Adhyaya 221

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव । ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् । वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम्

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—આ કારણથી, હે રાજન, તે દિવસે કોઈ પણ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને કદી દાન આપતો નથી અને શ્રાદ્ધ પણ કરતો નથી; વંશચ્છેદના ભયથી. હે રાજન, મેં કહેલું સત્ય છે.

Verse 2

श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह । पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात्

વિધિવત્ શ્રાદ્ધ ન કર્યે તોય, તે દિવસે મધ સાથે દાન અવશ્ય આપવું. પિતૃતૃપ્તિ માટે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ઘી સહિત પાયસ (ખીર) આપવું જોઈએ.

Verse 3

खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् । प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम्

ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ, કાલશાક નામનું શાક, અને ‘વાધ્રીણસ’ નામના પ્રાણીમાંથી મળતું માંસ—આ પણ બ્રાહ્મણોને આપવાનું કહેવાયું છે; અહીં સર્વ રીતે એવું જ ઉદાહૃત છે.

Verse 4

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा । एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा

‘ત્રિઃપિબ’, ‘ઇન્દ્રિયક્ષીણ’, અને ‘સર્વયૂથાનુગ’—આ રીતે વાધ્રીણસ વર્ણવાયો છે; તે સદા પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનાર કહેવાય છે.

Verse 5

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप

તે ન મળે તો પણ ઉત્તમ ક્ષીરૌદન (દૂધ-ભાત) દાન આપવું. હે નૃપ, તે દિવસે પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે બ્રાહ્મણોને આપવું યોગ્ય છે.

Verse 6

तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम् । सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम्

તે પણ ન મળે તો તલમિશ્રિત જળ દાન કરવું જોઈએ; દર્ભકુશ સહિત અને સોનાં સહિત, સોનાના નાનાં ટુકડાઓથી યુક્ત।

Verse 7

यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव । कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव

હે રાજન! પક્ષશ્રાદ્ધથી પુરુષને જે કલ્યાણ થાય છે, તે જ દિવસે આ આચરણ કરવાથી તેનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, હે રાજન।

Verse 8

पितॄनुद्दिश्य चाऽज्येन मधुना पायसेन च । कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप

હે નૃપ! પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ઘી, મધ અને પાયસથી અર્પણ કરી શકાય; અથવા કાલશાક અને મધથી, કે ગેંડાના માંસથી પણ।

Verse 9

श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते । त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके

આ પ્રાચીન શ્રુતિ છે કે વિધિવત્ શ્રાદ્ધ ન હોય તોય આપેલું દાન ધર્મબળ ધરાવે છે. તેથી પિતૃ-નક્ષત્ર ઉપસ્થિત થાય ત્યારે—નભસ્ય માસની ત્રયોદશીએ, સૂર્ય હસ્ત નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે—સર્વ પ્રયત્નથી દાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् । तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता

હે રાજન! પિતૃઓની તૃપ્તિ ઇચ્છનાર ગરીબ માણસે પણ તલમિશ્રિત જળ દાન કરવું જોઈએ, સોનાના નાનાં ટુકડાઓથી યુક્ત।

Verse 11

आनर्त उवाच । मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते । तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम्

આનર્ત બોલ્યો—હે વિપ્ર! શાસ્ત્રોમાં માંસ નિંદિત કહેવાયું છે; તો પછી શ્રાદ્ધમાં તે કોના દ્વારા અને કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? મને સંપૂર્ણ શ્રાદ્ધવિધિ કહો।

Verse 12

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः । स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः

જે નિર્દય બની અન્યના માંસથી પોતાનું માંસ વધારેછે, તે નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે—એવું મહર્ષિઓએ કહ્યું છે।

Verse 13

त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम । विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः

હે દ્વિજોત્તમ! તમે તેના પ્રભાવનું વર્ણન કરો છો, ખાસ કરીને શ્રાદ્ધકર્મમાં; તેથી આ જ મારો સંશય છે।

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् । श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યો—હે મહાભાગ! આ સત્ય છે કે સદ્જનોએ માંસની નિંદા કરી છે. છતાં શ્રાદ્ધમાં તેનો પ્રયોગ થાય છે; તેનું કારણ હું તને કહું છું।

Verse 15

यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा । संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान् । तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः

જ્યારે લોકકારક બ્રહ્માએ સૃષ્ટિનો આરંભ કર્યો, ત્યારે નાંદીમુખોને અગ્રેસર રાખીને દેવો અને પિતૃઓની વિધિવત્ પૂજા કરીને—ત્યારે પ્રથમ ખડ્ગ (ગેંડો) અને વાધ્રીણસ પણ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 16

ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः । जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः

ત્યારે દિવ્ય પિતૃઓ અને માનવજન્મથી ઉત્પન્ન પિતૃઓ—તે સર્વે તેમને જાણે પોતાના માટે અર્પિત બલિ હોય તેમ સ્વીકારી લીધા।

Verse 17

तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया । युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम्

પછી બ્રહ્માએ તેમને કહ્યું—“હે પિતૃઓ! આ બેને મેં તમારાં માટે યોગ્ય રીતે નિમ્યા છે; બલિરૂપ બનેલાં એમને સ્વીકારો।”

Verse 18

एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि

“આ બેના કારણે તમને પરમ પ્રીતિ થશે. મારા વચનથી—નિઃસંદેહ—આ બે પૃથ્વી પર પ્રાણીઓમાં અગ્રસ્થાન પામશે.”

Verse 19

नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता

“તમારા હિતાર્થે માર્યા છતાં પાપ લાગશે નહીં. તેથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ સર્વ પ્રયત્નથી આ દાન આપવું જોઈએ.”

Verse 20

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् । तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः

ખડ્ગ અને વાધ્રીણસમાંથી ઉત્પન્ન માંસ શ્રાદ્ધમાં અર્પણ કરવાથી ઉત્તમ તૃપ્તિ આપે છે; અને તે બંને પરમ દિવ્ય બની સ્વર્ગલોકને જશે।

Verse 21

श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् । पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी

શ્રાદ્ધમાં દાન કરનારને પરમ, અતિદુર્લભ શ્રેય પ્રાપ્ત થાય છે; અને પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 22

एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः

આ જ કારણથી, હે નરાધિપ, આ બેનું માંસ (શ્રાદ્ધમાં) વાપરવું પ્રશસ્ત ઠરાવાયું છે; અને તે દિવસે અન્યત્ર તેનો ઉપયોગ કહ્યો નથી—તેનો વિનિયોગ માત્ર તે વિધિ માટે જ જણાવાયો છે.

Verse 23

रोहिताश्व उवाच । अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च । कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम्

રોહિતાશ્વે કહ્યું—હે વિપ્ર! જો ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ તથા વાધ્રીણસનું માંસ પ્રાપ્ત ન થાય, તો પિતૃઓને તૃપ્તિ આપતું શ્રાદ્ધ કેવી રીતે થશે?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये । तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते

માર્કંડેયે કહ્યું—પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે મધ સાથે પાયસ અર્પણ કરવું જોઈએ; તે અર્પણથી પિતૃઓને એક વર્ષ સુધી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम् । मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम्

અને હે રાજન! બકરાનું માંસ તથા શિશુમારથી ઉત્પન્ન માંસ પણ વિશેષ તૃપ્તિ માટે કહેલું છે—એક માસ છોડીને એક વર્ષ સુધી.

Verse 26

तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् । मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः

તે ન મળે તો વરાહનું માંસ દસ માસ સુધી પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનારું કહેવાયું છે, હે મહારાજ—એમાં સંશય નથી।

Verse 27

आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी । रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका

આરણ્ય મહિષના માંસથી નવ માસની તૃપ્તિ થાય છે; રુરુ મૃગના માંસથી આઠ માસની; અને એણ મૃગના માંસથી સાત માસની।

Verse 28

शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् । चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च

શમ્બરનાં માંસથી છ માસની તૃપ્તિ; શશક (સસલું)થી પાંચ માસની; શલ્લકથી ચાર માસની; અને તૈત્તિરથી પણ ત્રણ માસની કહેવાઈ છે।

Verse 29

मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले । नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन

મત્સ્ય (માછલી)ના માંસથી બે માસની તૃપ્તિ થાય છે અને કપિઞ્જલના માંસથી એક માસની। અન્ય પ્રાણીઓનું માંસ પિતૃકાર્યમાં ક્યારેય ન વાપરવું।

Verse 30

एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ, માત્ર આ જ માંસોને પાવન (શુદ્ધિકારક) કહેવાયા છે।

Verse 31

आनर्त उवाच । कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् । श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम

આનર્તે કહ્યું—જેનાં માંસને શ્રાદ્ધકર્મમાં વિહિત ગણાયું છે, તે પ્રાણીઓ કેવી રીતે પવિત્ર માનવામાં આવે છે? હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, શ્રાદ્ધના પ્રસંગે આ વાત મને યથાવત્ કહો।

Verse 32

भर्तृयज्ञ उवाच । सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा । खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—લોકહિતકારી સ્વયંભૂ પ્રભુ જ્યારે સૃષ્ટિ રચતા હતા, ત્યારે ગેંડા, વાઘ વગેરે પ્રાણીઓની રચના પછી યજ્ઞયોગ્ય (મેધ્ય) પશુઓ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 33

एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम । अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः

પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એકાદશ પ્રમાણ મુજબ અન્ય પણ સર્જાયા; અને બકરો પ્રથમ સર્જાયો તથા તે મેધ્ય—યજ્ઞશુદ્ધિ માટે યોગ્ય—મનાયો।

Verse 34

तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप । सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः

એ જ રીતે, હે નરાધિપ, આ પશુઓ અહીં શરૂઆતમાં જ સર્જાયા. અને જ્યારે તેણે અન્ન-ધાન્યની સૃષ્ટિ કરી, ત્યારે સૌપ્રથમ તિલ (તલ) બનાવાયા।

Verse 35

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः । गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप

શ્રાદ્ધાર્થે વ્રીહિ (ચોખા) સર્જાયા; અને વન્ય ધાન્યોમાં પ્રિયંગુ પણ. તેમજ ગોધૂમ (ઘઉં), યવ (જવ), માષ (ઉડદ) અને મુદગ (મૂંગ), હે નૃપ।

Verse 36

नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम्

નીવાર અને શ્યામાક ધાન્યનું પણ હું ક્રમસર વર્ણન કરું છું. તેઓ ‘માંસ’થી તૃપ્તિ ઇચ્છે છે; પરંતુ અહીં ‘માંસ’નો અર્થ હિંસાજન્ય માંસથી રહિત શુદ્ધ આહાર છે.

Verse 37

पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका । सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा

જ્યારે પુષ્પજાતિઓ સર્જાઈ, ત્યારે સૌપ્રથમ શતપત્રિકા સર્જાઈ. તેણે જ તેને સદા શ્રાદ્ધકર્મમાં મુખ્ય બનાવેલી છે.

Verse 38

धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये

ધાતુઓ સર્જતાં સ્વયંભૂએ રૂપ્ય (ચાંદી) સર્જી. તેથી શ્રાદ્ધમાં પૂર્ણ તૃપ્તિ માટે તેને દક્ષિણા રૂપે વિધાન કરાયું.

Verse 39

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते । पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते

ચાંદીના પાત્રોમાં દ્વિજોને જે કંઈ આપવામાં આવે, તે પિતૃઓને અર્પિત દાન યುಗાંતમાં પણ અંત પામતું નથી.

Verse 40

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् । तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः

ચાંદીના પાત્રો ન હોય તો ઓછામાં ઓછું તેનું નામ તો ઉચ્ચારવું. હે રાજન, કારણ કે પિતૃઓ કીર્તન-સ્મરણથી પણ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 41

रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम्

રસોની સૃષ્ટિ કરતી વેળાએ સ્વયંભૂએ મધુ સ્વયં સર્જ્યું. તેથી શ્રાદ્ધમાં મધુ પ્રશંસનીય છે, કારણ કે તે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે.

Verse 42

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि । मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये

મધુ વિના કરાયેલ શ્રાદ્ધ સર્વ રસો અને મિષ્ટાન્નોથી યુક્ત હોય તોય પિતૃઓની તૃપ્તિનું સાધન બનતું નથી.

Verse 43

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् । नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः

શ્રાદ્ધમાં અણુમાત્ર પણ માક્ષિક મધુ ન હોય તો પણ ઓછામાં ઓછું તેનું નામ તો ઉચ્ચારવું જોઈએ; કારણ કે તે પિતૃઓની તૃપ્તિનું હેતુ માનવામાં આવે છે.

Verse 44

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ । कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम्

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ શાકોની સૃષ્ટિ કરતાં પહેલાં કાલશાક સર્જ્યું; તેથી તે (શ્રાદ્ધમાં) તૃપ્તિદાયક માનવામાં આવે છે.

Verse 45

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः । तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्

કાળની સૃષ્ટિ કરતી વેળાએ તેમણે પહેલાં કૂતપ (શુભ સમય) રચ્યો. તેથી જાણકારએ કૂતપ-કાળમાં જ શ્રાદ્ધ કરવું—જો પિતૃઓની શાશ્વત તૃપ્તિ અને પોતાનું સુખ ઇચ્છે.

Verse 46

वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम । दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે વિધાતાએ જ્યારે વનસ્પતિઓ સર્જી, ત્યારે સૌપ્રથમ દર્ભા ઘાસ સર્જાઈ; તેથી તે શ્રાદ્ધ માટે વિશેષ યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 47

श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना । दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ જ્યારે શ્રાદ્ધ-યોગ્ય બ્રાહ્મણોની સૃષ્ટિ કરી, ત્યારે સૌપ્રથમ દૌહિત્રો (પુત્રીના પુત્રો) સર્જાયા; તેથી તેઓ શ્રાદ્ધ માટે વિશેષ પાત્ર ગણાય છે.

Verse 48

अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा । दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये

દૌહિત્ર શૌચથી રહિત હોય, અથવા અંગોમાં ઓછો-વધારો હોય તોય, પિતૃઓની પરિતૃપ્તિ માટે શ્રાદ્ધમાં પુત્રીપુત્રને અવશ્ય જોડવો જોઈએ.

Verse 49

पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः । तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः

તેણે જ્યારે પશુઓ સર્જ્યા, ત્યારે સૌપ્રથમ ગાયો રચાઈ; તેથી શ્રાદ્ધમાં તેમનું દૂધ પ્રશંસનીય છે—વિશેષ કરીને ઘી.

Verse 50

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये

અતએવ શ્રાદ્ધમાં ઘી અર્પણ કરવું અત્યંત પ્રશંસનીય છે; તે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે.

Verse 51

प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः । तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा

જ્યારે તેણે પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી, ત્યારે પ્રથમ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ દર્શન આપ્યાં. તેથી શ્રાદ્ધમાં તેઓ પ્રશંસિત છે, કારણ કે તેઓ સદા પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 52

देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः । तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि

જ્યારે તેણે દેવોની સૃષ્ટિ શરૂ કરી, ત્યારે વિશ્વેદેવો પ્રથમ રચાયા. તેથી શ્રાદ્ધકર્મ આરંભે સર્વપ્રથમ તેમની જ પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 53

ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः । छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः

યથાવિધિ અર્પણોથી તૃપ્ત થયા પછી તેઓ શ્રાદ્ધનું રક્ષણ કરે છે. શ્રાદ્ધમાં પ્રથમ પૂજિત થઈ તેઓ તેમાં ઊપજતા છિદ્રો અને ત્રુટિઓનો નાશ કરે છે.

Verse 54

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् । स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः

આ મુખ્યતમોને તૃપ્ત કર્યા પછી શ્રાદ્ધનું પૂર્ણ સ્વરૂપ સ્થાપિત થયું. ત્યારબાદ સ્વયં પિતામહ બ્રહ્માએ અન્ય દેવતાઓની રચના કરી.

Verse 55

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप

એ કારણે, હે નૃપ, તેઓ પ્રાચીનકાળે સર્વ લોકોમાં ખ્યાતિ પામ્યા.

Verse 56

एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् । पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम्

આ શ્રાદ્ધનું સત્રસદૃશ સ્વરૂપ મેં તને વર્ણવી દીધું છે. આ પિતૃઓનું પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે; તેમાં આપેલું દાન અક્ષય પુણ્ય કરાવનારું બને છે.

Verse 57

यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम । विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्

હે નૃપોત્તમ! શ્રાદ્ધ ચાલી રહ્યું હોય અને બ્રાહ્મણો ભોજન કરવા ઇચ્છુક હોય ત્યારે જે આનું પાઠ કરે, તેનું તે શ્રાદ્ધ ફળમાં અક્ષય બને છે.

Verse 58

यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात्

હે રાજન! જે આને યોગ્ય શ્રદ્ધા સાથે કરે છે, તે વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત શ્રાદ્ધનું પુણ્ય મેળવે છે અને તે શ્રાદ્ધનું પૂર્ણ ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 221

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પ વિભાગમાં ‘સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિ કાળે બ્રહ્માએ ઉપદેશેલા શ્રાદ્ધાર્હ પદાર્થોની ગણતરીનું વર્ણન’ નામનો ૨૨૧મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.