Adhyaya 49
સૂત નાગર ખંડમાં સરોવરકાંઠે સ્થિત કલેśeશ્વર તીર્થનું વર્ણન કરે છે—તે ‘સર્વ પાપનો નાશ કરનાર’ છે અને તેના દર્શનથી પાપમુક્તિ થાય છે એમ કહેવાય છે. આ મહાત્મ્ય સાથે કારણકથા આવે છે. યદુવંશીય કલશ નામનો રાજા યજ્ઞકુશળ, દાનશીલ અને પ્રજાહિતકારી હતો. ચાતુર્માસ્ય વ્રત પૂર્ણ કરીને મહર્ષિ દુર્વાસા આવ્યા ત્યારે રાજાએ સ્વાગત, દંડવત પ્રણામ, પાદ્ય-અર્ઘ્ય વગેરે દ્વારા અતિથિસત્કાર કર્યો અને પોતાની સંપત્તિ અર્પી તેમની જરૂર પૂછીછે. દુર્વાસાએ પારણ માટે ભોજન માગ્યું. રાજાએ અનેક વાનગીઓ પીરસી; તેમાં માંસ પણ હતું. ભોજન પછી દુર્વાસાને માંસનો સ્વાદ/ગંધ જણાતાં તેમણે તેને વ્રતનિયમભંગ માની ક્રોધે શાપ આપ્યો કે રાજા ભયંકર વાઘ બનશે. રાજાએ વિનયપૂર્વક કહ્યું કે ભક્તિથી સેવા કરતાં અજાણતાં દોષ થયો; શાપ શમાવો. ત્યારે દુર્વાસાએ નિયમ સમજાવ્યો—શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞ જેવા વિશેષ પ્રસંગો સિવાય વ્રતસ્થ બ્રાહ્મણે, ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્ય સમાપ્તિએ, માંસ ન ખાવું; ખાધે તો વ્રતફળ નષ્ટ થાય. પછી તેમણે મુક્તિનો ઉપાય આપ્યો—રાજાની નંદિની નામની ગાય તેને પૂર્વપૂજિત ‘બાણાર્ચિત’ લિંગ દર્શાવશે; તેના દર્શનથી શીઘ્ર મુક્તિ થશે. ઋષિ પ્રસ્થાન કરે છે; રાજા વાઘ બની સ્મૃતિ ગુમાવી પ્રાણીઓ પર આક્રમણ કરતાં મહાવનમાં પ્રવેશે છે. મંત્રીઓ રાજ્યનું રક્ષણ કરી શાપાંતની રાહ જુએ છે. આ અધ્યાય તીર્થમહિમા, અતિથિધર્મની સાવચેતી, વ્રતધર્મ અને લિંગદર્શનથી મળતી મુક્તિને જોડે છે।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैवास्ति महापुण्यो ह्रदतीरे व्यवस्थितः । कलशेश्वर इत्याख्यः सर्वपापप्रणाशनः
સૂતજીએ કહ્યું—એ જ સરોવરના કાંઠે મહાપુણ્યદાયક શિવધામ સ્થિત છે; તે ‘કલશેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापान्मनुष्यः कलशेश्वरम्
કલશેશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 3
पुरासीत्कलशोनाम यदुवंशसमुद्भवः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वलोकहिते रतः
પ્રાચીન સમયમાં યદુવંશમાં જન્મેલો ‘કલશ’ નામનો એક રાજા હતો; તે યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં અગ્રણી, કુશળ અને સર્વલોકહિતમાં રત હતો।
Verse 4
कस्यचित्त्वथ कालस्य दुर्वासा मुनि सत्तमः । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा तद्गृहं समुपस्थितः
પછી એક સમયે મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા ચાતુર્માસ્ય વ્રત કરીને તેના (રાજાના) ગૃહે આવી પહોંચ્યા।
Verse 5
अथोत्थाय नृपस्तूर्णं सम्मुखः प्रययौ मुदा । स्वागतं स्वागतं तेस्तु ब्रुवाण इति सादरम्
ત્યારે રાજા તરત ઊભા થઈ આનંદથી સામે ગયા અને આદરપૂર્વક બોલ્યા—“સ્વાગત છે, સ્વાગત છે!”
Verse 6
ततः प्रणम्य तं भक्त्या प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्त्वार्घमिति होवाच हर्षबाष्पाकुलेक्षणः
પછી તેણે ભક્તિપૂર્વક તેમને પ્રણામ કર્યો, પોતે જ મુનિના ચરણો પ્રક્ષાળી અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું; હર્ષના અશ્રુઓથી તેની આંખો ભરાઈ કંપતી થઈ અને તે બોલ્યો।
Verse 7
इदं राज्यममी पुत्रा इमा नार्य इदं धनम् । ब्रूहि सर्वं मुने त्वं च तव कार्यं ददाम्यहम्
આ મારું રાજ્ય છે, આ મારા પુત્રો છે, આ મારી પત્નીઓ છે અને આ મારું ધન છે. હે મુનિ, બધું કહો; તમારું જે કાર્ય હોય તે હું આપી દઈશ।
Verse 8
दुर्वासा उवाच । युक्तमेतन्महाराज वक्तुं ते कार्यमीदृशम् । गृहागताय विप्राय व्रतिनेऽस्मद्विधाय च
દુર્વાસા બોલ્યા—હે મહારાજ, આવો સંકલ્પ વ્યક્ત કરવો યોગ્ય છે; ઘેર આવેલા બ્રાહ્મણ માટે, વ્રતધારી તપસ્વી માટે અને મારા જેવા માટે પણ।
Verse 9
न मे किञ्चिद्धनैः कार्यं न राज्येन नृपोत्तम । चातुर्मास्यव्रतोऽतोऽहं पारणं कर्तृमुत्सहे
હે નૃપોત્તમ, મને ન ધનની જરૂર છે ન રાજ્યની. હું ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં છું; તેથી પારણું (વ્રતસમાપ્તિ ભોજન) કરવું ઇચ્છું છું।
Verse 10
तस्माद्यत्किञ्चिदन्नं ते सिद्धमस्ति गृहे नृप । तद्देहि भोजनार्थं मे बुभुक्षातीव वर्धते
અતએવ, હે રાજા, તારા ઘરમાં જે કંઈ પક્વ અન્ન તૈયાર છે તે મને ભોજન માટે આપ; મારી ભૂખ અત્યંત વધી રહી છે।
Verse 11
सूत उवाच । ततः स पृथिवीपालो यथासिद्धं सुसंस्कृम् । अन्नं भोज्यकृते तस्मै प्रददौ स्वयमेव हि
સૂતજીએ કહ્યું—પછી પૃથ્વીપાલ રાજાએ યથાસિદ્ધ સુસંસ્કૃત અન્ન, ભોજનાર્થે તેને સ્વયં જ અર્પણ કર્યું.
Verse 12
व्यञ्जनानि विचित्राणि पक्वान्नानि बहूनि च । पेयं चोष्यं च खाद्यं च लेह्यमन्नमनेकधा । तथा मांसं विचित्रं च लवणाद्यैः सुसंस्कृतम्
ત્યાં અનેક પ્રકારનાં વ્યંજન અને ઘણાં પક્વાન્ન હતાં—પેય, ચોષ્ય, ખાદ્ય અને લેહ્ય એવા અનેક રૂપે; તેમજ લવણાદિ મસાલાથી સુસંસ્કૃત વિવિધ માંસ પણ હતું.
Verse 13
अथासौ बुभुजे विप्रः क्षुत्क्षामस्त्वरयान्वितः । अविन्दन्न रसास्वादं बृहद्ग्रासैर्मुदान्वितः
પછી તે વિપ્ર ભૂખથી ક્ષીણ થઈ ઉતાવળમાં ભોજન કરવા લાગ્યો. આનંદથી મોટા મોટા કોળિયા લેતાં, રસનો સ્વાદભેદ તેને સમજાયો નહીં.
Verse 14
अथ तृप्तेन मांसस्य ज्ञातस्तेन रसो द्विजाः । ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप मुनीश्वरः
હે દ્વિજોય! તૃપ્ત થયા પછી તેને માંસનો રસ ઓળખાયો. ત્યારે ક્રોધથી આવૃત મનવાળા તે મુનીશ્વરે તે રાજાને શાપ આપ્યો.
Verse 15
यस्मान्मांसं त्वया दत्त्वा व्रतभंगः कृतो मम । तस्मात्त्वमामिषाहारो रौद्रो व्याघ्रो भविष्यसि
‘તું મને માંસ આપ્યું તેથી મારું વ્રતભંગ થયું. તેથી તું આમિષાહારી, રૌદ્ર વ્યાઘ્ર (વાઘ) બનશે.’
Verse 16
ततः स भूपतिर्भीतः प्रणम्य च मुनीश्वरम् । प्रोवाच दीनवदनो वेपमानः सुदुःखितः
ત્યારે તે રાજા ભયભીત થઈ મુનિશ્રેષ્ઠને પ્રણામ કરીને બોલ્યો—મુખ ઉદાસ, શરીર કંપતું અને તે અત્યંત દુઃખિત હતો।
Verse 17
तव क्षुत्क्षामकण्ठस्य मया भक्तिः कृता मुने । यथासिद्धेन भोज्येन तत्कस्माच्छप्तुमुद्यतः
હે મુને! ભૂખથી સૂકાઈ ગયેલો તમારો કંઠ જોઈ મેં ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી અને જે ઉપલબ્ધ હતું તે જ ભોજન અર્પણ કર્યું; તો પછી તમે મને શાપ આપવા કેમ ઉદ્યત છો?
Verse 18
तस्मात्कुरु प्रसादं मे भक्तस्य विनतस्य च । शापस्यानुग्रहेणैव शीघ्रं ब्राह्मणसत्तम
અતએવ, હે બ્રાહ્મણસત્તમ! તમારા ભક્ત અને વિનમ્ર પ્રાર્થી પર પ્રસન્ન થાઓ; તમારી કૃપાથી આ શાપને શીઘ્ર શમાવી દો।
Verse 19
दुर्वासा उवाच । मुक्त्वा श्राद्धं तथा यज्ञं न मांसं भक्षयेद्द्विजः । विशेषेण व्रतस्यांते चातुर्मास्योद्भवस्य च
દુર્વાસા બોલ્યા—શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞ સિવાય દ્વિજએ માંસ ભક્ષણ ન કરવું જોઈએ; ખાસ કરીને વ્રતના અંતે, અને વિશેષ રૂપે ચાતુર્માસ્ય વ્રતસંબંધિત સમયે।
Verse 20
उपवासपरो भूत्वा मांसमश्नाति यो द्विजः । वृथामांसाद्वृथा तस्य तद्व्रतं जायते ध्रुवम्
ઉપવાસમાં પરાયણ હોવાનું કહીને પણ જે દ્વિજ માંસ ખાય છે, તેના તે વ્યર્થ માંસભક્ષણથી તેનું વ્રત પણ નિશ્ચિત જ વ્યર્થ બની જાય છે।
Verse 21
तस्माद्व्रतं प्रणष्टं मे चातुर्मास्यसमुद्भवम् । तेन शप्तोऽसि राजेंद्र मया कोपेन सांप्रतम्
અતએવ મારું ચાતુર્માસ્યથી ઉત્પન્ન થયેલું વ્રત નષ્ટ થયું. તેથી, હે રાજેન્દ્ર, ક્રોધવશ મેં અત્યારે તને શાપ આપ્યો છે.
Verse 22
राजोवाच । तथापि कुरु मे विप्र शापस्यांतं यथेप्सितम् । भक्तियुक्तस्य दीनस्य निर्दोषस्य विशेषतः
રાજાએ કહ્યું— તેમ છતાં, હે વિપ્ર, તને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ આ શાપનો અંત નિર્ધારિત કર; ખાસ કરીને હું ભક્તિયુક્ત, દીન અને નિર્દોષ છું.
Verse 23
दुर्वासा उवाच । यदा ते नंदिनी धेनुर्लिंगं बाणार्चितं पुरा । दर्शयिष्यति ते मुक्तिस्तदा तूर्णं भविष्यति
દુર્વાસાએ કહ્યું— જ્યારે તારી નંદિની ધેનુ તને પૂર્વે બાણે પૂજેલું તે લિંગ દર્શાવશે, ત્યારે તારી મુક્તિ તત્કાળ થશે.
Verse 24
एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो जगाम निजमाश्रमम् । बभूव सोऽपि भूपालो व्याघ्रो रौद्रतमाकृतिः
આમ કહી તે વિપ્રેન્દ્ર પોતાના આશ્રમમાં ગયો. અને તે ભૂપાલ પણ અતિ રૌદ્ર, ભયાનક આકારવાળો વ્યાઘ્ર બની ગયો.
Verse 25
नष्टस्मृतिस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा जंतून्पुरःस्थितान् । जघानोच्चाटितोन्यैश्च प्रविवेश महावनम्
પછી સ્મૃતિ નષ્ટ થતાં, સામે ઊભેલા જીવોને જોઈ તે તુરંત હુમલો કરીને મારવા લાગ્યો; અન્યોએ હાંકી કાઢતાં તે મહાવનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 26
अथ ते मंत्रिणस्तस्य शापस्यातं महीपतेः । वांछतस्तस्य तद्राज्यं चक्रुरेव सुरक्षितम्
પછી તે રાજાના શાપનો અંત થાય એવી ઇચ્છાથી તેના મંત્રીઓએ તે રાજ્યને સારી રીતે સુરક્ષિત રાખ્યું।
Verse 49
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वराख्याने कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના ‘કલશેશ્વર’ આખ્યાનમાં, ‘દુર્વાસાના શાપથી કલશ નૃપને વ્યાઘ્રત્વ પ્રાપ્ત થવાનું વર્ણન’ નામનો એકોનપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।