Adhyaya 150
આ અધ્યાયમાં સૂત ક્રમબદ્ધ રીતે તત્ત્વકથા વર્ણવે છે. દૈત્યપુરોહિત શુક્ર હાટકેશ્વર-સંબંધિત સિદ્ધિપ્રદ ક્ષેત્રે જઈ અથર્વણીય રૌદ્ર મંત્રોથી હોમ કરે છે અને ત્રિકોણ કુંડ રચે છે. યજ્ઞથી પ્રસન્ન થઈ કેલીશ્વરી દેવી પ્રગટ થાય છે અને આત્મવિનાશક અર્પણો નિષેધી, કલ્યાણકારી વરદાન તરફ સંવાદ વાળે છે. શુક્ર યુદ્ધમાં નાશ પામેલા દૈત્યોના પુનર્જીવનની યાચના કરે છે; દેવી તાજા ભક્ષિત તથા ‘યોગિની-મુખમાં પ્રવેશ્યા’ એમ કહેવાતા દૈત્યો સહિત સૌને જીવંત કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. તે ‘અમૃતવતી વિદ્યા’ નામની જ્ઞાનશક્તિ આપે છે, જેના દ્વારા મૃતકો ફરી જીવંત થાય છે. શુક્ર આ વાત અંધકને કહી ખાસ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ સતત ભક્તિ-પૂજનનો ઉપદેશ આપે છે; અને સિદ્ધાંત કહે છે કે જગતવ્યાપી પરાશક્તિ બળથી નહીં, ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. અંધક પૂર્વ ક્રોધ માટે પશ્ચાત્તાપ કરી વિનંતી કરે છે કે જે ભક્તો આ રૂપનું ધ્યાન કરે અને પ્રતિમા સ્થાપે તેમને હૃદયઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે. દેવી સ્થાપકને મોક્ષ, અષ્ટમી/ચતુર્દશીના ઉપાસકોને સ્વર્ગ, અને માત્ર દર્શન-ધ્યાન કરનારને રાજભોગનું વર આપે છે. દેવી અંતર્ધાન થયા પછી શુક્ર હત દૈત્યોને જીવંત કરે છે અને અંધક ફરી રાજ્ય પામે છે; પરંપરામાં વ્યાસવંશજ દ્વારા ત્યાં સ્થાપનાનો ઉલ્લેખ છે. ફલશ્રુતિ—પઠન/શ્રવણથી મહાદુઃખ દૂર થાય; અષ્ટમીએ સાંભળનાર પતિત રાજા પણ નિર્વિઘ્ન રાજ્ય પામે; અને યુદ્ધકાળે શ્રવણ વિજય આપે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शुक्रस्तस्य वचः श्रुत्वा चित्ते कृत्वा दयां ततः । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं गत्वा सिद्धिप्रदायकम्
સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી શુક્રે હૃદયમાં દયા ધારણ કરી, પછી સિદ્ધિપ્રદાયક હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રે ગયા।
Verse 2
चकार विधिवद्धोमं स्वमांसेन हुताशने । मंत्रैराथर्वणै रौद्रैः कुण्डं कृत्वा त्रिकोणकम्
ત્યાં તેણે વિધિપૂર્વક હોમ કર્યો, પોતાના જ માંસથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ આપી; અને રૌદ્ર અથર્વણ મંત્રોથી ત્રિકોણ કુંડ રચ્યો।
Verse 3
एवं संजुह्वतस्तस्य तेन वै विधिना तदा । यथा रुद्रेण संतुष्टा देवी केलीश्वरी तदा
તે એ જ વિધિથી આહુતિ આપતો હતો ત્યારે દેવી કેળીશ્વરી પ્રસન્ન થઈ—જેમ પૂર્વે રુદ્રથી સંતોષ પામી હતી તેમ।
Verse 4
तं प्रोवाच समेत्याशु शुक्रं दैत्यपुरोहितम् । मा त्वं भार्गवशार्दूल कुरु मांसपरिक्षयम्
દેવી ત્વરિત આવી દૈત્યોના પુરોહિત શુક્રને બોલી—“હે ભાર્ગવશાર્દૂલ, તારા માંસનો ક્ષય ન કર।”
Verse 5
भाविताऽहं त्रिनेत्रेण तत्किं ब्रूहि करोमि ते
“ત્રિનેત્રધારી પ્રભુ દ્વારા હું શક્તિસંપન્ન કરાઈ છું; તેથી કહો—હું તમારા માટે શું કરું?”
Verse 6
शुक्र उवाच । यथा रुद्रस्य साहाय्यं त्वयात्र विहितं शुभे । अंधकस्याऽपि कर्तव्यं तथैवैष वरो मम
શુક્ર બોલ્યો—“હે શુભે, જેમ તું અહીં રુદ્રને સહાય કરી હતી, તેમ જ અંધક માટે પણ કરવું; આ જ મારો વર છે।”
Verse 7
ये केचिद्दानवा युद्धे भक्षिताश्च विनाशिताः । अस्य सैन्यस्य ते सर्वे पुनर्जीवंतु सत्वरम्
આ સેનાના જે કોઈ દાનવો યુદ્ધમાં ભક્ષિત કે વિનષ્ટ થયા હોય, તેઓ સર્વે તત્કાળ પુનર્જીવિત થાઓ।
Verse 8
देव्युवाच । जीवयिष्यामि तान्सर्वान्दानवान्निहतान्रणे । नवसंभक्षितान्विप्र प्रविष्टान्योगिनीमुखे
દેવીએ કહ્યું—હે વિપ્ર! રણમાં નિહત થયેલા તે સર્વ દાનવોને હું જીવિત કરી દઈશ; યોગિનીના મુખમાં પ્રવેશેલા, હમણાં જ ભક્ષિત થયેલાઓને પણ।
Verse 9
एवमुक्त्वा ददौ तस्मै सा देवी हर्षितानना । नाम्नाऽमृतवतीं विद्यां यया जीवंति ते मृताः
આમ કહી, હર્ષથી તેજસ્વી મુખવાળી તે દેવીએ તેને ‘અમૃતવતી’ નામની વિદ્યા અર્પી, જેના પ્રભાવથી મૃતો પણ પુનર્જીવિત થાય છે।
Verse 10
ततः शुक्रः प्रहृष्टात्मा गत्वांधकमुवाच ह । सिद्धा केलीश्वरी देवी यथा शम्भोस्तथा मम
પછી પ્રહર્ષિત હૃદયવાળા શુક્ર અંધક પાસે જઈ બોલ્યા—‘કેલીશ્વરી દેવી સિદ્ધા અને અચૂક છે; જેમ તે શંભુની છે, તેમ મારી પણ છે।’
Verse 11
तया दत्ता शुभा विद्या मम दैत्या मृताश्च ये । तान्सर्वांस्तत्प्रभावेन योजयिष्यामि जीविते
તેણે આપેલી શુભ વિદ્યાના પ્રભાવથી, મારા જે દૈત્ય મરી ગયા છે, તેમને સર્વને હું ફરી જીવનમાં સ્થાપિત કરીશ।
Verse 12
त्वयाऽस्याः सततं भक्तिः कार्या दानव सत्तम । अष्टम्यां च विशेषेण चतुर्दश्यां च सर्वदा
હે દાનવશ્રેષ્ઠ, તારે તેની પ્રત્યે સદા ભક્તિ રાખવી—વિશેષ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશી તિથિએ હંમેશાં।
Verse 13
एषा सा परमा शक्तिर्यया व्याप्तमिदं जगत् । केवलं भक्तिसाध्या सा न दण्डेन कथंचन
આ જ પરમ શક્તિ છે, જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. તે માત્ર ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; દંડ કે બળથી કદી નહીં।
Verse 14
एवमुक्तस्तु शुक्रेण स तदा दानवाधिपः । तां देवीं पूजयामास भावभक्तिसमन्वितः
શુક્રના ઉપદેશ મુજબ, દાનવોના અધિપતિએ ત્યારે ભાવભક્તિથી યુક્ત થઈ તે દેવીની પૂજા કરી।
Verse 15
स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैस्ततः प्रोवाच सादरम् । तथान्या मातरः सर्वा यथाज्येष्ठं यथाक्रमम्
વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને તેણે પછી આદરપૂર્વક કહ્યું; તેમજ અન્ય સર્વ માતૃદેવીઓને પણ જ્યેષ્ઠતા અને ક્રમ મુજબ સંબોધ્યા।
Verse 16
अज्ञानाद्यन्मया देवि कृतः कोपस्तवोपरि । मर्षणीयस्तथा सोऽद्य दीनस्य प्रणतस्य च
હે દેવી, અજ્ઞાનવશ મેં તારા ઉપર જે ક્રોધ કર્યો, તે આજે ક્ષમ્ય થાઓ; હું દીન છું અને શરણાગત થઈ પ્રણામ કરું છું।
Verse 17
श्रीदेव्युवाच । परितुष्टाऽस्मि ते वत्स प्रभावाद्भार्गवस्य च । वरं वरय तस्मात्त्वं न वृथा दर्शनं मम
શ્રીદેવીએ કહ્યું—વત્સ, તારા તથા ભાર્ગવ (શુક્ર)ના પ્રભાવથી હું પ્રસન્ન છું. તેથી તું વર માંગ; મારું દર્શન તારા માટે વ્યર્થ નહીં જાય.
Verse 18
अन्धक उवाच । अनेनैव तु रूपेण ये त्वां ध्यायंति देहिनः । पूजयंति च सद्भक्त्या संस्थाप्य प्रतिमां तव । तेषां सिद्धिः प्रदातव्या त्वया हृदयवांछिता
અંધકે કહ્યું—જે દેહધારી આ જ રૂપે તમારું ધ્યાન કરે છે અને તમારી પ્રતિમા સ્થાપી સદ્ભક્તિથી પૂજા કરે છે, તેમને હૃદયમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ તમે અવશ્ય આપો.
Verse 19
देव्युवाच । यो मामनेन रूपेण स्थापयिष्यति मानवः । तस्य मोक्षं प्रदास्यामि पापस्यापि न संशयः
દેવીએ કહ્યું—જે માનવ મને આ જ રૂપે સ્થાપિત કરશે, તેને હું મોક્ષ આપિશ; પાપી હોય તોય તેમાં સંશય નથી.
Verse 20
योऽष्टम्यां च चतुर्दश्यां मम पूजां करिष्यति । तस्मै स्वर्गं प्रदास्यामि पापस्यापि दनूत्तम
હે દનુશ્રેષ્ઠ, જે અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ મારી પૂજા કરશે, તેને હું સ્વર્ગ આપિશ; પાપી હોય તોય.
Verse 21
केवलं दर्शनं यश्च ध्यानं वा मे करिष्यति । तस्य राज्यं प्रदास्यामि भोगान्मानुषसंभवान्
અને જે માત્ર મારું દર્શન કરશે અથવા મારું ધ્યાન કરશે, તેને હું રાજ્ય અને માનવજન્ય ભોગો પ્રદાન કરીશ.
Verse 22
एवमुक्त्वाऽथ सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तैश्च मातृगणैः सार्धं पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्
આમ કહીને તે દેવી માતૃગણો સહિત તે જ ક્ષણે, તે જોતા-જોતા, અંતર્ધાન થઈ અદૃશ્ય થઈ ગઈ।
Verse 23
शक्रोऽपि दानवान्सर्वांस्तया संसिद्धया ततः । मृतान्संजीवयामास दैतेयान्नवभक्षितान्
પછી શક્ર (ઇન્દ્ર)એ પણ તે સિદ્ધ શક્તિ વડે, મરી ગયેલા બધા દાનવોને—નવભક્ષિત દૈત્યો સહિત—પુનર્જીવિત કર્યા।
Verse 24
तैः समेत्य स दैत्येन्द्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तां पुरीं प्राप्य शक्रस्य राज्यं चक्रे दिवानिशम्
તેમની સાથે મળીને તે દૈત્યેન્દ્ર અંતરમાં અત્યંત હર્ષિત થયો; તે નગરીમાં પહોંચી શક્રનું રાજ્ય દિવસ-રાત કબજે કર્યું।
Verse 25
तां देवीं ध्यायमानस्तु पूजयानो दिवानिशम् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां विशेषेण महाबलः
તે મહાબળીએ દેવીનું ધ્યાન કરતાં દિવસ-રાત પૂજન કર્યું; ખાસ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ વિશેષ રીતે।
Verse 26
अथ तस्याः प्रभावं तं ज्ञात्वा व्याससमुद्भवः । स्थानेऽत्र स्थापयामास संसिद्धिं प परां गतः
પછી વ્યાસસમુદ્ભવે તેની (દેવીની) તે પ્રભાવ-મહિમા જાણી, આ જ સ્થાને (ઉપાસના/પ્રતિષ્ઠા) સ્થાપી અને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 27
सूत उवाच एवं केलीश्वर देवी संजाता परमेश्वरी । तस्मात्स्थाप्या च पूज्या च ध्येया चैव विशेषतः
સૂતએ કહ્યું—આ રીતે કેળીશ્વર દેવી પરમેશ્વરી બની. તેથી તેમની પ્રતિષ્ઠા કરવી, પૂજા કરવી અને વિશેષ કરીને ધ્યાન કરવું જોઈએ.
Verse 28
एवं देव्या नरो यश्च पठते वा शृणोति वा । वाच्यमानं स मुच्येत व्यसनेन गरीयसा
દેવીનું આ માહાત્મ્ય જે કોઈ વાંચે અથવા વાંચાતું સાંભળે, તે અતિ ભારે આપત્તિમાંથી પણ મુક્ત થાય છે.
Verse 29
भ्रष्टराज्योऽथवा राजा यः शृणोत्यष्टमीदिने । स राज्यं लभते भूयो निखिलं हतकंटकम्
રાજ્યથી ચ્યૂત રાજા પણ જો અષ્ટમીના દિવસે આ સાંભળે, તો તે ફરી સંપૂર્ણ, કંટકરહિત (વિઘ્નરહિત) રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
युद्धकाले च संप्राप्ते यश्चैतच्छृणुयान्नरः । स हत्वा शत्रुसंघातं विजयं च समाप्नुयात्
યુદ્ધનો સમય આવી પહોંચે ત્યારે જે મનુષ્ય આ સાંભળે, તે શત્રુસમૂહને પરાજિત કરીને વિજય પ્રાપ્ત કરે છે.