સંબંધિત જે વ્યવસ્થા પ્રગટ થઈ છે; યುಗોના યુગ્મો પસાર થયા પછી, કલિયુગમાં તે સમ્યક રીતે ફૂલશે નહીં.

Verse 64

यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति । तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः

જેમ જેમ યુગોનો હ્રાસ થશે, તેમ તેમ લોકો વધુ દૂષ્ટ બનશે અને પરાયા (અશુભ) માર્ગો તથા નિષ્ઠાઓમાં ભક્તિ ધરાવશે।

Verse 65

न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन । ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति

તેઓ શાસ્ત્રોક્ત રીતે કહેલા કાવ્ય-અર્પણ (પિતૃ-નૈવેદ્ય) ક્યારેય આપશે નહીં; તેથી પિતૃઓની સ્થિતિ વધુ કષ્ટદાયક બનશે।

Verse 66

तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् । येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ

અતએવ હું દેહધારી જીવો માટે એક સુલભ ઉપાય સ્થાપિત કરીશ, જેના દ્વારા તમે પિતૃઓ સંતર્પિત થઈ પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 67

पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम् । समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः

પિતા, પિતામહ અને તેમના પણ પિતા સુધી—તેમના નામ ઉદ્દેશપૂર્વક ઉચ્ચારી, સાચી ભક્તિથી બ્રાહ્મણોને આપેલું દાન તે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે।

Verse 68

सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना । तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः

આ રીતે મારા પોતાના પિતૃપરંપરા સુધી સૌને પરમ તૃપ્તિ થાય છે; તેમજ માતામહોના પક્ષમાં પણ—અહીં કોઈ સંશય નથી।

Verse 69

त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि । युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति

દરેક પંક્તિમાં તે ત્રણે તૃપ્ત થાય તો મારી મર્યાદા સુધી બાકીના સૌ પણ તૃપ્ત ગણાય. અને તમારી તૃપ્તિ માટે જે સરળ ઉપાય થશે, તે હવે જણાવવામાં આવે છે.

Verse 70

तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् । पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्

હે મહાભાગો, હવે મારું વચન સાંભળો. પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) સંબોધીને, એ જ અન્નાર્પણથી આ વિધિ કરવામાં આવે છે.

Verse 71

तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः । तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति

એ જ ઉપાયથી તેઓ પિતૃઓને તૃપ્ત કરશે અને ભક્તિપૂર્વક પિંડદાન કરશે. એ જ નામ અને એ જ વિધિથી તમારી તૃપ્તિ શાશ્વત બનશે.

Verse 72

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः

અતએવ, હે પૂર્વજો, સંતોષ પામી તમારા તમારા સ્થાનો તરફ પ્રસ્થાન કરો.

Verse 73

ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे । विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम

પછી તેઓ તેમની સાથે રહી પોતાના પોતાના ધામને પ્રાપ્ત થયા; હે રાજશ્રેષ્ઠ, સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં આરુઢ થઈ તેઓ ગયા.

Verse 74

अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः । तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत्

પછી ઘણો સમય વીતતાં, હે રાજન્, મર્ત્યોએ ત્રણ પેઢીઓના નિમિત્ત જે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ તે પણ આપ્યું નહીં।

Verse 75

नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप । कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप

હે નરાધિપ! અહીં ઘણા લોકો નિત્ય પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અર્પણ કરે છે; છતાં, હે નૃપ, તેમનાં કવ્યભાગો પહેલાંની જેમ પ્રાપ્ત થતા નથી।

Verse 76

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत । तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम

હે નૃપસત્તમ! તે દૈવિક પિતૃઓને પણ ભૂખ અને તરસથી ઉત્પન્ન થયેલી મહા પીડા થઈ।

Verse 77

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्

ત્યારે તેઓ બધા ફરી એકત્ર થઈ બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા. અત્યંત દિન બની, પ્રણામ કરીને, પ્રપિતામહને ઊંચે સ્વરે વિનંતી કરી।

Verse 78

भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः । श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो

હે ભગવન્! અમારા વંશમાં જન્મેલા લોકો નિત્ય અમારા શ્રાદ્ધો અર્પણ કરતા નથી. તેથી દુઃસ્થિતિમાં પડી, હે વિભો, અમે ક્ષીણ થઈએ છીએ।

Verse 79

यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय । कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन्

અતઃ હે દેવ! પૂર્વવત્ બધું થાય એવો ઉપાય વિચારશો—જેનાથી ગરીબો પણ પોતાના પિતૃઓને પ્રસન્ન અને તૃપ્ત કરી શકે.

Verse 80

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः । कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે મહારાજ! તેમનું વચન સાંભળી કરુણાથી વ્યાપ્ત પ્રપિતામહે તે સર્વ પિતૃગણોને સંબોધીને આમ કહ્યું.

Verse 81

सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने । जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः

આ સત્ય છે, હે મહાભાગો! દિવસે દિવસે લોકો દુઃસ્થિતીમાં પડતા જાય છે; અને જેમ જેમ લોકોનું આચરણ ખસે છે તેમ તેમ શ્રેષ્ઠ યુગ પાછળ હટતું જાય છે.

Verse 82

तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् । उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति

તથાપિ તમારા હિતાર્થે હું નિઃસંદેહ કરીશ; એવો સરળ ઉપાય કરીશ કે જેથી અહીં જ તમને સહેલાઈથી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 83

अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता

‘અમા’ નામના દિવસે સૂર્ય પોતાના સહસ્ર મુખ્ય કિરણો સાથે સ્થિત રહે છે; અને તે સમયે ચંદ્રમા તેમાં નિવાસ કરે છે એમ કહેવાતાં તે તિથિ ‘અમાવાસ્યા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 84

तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः

તે દિવસે જે મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને ઉદ્દેશીને તથા પોતાના આત્મકલ્યાણ માટે શ્રાદ્ધ કરશે, તેઓ સુખ-કલ્યાણમાં દૃઢપણે સ્થિર થશે।

Verse 85

धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः । अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्

તેઓ ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ, સર્વ શત્રુઓથી રહિત અને અકાળમૃત્યુથી બચાવાયેલા રહેશે—મારા વચનથી નિઃસંદેહ।

Verse 86

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः । पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—તેના તે વચન સાંભળી પિતૃઓ હૃદયથી પ્રસન્ન થયા; કાવ્ય (શ્રાદ્ધભાગ) પ્રાપ્ત કરીને અંતરમાં હર્ષિત થયા।

Verse 87

ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना । अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः

પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ પ્રેરિત કરેલા તે પિતૃઓ પોતાના-પોતાના ધામે ગયા; અને અમાવાસ્યાનો દિવસ આવતા તેમના વંશજોએ શ્રાદ્ધ અર્પણ કર્યું।

Verse 88

संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः । गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि । दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन

તેઓ તૃપ્ત થઈ સંતોષિત મનથી લગભગ એક મહિનો રહ્યા; પરંતુ સમય પસાર થતાં ધરતી પર લોકો ફરી દુઃસ્થિતીમાં પડ્યા, અને આ દર્શ (અમાવાસ્યા) દિવસે પણ કેટલાક સામાન્ય રીતે શ્રાદ્ધ કરતા નથી।

Verse 89

ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः । क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः

ત્યારે દિવ્ય તથા માનવ એવા સર્વ પિતૃગણો ફરી ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા।

Verse 91

भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो । अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः

હે ભગવન, હે વિભો! ચંદ્રક્ષય સમયે તમે આખા માસને શ્રાદ્ધયોગ્ય કહ્યો છે, જેથી માનવો અમારા પ્રીતિ માટે પિતૃતર્પણ કરે।

Verse 92

दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह । तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा

પરંતુ ગરીબીના કારણે, હે પિતામહ, તેઓ ઘણીવાર તે પણ કરતા નથી; તેથી ભૂખ-તરસથી ઉત્પન્ન ભારે પીડા અમને થાય છે।

Verse 93

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर । तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना

અતએવ, હે સુરેશ્વર! પૂર્વવત્ અમ પર કૃપા કરો, જેથી ગરીબીથી પીડિત લોકો પણ હવે તર્પણ-દાનથી અમને તૃપ્ત કરી શકે।

Verse 94

भर्तृयज्ञ उवाच । अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः । युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—પછી બ્રહ્માજીએ પણ વિચાર કરીને કરુણાસહિત તેમને કહ્યું: ‘હે પિતરો, તમારા હિતાર્થે મેં એક સહેલો ઉપાય વિચાર્યો છે।’

Verse 95

येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः । अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्

આથી, હે પિતૃઈશ્વરો, તમે પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરશો—ભલે આખું વર્ષ અમાવાસ્યા-સંબંધિત શ્રાદ્ધ ન મળે તોય.

Verse 96

यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः । आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे

એવું મારી પ્રસાદથી થાય—એકાગ્ર થઈ સાંભળો. આષાઢમાં પાંચમા પક્ષે, જ્યારે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય…

Verse 97

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः । तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम्

જે મનુષ્ય મૃત્યુ-તિથિના દિવસે ફરી શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેના પિતૃઓ નિશ્ચયે એક વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે।

Verse 98

एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि । श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः

આ જાણીને પૃથ્વી પરના લોકો પ્રેતપક્ષમાં શ્રાદ્ધ કરશે; કોઈ સંશય નથી, તમે સુતૃપ્ત થશો।

Verse 99

यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः । तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति

હે ઉત્તમો, તે એક જ કર્મથી પણ આખું વર્ષ (ફળ મળે છે); છતાં જે ત્યારે પણ તમારા માટે શ્રાદ્ધ અર્પણ નહીં કરે…

Verse 100

शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति । आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा

માત્ર શાકથી પણ, ગરીબ હોવા છતાં, તે આ ક્રિયા કરી શકતો હતો; ન કરે તો તે અંત્યજ અવસ્થામાં પડી જશે. તેને આસન, શયન, ભોજન, સ્પર્શ અને સંભાષણ પણ ન આપવામાં આવશે.

Verse 102

न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन । तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्

તેમને સુખ પણ નહીં મળે, ધન-ધાન્ય પણ કોઈ રીતે નહીં થાય. તેથી, હે પિતૃઓ, નિર્વ્યગ્ર થઈ ઝડપથી તમારા સ્વસ્થાને જાઓ.

Verse 103

कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने । वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः

ભયંકર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો હોય અને લોકો ગરીબ હોય તોય, માનવો વર્ષના અંતે ઓછામાં ઓછું એક શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરશે.

Verse 104

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा

જેનાથી આખા વર્ષ દરમિયાન, હે પિતૃઓ, તમારી ઉત્તમ પ્રીતિ-તૃપ્તિ થાય.

Verse 105

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—આ સાંભળી પિતૃઓ હર્ષિત થઈ પોતાના પોતાના નિવાસે ગયા. અને વર્ષના અંતે શ્રાદ્ધ થઈ જાય તો તેઓ ભૂખ્યા નહીં રહે.

Verse 106

अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः । कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः

પરંતુ અહીં જે દુષ્ટાત્મા, નિર્લજ્જ અને કૃપણ સ્વભાવના છે, તેઓ કલિના મોહથી વર્ષાંતમાં પણ શ્રાદ્ધ આપતા નથી।

Verse 107

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः

તેમના પિતૃઓ ફરી દિવ્ય પિતૃગણ સાથે જોડાઈ બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા અને દીન મનથી બોલ્યા।

Verse 108

भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे । नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः

હે ભગવન્! વર્ષાંતમાં પણ, જ્યારે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે અમારા વંશજો—દુષ્ટમન—અમને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરતા નથી।

Verse 109

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः । वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर

હે દેવ! આથી પીડિત થઈ, ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; તેથી તેનો પ્રતિકાર કરો।

Verse 110

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् । एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती । प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

હે મહાભાગ! પૂર્વવત્ અમને તે શ્રેષ્ઠ અને સરળ ઉપાય કહો, જેના દ્વારા એકદિવસીય શ્રાદ્ધથી, હે દેવ, હે સુરેશ્વર, તમારી કૃપાથી અમારી શાશ્વત તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થાય।

Verse 111

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्

વંશનો ક્ષય થયો હોય તોય નિશ્ચયે અમારો પતન થશે।

Verse 112

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી પિતામહ (બ્રહ્મા) લાંબા સમય સુધી વિચારમાં લીન રહ્યા. પછી પરમ કૃપાથી ભરાઈ સન્માનપૂર્વક બોલ્યા।

Verse 113

ब्रह्मोवाच । अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया । स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती

બ્રહ્મા બોલ્યા—તમારી પૂર્ણ તૃપ્તિ માટે મેં બીજો ઉપાય વિચાર્યો છે. તે સરળ છે; જેના દ્વારા તમને અત્યંત અને શાશ્વત સંતોષ મળશે।

Verse 114

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः । अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ

ગયાશિર પહોંચીને જે અહીં તમારાં માટે શ્રાદ્ધ કરશે—એક જ વાર હોય તોય—તેના પ્રભાવથી તમે દિવ્ય ગતિ પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 115

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः । अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च

પાપાત્મા પુરુષ માટે પણ—દેહધારી બ્રહ્મહત્યારા માટે પણ—રૌરવમાં રહેનારા માટે પણ, અને કુંભીપાકમાં પડેલા માટે પણ।

Verse 116

प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति । गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति

જે પ્રેતભાવને પામ્યો હોય તોય, તેના વંશજ જો ગયાશિરસે તેનું શ્રાદ્ધ અર્પે, તો તેને નિશ્ચિત મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 117

एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः । निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च । गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्

મારા આ વચનો સાંભળી હવે પૃથ્વી પરના લોકો—ગરીબ પણ—ત્યાં ઓછામાં ઓછું એક શ્રાદ્ધ તો કરશે; કારણ કે ગયાશિરસે તે તમારું મુક્તિદાયક રૂપે સ્પષ્ટ પ્રગટ છે.

Verse 118

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः । अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)નું તે વચન સાંભળી પિતૃગણ, તેમની અનુમતિ મેળવી, પછી પોતાના પોતાના ધામે પરત ગયા.

Verse 119

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले । पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्

ત્યાંથી પૃથ્વી પર શ્રાદ્ધકર્મો પ્રચલિત થયા; તે પિંડદાન સમાન ગણાયા અને તેનો વિધાન-ફળ ત્રણ પેઢી સુધી વ્યાપે છે.

Verse 120

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः । परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप

હે રાજન! પરલોકને ઉદ્દેશીને, બ્રહ્માથી આરંભ કરીને અગાઉ ગયેલા જે જે પુરુષો છે, તેમના સૌ માટે મનુષ્યે પોતાની શક્તિ મુજબ આ કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 121

तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् । अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम्

એટલી સંખ્યાના દ્વિજેન્દ્રોને દાન આપવાથી પણ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ શ્રાદ્ધ નિરદૈવત્ય છે અને દરિદ્રોને પણ સુખ-મંગળ આપનારું છે.

Verse 122

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् । तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता

શ્રાદ્ધ પિતૃઓને, દેવતાઓને અને મનુષ્યોને પણ સંપૂર્ણ તૃપ્તિ આપે છે. તેથી જ્ઞાની પુરુષે અવશ્ય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 123

पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः । गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता

જે પિતૃઓની તૃપ્તિ ઇચ્છે છે, તેણે આ યોગ્ય કાળોમાં પ્રયત્નપૂર્વક—વિશેષ કરીને ગયામાં—શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, જો બંને લોકનું કલ્યાણ ઇચ્છે તો.

Verse 124

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये । क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः

ચંદ્રસંક્ષય (અમાવાસ્યા) સમયે જે મનુષ્ય પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, તેના પિતૃઓ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ દુઃખી થાય છે.

Verse 125

प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः । कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः

તેઓ ભારે અભિલાષા સાથે પ્રેતપક્ષની રાહ જુએ છે; જેમ ખેડૂત દિવસ-રાત અચેત ન રહી વરસાદી વાદળની પ્રતીક્ષા કરે છે તેમ.

Verse 126

प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः

પિતૃપક્ષ વીતી ગયા પછી પણ, જ્યાં સુધી સૂર્ય કન્યા રાશિમાં પ્રવેશે નહીં, ત્યાં સુધી પિતૃઓ પોતાના પુત્રોએ અર્પિત કરેલું શ્રાદ્ધ ઇચ્છે છે।

Verse 127

ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव । श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः

પછી, હે રાજન, સૂર્ય તુલા રાશિમાં પ્રવેશ્યા છતાં, ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ કેટલાક પિતૃઓ પોતાના વંશજોએ આપેલું શ્રાદ્ધ ઇચ્છે છે।

Verse 128

तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम्

એ સમય પણ વીતી જાય અને સૂર્ય આગળ વધે ત્યારે, પિતૃઓ નિરાશ અને દીન બની પોતાના નિવાસસ્થાને પાછા જાય છે।

Verse 129

मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः । वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम्

મનુષ્યોના પિતૃઓ બે મહિના સુધી ઘરના દ્વારે આશ્રય લઈને રાહ જુએ છે; તેઓ વાયુસમાન સૂક્ષ્મ બની તરસથી પીડિત અને ભૂખથી ક્ષીણ થાય છે।

Verse 130

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते । तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप

હે મહીપતે, સૂર્ય કન્યા રાશિમાં પ્રવેશીને તુલા રાશિમાં સ્થિત રહે ત્યાં સુધી, તેમજ દર્શદિને (અમાવાસ્યાએ) પણ—હે નૃપ—આ બ્રહ્માના વચન અનુસાર છે।

Verse 131

तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता । तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप

અતએવ પિતૃઓની તૃપ્તિ ઇચ્છનારએ સદા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; વિશેષ કરીને તિલોદક અર્પણ કરવું—હે નૃપ, કારણ કે આ બ્રહ્મવચન છે.

Verse 132

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता । तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे

ધનનો અભાવ હોય તોય દર્શા-અમાવાસ્યાએ વિદ્વાને શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; અને તે પણ ન બને તો સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય ત્યારે કરવું જોઈએ.

Verse 133

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् । येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते

એ પણ શક્ય ન હોય તો ગયામાં એકવાર જ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેથી નિત્ય આપેલા શ્રાદ્ધનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 134

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः

હે નરાધિપ, તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું—જે રીતથી પિતૃપરાયણ લોકો આ શ્રાદ્ધ કરે છે.

Verse 135

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव

હે પાર્થિવ, વિશેષ કરીને અમાવાસ્યાએ અને પ્રેતપક્ષમાં પણ (શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ).

Verse 136

यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा । स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत्

જે આ પુણ્ય શ્રાદ્ધોત્પત્તિની કથા સાંભળે અથવા પાઠ કરે, તે સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ શ્રાદ્ધદાનનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 137

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः । अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्

શ્રાદ્ધકાળે જે મનુષ્ય આ શ્રાદ્ધોત્પત્તિ કથા પાઠ કરે, તેનું શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે અને સર્વ ખામીથી રહિત રહે છે।

Verse 138

असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि । अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा

અયોગ્ય દ્રવ્યથી કરેલું હોય, અથવા અર્હતા વિનાના બ્રાહ્મણો દ્વારા પણ; તે અભુક્ત રહી ગયું હોય, અથવા સંકલ્પહીન હોય, કે મંત્રહીન પણ હોય—

Verse 139

सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम । अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि

હે રાજશ્રેષ્ઠ! આ શ્રાદ્ધસમુત્પત્તિનું કીર્તન કરવાથી—અથવા માત્ર શ્રવણથી પણ—તે સર્વ પૂર્ણતા પામે છે।

Verse 216

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धोत्पत्तिवर्णनंनाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘શ્રાદ્ધોત્પત્તિવર્ણન’ નામનો બે સો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।