Adhyaya 164

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

સૂત બોલ્યા—એ દરમ્યાન પુષ્પ હર્ષથી પ્રફુલ્લિત અંતરાત્મા લઈને ચંડશર્માના ઘરે ગયો અને બોલ્યો—“દિષ્ટ્યા! દિષ્ટ્યા!”

Verse 2

विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः

ત્યારે તેને ફિક્કા મુખવાળો અને આંસુથી ભરેલી આંખોવાળો જોઈ—તે સર્વ બાંધવો, પત્ની, સેવકો અને પુત્રો સહિત ઘેરાયેલો હતો—

Verse 3

पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति

પુષ્પ બોલ્યો—તારા હિત માટે મેં દેહત્યાગ કરીને સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કર્યા છે. તેમના પ્રસાદથી તારા દેહમાં પતન કે વિનાશ નહીં થાય.

Verse 4

तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः

તારા પુત્રો, પૌત્રો અને ભવિષ્યમાં થનારા સર્વ વંશજો—તે બધા નાગર બની ઉત્તમ ગુણોથી સમૃદ્ધ થશે.

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज

અતએવ ઊઠો; ચાલો આપણે પવિત્ર સરસ્વતી નદી પાસે જઈએ. હે દ્વિજ, તેના કાંઠે નિવાસ માટે એક આશ્રમ સ્થાપો.

Verse 6

त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः

હું પોતે જ તારી સાથે વસિશ—એમાં કોઈ સંશય નથી. મારી પાસે બહુ ધન છે, અને બીજા જે છે તેઓ પણ તારા અનુયાયી-સેવકો છે.

Verse 7

तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः

“હું તે સૌનું પાલન-પોષણ કરીશ; મનનો જ્વર ત્યજી દો.” આ સાંભળીને ચંડશર્મા પુત્રો અને બંધુઓ સાથે (આગળ વધ્યો).

Verse 8

सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः

પછી સરસ્વતીને મનમાં ધરી તે નગરમાંથી નીકળી પડ્યો. અત્યંત દુઃખિત થઈ પવિત્ર સ્થાનની પ્રદક્ષિણા કરી અને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 9

बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः

આંસુભરી આંખો સાથે દીન બની તે ઉત્તરાભિમુખ ચાલ્યો. પুষ્પ પણ સાથે હતો; તે વારંવાર તેને પ્રબોધી આગળ ધપાવતો રહ્યો.

Verse 10

ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्

પછી તે પુણ્યમય, શીતળ જળવાળી સરસ્વતી નદી પાસે પહોંચ્યો—મુનિસમૂહો જેને સેવિત કરે છે, અને જે ચંચળ તરંગમાળાથી શોભિત છે.

Verse 11

तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः

તેના દક્ષિણ કાંઠે તેણે ત્યારે નિવાસ કર્યો; પુષ્પની સલાહ સ્વીકારી, સર્વ સગાંસંબંધીઓથી ઘેરાયેલો રહ્યો।

Verse 12

तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा

નગરમાં વસતા ચંડશર્માની પ્રતિજ્ઞા એવી હતી—“સત્તાવીસ લિંગોના દર્શન કર્યા પછી જ હું સદા ભોજન કરીશ।”

Verse 13

तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः

પૂર્વે સંચિત તે પ્રતિજ્ઞાનું સ્મરણ કરતાં જ તેનું હૃદય દિવસ-રાત દહન થવા લાગ્યું, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો।

Verse 14

स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्

તે સરસ્વતીમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને સમાહિત બની, ષડક્ષર મંત્રનો જપ કર્યો—દરેક આવર્તન અલગ અલગ સ્પષ્ટ રીતે।

Verse 15

नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च

લિંગનું નામ ઉચ્ચારી અંતે નમસ્કાર કર્યો; અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પંચાંગુલ માપના સો જેટલો કર્દમ (કાદવમાટી) પણ એકત્ર કર્યો।

Verse 16

संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः

તેને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરીને ભક્તિથી પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપન વગેરે વડે પૂજન કરવું. ત્યારબાદ પરમ શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ પ્રાણરુદ્રોનો જપ કરવો.

Verse 17

दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्

શિવલિંગ અયોગ્ય રીતે સ્થિત હોય કે યોગ્ય રીતે—તેને હલાવવું નહીં; એમ માની તે દ્વિજશ્રેષ્ઠે તે લિંગોનો ત્યાગ કર્યો નહીં.

Verse 19

उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया

તેમના ઉપર ઉપર તે દ્વિજોત્તમે કર્દમ (કાદવ) વડે નિત્ય સત્તાવીસ સંખ્યામાં લિંગો રચ્યાં.

Verse 20

अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्

પછી તેની અતિશય ભક્તિથી પ્રસન્ન મહાદેવે ધરતીનું પૃષ્ઠ ભેદીને તેને પોતાનું લિંગ દર્શાવ્યું.

Verse 21

अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज

પછી તેમણે મેઘગંભીર વાણીથી આદરપૂર્વક કહ્યું—“હે ચંડશર્મન, હે દ્વિજ! તારી આ ભક્તિથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું.”

Verse 22

तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि

અતએવ આ લિંગનું નિત્ય પરમભક્તિથી પૂજન કર; તેના દ્વારા તને સત્તાવીસ લિંગોના પૂજન સમાન ફળ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 23

अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति

અને બીજો કોઈ મનુષ્ય પણ જો ભક્તિથી આ (લિંગ)નું પૂજન કરશે, તો તે પણ સત્તાવીસ લિંગોના પૂજન સમાન શ્રેયફળ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 24

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः

આ રીતે કહી ભગવાન ત્યારબાદ દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયા. અને ચંડશર્મા પણ હર્ષિત થઈ તત્ત્વ અને વિધિ અનુસાર તે લિંગનું યથાર્થ પૂજન કરવા લાગ્યો.

Verse 25

प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः

તેણે તે લિંગ માટે શોભન પ્રાસાદ (મંદિર) બનાવડાવ્યો. પછી વારંવાર વિચાર કરીને તેનું નામ પણ રાખ્યું.

Verse 26

नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति

નગરમાં સ્થિત લિંગોના સ્મરણથી આ સ્થાપિત થઈ સ્થિર છે; તેથી આ ‘નાગરેશ્વર’ નામે ઓળખાશે.

Verse 27

सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः

સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે તે લિંગની સ્થાપના કરીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ ચંડશર્માએ ત્યારે પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી વિધિપૂર્વક આરાધના કરી.

Verse 28

सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! નગરમાં જે સત્તાવીસ લિંગોની પૂજા થાય છે, તેમની પૂજાથી જે ફળ મળે છે, તે જ પુણ્યફળ તે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 29

ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી નાગરેશ્વરને પ્રસન્ન કરીને તે સాక్షાત્ શિવલોકમાં ગયો અને દિવ્ય વિમાનના મધ્યમાં સ્થાપિત થયો.

Verse 30

पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्

પુષ્પે પણ ‘પુષ્પાદિત્ય’ નામે બીજો દેવ સ્થાપ્યો. પુણ્ય સરસ્વતીના તટ પર ત્યારબાદ તે પૂજામાં પરાયણ થયો.

Verse 31

तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत

તેના દર્શને જઈ (દેવતા) પ્રેમથી બોલ્યા—“પુષ્પ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારો કલ્યાણ થાઓ. હે સુવ્રત, વર માગ.”

Verse 32

अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

જે સામાન્ય રીતે આપવાનું ન હોય તે પણ હું આપીશ; તેથી માગ—વિલંબ ન કર।

Verse 33

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्

પુષ્પ બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો મારા હૃદયમાં સ્થિત જે છે તે યાચના કરનાર મને આપો।

Verse 34

चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्

હે દેવ! ચમત્કારપુરમાં સ્થિત તમારી મૂર્તિઓ પ્રમાણમાં બાર છે; તે સર્વ સ્વર્ગવાસીઓ દ્વારા પૂજ્ય છે।

Verse 35

तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया

પૃથ્વી પર જે મનુષ્ય મારા દ્વારા સ્થાપિત તમારી આ મૂર્તિની પૂજા કરે, તે તે સર્વની પૂજાનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 36

नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया

સરಸ್ವતી તટના મંદિરસ્થ પ્રાસાદમાં મેં સ્થાપિત કરેલી આ મૂર્તિ ભૂતલ પર ‘નાગરાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 37

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्

સૂત બોલ્યા— ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને રવિ (સૂર્ય) પછી દૃષ્ટિમાંથી અદૃશ્ય થયો. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તે દીવો અચાનક બુઝી જાય તેમ અદ્ભુત લાગ્યું.

Verse 38

ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પુષ્પ પણ તેજસ્વી વિમાનમાં આરોહણ કરીને સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 39

शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे

‘શાકંભરી’ નામે વિખ્યાત તે ચંડશર્માની પત્ની હતી; અને તેના દ્વારા સરસ્વતીના શુભ તટ પર દુર્ગાદેવીની સ્થાપના કરવામાં આવી.

Verse 41

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्

‘પુત્રી, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારો કલ્યાણ થાઓ, હે શાકંભરી. વર ગ્રહણ કર—જે તને સદા અભિષ્ટ છે તે મારા પ્રસાદથી નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થશે.’

Verse 42

शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः

શાકંભરી બોલી—‘હે દેવી, માતૃગણોના ચોસઠ ગણ જે યથાવત્ સ્થિત છે; જે ચમત્કારપુરમાં પ્રસિદ્ધ છે અને હાસ્યથી તૃપ્તિ પામે છે—’

Verse 43

या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्

રાત્રે બલિદાનથી પછી જે લાભવૃદ્ધિ થાય, તે સર્વ પুণ્યરૂપ બની જાય તેવા માટે, જે તમારી પવિત્ર મૂર્તિનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે।

Verse 44

अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया

અહીં આવી નદીના કિનારે મેં આ દેવીસ્વરૂપની સ્થાપના કરી છે।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः

શ્રીદેવી બોલ્યાં— ‘આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષમાં મહાનવમી નામની તિથિએ, જે મારા સમક્ષ આવી ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરશે—’

Verse 46

तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

‘તે ભક્તને સંપૂર્ણ ફળ તરત જ પ્રાપ્ત થશે—એમાં શંકા નથી. વિશેષ કરીને આ નાગર-ક્ષેત્રમાં આ સત્ય છે; એમ મેં જાહેર કર્યું છે।’

Verse 47

एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि

આવું કહી તે દેવી પછી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. અને પૃથ્વી પર તે દેવી પોતાના નામથી ‘શાકંભરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 48

वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જે પુરુષ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી દેવીની પૂજા કરે છે, તેની સમૃદ્ધિમાં ક્યારેય વિઘ્ન આવતું નથી।

Verse 164

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નાગરેશ્વર, નાગરાદિત્ય અને શાકંભરી ઉત્પત્તિવર્ણન’ નામનો ૧૬૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।