Adhyaya 269

Verse 1

सूत उवाच । कपालेशस्य माहात्म्यं श्रूयतामधुना द्विजाः । चतुर्थस्य महाभागास्तत्र क्षेत्रे स्थितस्य च

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજજનોએ! હવે કપાલેશનું માહાત્મ્ય સાંભળો; તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થાપિત ચોથા મહાભાગ દેવનું।

Verse 2

श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात्प्रमुच्यते

અહીં માત્ર તેને સાંભળવાથી જ મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रयाणां चैव लिंगानां पूर्वोक्तानां महामते । श्रुतास्माभिः समुत्पत्तिःकपालेश्वरवर्जिता । केनायं स्थापितो देवः कपालेश्वरसंज्ञितः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામતે! પૂર્વે કહેલા ત્રણ લિંગોની ઉત્પત્તિ અમે સાંભળી છે; પરંતુ કપાલેશ્વરની નથી. ‘કપાલેશ્વર’ નામે ઓળખાતા આ દેવને કોણે સ્થાપિત કર્યો?

Verse 4

तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्पूजिते च वदस्व नः

તે દેવના માત્ર દર્શનથી શું ફળ થાય છે, અને પૂજા કરવાથી શું ફળ મળે છે—અમને કહો.

Verse 5

सूत उवाच । इंद्रेण स्थापितः पूर्वमेष देवो द्विजोत्तमाः । कपालेश्वसंज्ञस्तु ब्रह्महत्या विमुक्तये

સૂતે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો! આ દેવ પૂર્વે ઇન્દ્રે સ્થાપિત કર્યો હતો. તે ‘કપાલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ માટે પૂજ્ય છે.

Verse 7

तत्प्रभावत्सुरश्रेष्ठ स्तया मुक्ते द्विजोत्तमाः । पापं पूरुषदानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । अन्योऽपि यो नरस्तं च पूजयित्वा प्रभक्तितः । प्रयच्छेद्ब्राह्मणेन्द्राय शुद्धये पापपूरुषम् । स मुच्येत्पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

હે દ્વિજોત્તમો! તે (કપાલેશ્વર)ના પ્રભાવથી દેવશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્ર તે બ્રહ્મહત્યા-રૂપિણીથી મુક્ત થયો. ‘પુરુષદાનથી પાપ નાશ પામે છે’—આ વૈદિક શ્રુતિ છે. અન્ય કોઈ મનુષ્ય પણ પરમ ભક્તિથી તેની પૂજા કરીને, શુદ્ધિ માટે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠને ‘પાપપુરુષ’ દાન આપે, તો તે બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન તે ઘોર પાતકથી મુક્ત થાય છે.

Verse 8

दक्षिणामूर्तिमासाद्य प्रोवाचेदं बृहस्पतिः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं वीक्ष्य शंकरम्

દક્ષિણામૂર્તિને સમીપ જઈ બૃહસ્પતિએ કહ્યું—“હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રે જા; ત્યાં જઈ તે શંકરને દર્શન કર.”

Verse 9

यो ददाति शरीरं च कृत्वा हेममयं ततः । मुच्यते नात्र संदेहः पातकैः पूर्वसंयुतैः

જે વિધિપૂર્વક સુવર્ણમય શરીરરૂપનું દાન કરે છે, તે પૂર્વસંચિત પાપોથી—એમાં સંશય નથી—મુક્ત થાય છે।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता सुरेन्द्रस्य हि सूतज । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર, સુરೇಂದ್ರ ઇન્દ્રને બ્રહ્મહત્યા કેવી રીતે લાગી? આ બધું અમને કહો; અમારું મહાન કૌતૂહલ છે।

Verse 11

कपालेश्वरसंज्ञस्तु कथं देवोऽत्र संस्थितः । ब्रह्महत्या कथं नष्टा तत्प्रभावाद्दिवस्पतेः

કપાલેશ્વર નામે આ દેવ અહીં કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયા? અને તેમના પ્રભાવથી દેવરાજ ઇન્દ્રની બ્રહ્મહત્યા કેવી રીતે નષ્ટ થઈ?

Verse 12

स पापपूरुषो देयो विधिना केन सूतज । कैर्मंत्रैः स हि देयः कैश्चैव ह्युपस्करैः

હે સૂતપુત્ર, તે ‘પાપપુરુષ’નું દાન કઈ વિધિથી કરવું જોઈએ? કયા મંત્રોથી તે દાન કરવું, અને કયા ઉપકરણો તથા સામગ્રીથી?

Verse 13

दर्शनात्पूजनाच्चापि किं फलं जायते नृणाम् । अदत्त्वा स्वशरीरं वा पूजया केवलं वद

મનુષ્યોને માત્ર દર્શનથી અને પૂજનથી શું ફળ મળે છે? અને જો કોઈ પોતાનાં શરીરનું (પ્રતીકાત્મક) દાન ન કરે, તો માત્ર પૂજાથી શું પ્રાપ્ત થાય—તે કહો।

Verse 14

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यां श्रुत्वापि महाभागा नरः पापात्प्रमुच्यते

સૂત બોલ્યા—હું તમને આ પ્રાચીન કથા વર્ણવીશ; હે મહાભાગ્યો, તેને માત્ર સાંભળવાથી જ મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 15

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि विहितैरन्यजन्मजैः । दृष्टमात्रेण येनात्र पातकात्तद्दिनोद्भवात् । मुच्यते नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનપૂર્વક—અન્ય જન્મોના કર્મોથી સંગ્રહિત પાપભાર હોય તોય—અહીં આ તીર્થનું માત્ર દર્શન કરવાથી તે જ દિવસે ફળ આપતા પાતકમાંથી મુક્તિ મળે છે. તેમાં શંકા નથી; આ સત્ય મેં કહ્યું છે.

Verse 16

पुरा त्वष्टुः सुतो जज्ञे वृत्रो हि द्विजसत्तमाः । पुलोमदुहितुः पार्श्वाद्विभावर्याः सुवीर्यवान्

પ્રાચીન કાળમાં, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્વષ્ટાનો પુત્ર વૃત્ર જન્મ્યો—પુલોમનની પુત્રી વિભાવરીના ગર્ભ-પાર્શ્વમાંથી—અતિ પરાક્રમી.

Verse 17

स बाल एव धर्मात्मा आसीत्सर्वजनप्रियः । दानवं भावमुत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः

તે બાળપણથી જ ધર્માત્મા અને સર્વજનપ્રિય હતો; દાનવભાવ ત્યજી તે દ્વિજભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ બન્યો.

Verse 18

स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना । तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः

તે પુષ્કર અરણ્યમાં ગયો અને પરમ સમાધિથી તપમાં સ્થિત રહી પદ્મજ દેવેશ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 19

तस्य तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिगोचरमागतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम्

તેના પર પ્રસન્ન થઈ સ્વયં બ્રહ્મા દૃષ્ટિગોચર થયા અને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું; કહો, તમારું કયું કાર્ય હું કરી આપું?”

Verse 20

वृत्र उवाच । यदि तुष्टोसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे । ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम्

વૃત્ર બોલ્યો—“હે દેવ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો મને બ્રાહ્મણત્વ આપો. બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરીને હું પરમ પદ સિદ્ધ કરીશ.”

Verse 21

तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम । ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे

તે બ્રાહ્મણત્વથી મારા માટે કંઈ પણ અસાધ્ય રહેશે નહીં; અને બ્રાહ્મણ સમાન બીજું કંઈ મને દેખાતું નથી.

Verse 22

परमं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् । तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे

વિપ્રથી પરે કોઈ પરમ દૈવત જાણીતું નથી. તેથી મારા હૃદયમાં બીજું કંઈ સ્થિત નથી—ત્રિવિષ્ટપનું રાજ્ય પણ નહીં.

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः । ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम्

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી તેના પિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા; સ્વયં બ્રાહ્મણત્વ આપી પછી આદરપૂર્વક તેને કહ્યું.

Verse 24

मया त्वं विहितो विप्र पुत्र प्रकुरु वांछितम् । प्रसादयस्व सततं ब्राह्मणान्ब्रह्मवित्तमान्

હે પુત્ર! મેં તને વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણત્વમાં સ્થાપિત કર્યો છે. હવે તારી ઇચ્છિત સિદ્ધિ કર અને બ્રહ્મવિદ્ બ્રાહ્મણોને સદા પ્રસન્ન રાખી તેમની કૃપા મેળવો.

Verse 25

ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैश्च प्रीयंते सर्वदेवताः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीया द्विजोत्तमाः

બ્રાહ્મણો અત્યંત પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી દ્વિજોત્તમોનું પૂજન અને સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 26

सूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रोऽभूद्ब्राह्मणस्ततः । ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणः

સૂત બોલ્યા—તેના દ્વારા એમ કહ્યા પછી તે સમયે વૃત્ર બ્રાહ્મણ બની ગયો. તે બ્રાહ્મણ તેજથી યુક્ત અને બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં પરાયણ હતો.

Verse 27

तस्मिंस्तपसि संस्थे तु हता इंद्रेण दानवाः । वंशोच्छेदे समापन्ने दानवानां महात्मनाम्

તે તપસ્યામાં સ્થિત હતો ત્યારે ઇન્દ્રે દાનવોનો સંહાર કર્યો. મહાત્મા દાનવોનો વંશ ઉચ્છેદની કગાર પર આવી પહોંચ્યો.

Verse 28

ततस्ते दानवाः सर्वे पराभूताः सुरैस्ततः । स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः

પછી તે બધા દાનવો દેવતાઓથી પરાજિત થઈ પોતાનું સ્થાન ત્યજી દુઃખ અને શોકથી વ્યાપ્ત થયા.

Verse 29

तन्मातरं पुरस्कृत्वा तत्सकाशमुपागताः । स च तां मातरं दृष्ट्वा वृतां तैश्च समन्वितः

તેઓ માતાને આગળ રાખીને તેના સન્નિધિમાં આવ્યા. તે પણ તેમની સાથે પરિઘેરાયેલી તે માતાને જોઈ તેમની આવક તરફ ધ્યાન આપ્યું.

Verse 30

दानवैश्च पराभूतैस्तथाभूतां च मातरम् । किमागमनकृत्यं च दुःखितानां ममांतिके

દાનવો પરાજિત અને માતા એવી સ્થિતિમાં છે એમ જોઈ તેણે કહ્યું— ‘દુઃખિત થઈ તમે મારા પાસે કેમ આવ્યા છો? તમારા આગમનનો હેતુ શું છે?’

Verse 31

दानवा ऊचुः । वयं देवैः पराभूता भवंतं शरणागताः । क्व यामोऽन्यत्र चाऽस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः

દાનવો બોલ્યા— ‘દેવોથી પરાજિત થઈ અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ. બીજે ક્યાં જઈએ? તમારા વિના અમારો કોઈ આશ્રય નથી।’

Verse 32

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः प्रोवाच सादरम् । देवानहं हनिष्यामि गम्यतां तत्र मा चिरम्

તેમનું વચન સાંભળી વૃત્રે આદરપૂર્વક કહ્યું— ‘હું દેવોને સંહાર કરીશ. ત્યાં જાઓ; વિલંબ ન કરો।’

Verse 33

तवागमनकृत्यं च मातः कथय सांप्रतम्

હવે, માતા, કહો—અહીં તમારા આગમનનો હેતુ શું છે?

Verse 34

मातोवाच । तथा कुरु महाभाग शीघ्रं दारपरिग्रहम् । वंशवृद्धौ प्रमाणं चेद्वाक्यं तव ममोद्भवम्

માતાએ કહ્યું—હે મહાભાગ, તેમ જ કર; શીઘ્રે દારપરિગ્રહ (વિવાહ) કર. જો વંશવૃદ્ધિ જ પ્રમાણ હોય, તો મારા કુળમાં જન્મનાર સંતાન દ્વારા તારો આ વચન સિદ્ધ થાઓ.

Verse 35

एष एव परो धर्म एष एव परो नयः । पुत्रस्य जननीवाक्यं यत्करोति समाहितः

આ જ પરમ ધર્મ છે, આ જ પરમ નય છે—કે પુત્ર એકાગ્ર મનથી માતાના વચનનું પાલન કરે.

Verse 36

तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता । जनन्यां जीवमानायां तथैव च सुतस्य च

એ જ રીતે સ્ત્રીઓ માટે પતિને છોડીને ધરતી પર બીજો કોઈ દેવતા નથી. અને માતા જીવતી હોય ત્યાં સુધી પુત્ર માટે પણ તેમ જ (માતાજ સર્વોચ્ચ) છે.

Verse 37

अतिक्रम्य च या नारी पतिं धर्मपरा भवेत् । तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः

જે સ્ત્રી પતિનું ઉલ્લંઘન કરીને ‘ધર્મપરાયણા’ બને છે, તેનું તે બધું નિષ્ફળ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 38

पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि । करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च

જે પુત્ર પોતાની માતાના વચનને અવગણી પોતાની ઇચ્છા મુજબ ધર્મકૃત્યો કરે છે, તેના તે બધા કર્મો પણ (નિષ્ફળ) થાય છે.

Verse 39

भवंति च तथा नूनं वृथा भस्महुतं यथा । अरण्ये रुदितानीव ऊषरे वापितानि च

તે નિશ્ચયે નિષ્ફળ બને છે—ભસ્મમાં ઢોળેલી આહુતિ જેવી વ્યર્થ, અરણ્યમાં કરેલું રુદન જેવી, અને ઊસર ભૂમિમાં વાવેલું બીજ જેવી।

Verse 40

यथैव बधिरस्याग्रे गीतं नृत्यमचक्षुषः । तद्वन्मातृमतादन्यकृतं पुत्रस्य धर्मजम्

જેમ બહેરા આગળ ગીત અને અંધ માટે નૃત્ય વ્યર્થ—તેમ જ માતાની ઇચ્છાના વિરુદ્ધ પુત્રે કરેલું ધર્મકર્મ પણ નિષ્ફળ રહે છે।

Verse 41

सर्वं कर्म न संदेहस्तेनाहं त्वामुपागता । बंधूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः

આ વિષયમાં કોઈ સંદેહ નથી; તેથી હું તારી પાસે આવી છું. હે પુત્ર, સગાંઓના વચનથી અને વિશેષ કરીને દુઃખથી પીડિત થઈ (હું સહાય માગું છું)।

Verse 42

किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक । आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु

પ્રિય પુત્ર, વારંવાર ઘણું કહેવાની શું જરૂર? પિતૃઋણમાંથી જેમ મુક્તિ થાય છે, તે રીતે સાંભળ।

Verse 43

तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः संचिंत्य चेतसि

વત્સ, જો હું તારા માટે પ્રમાણ હોઉં તો મારું વચન પાળ. તેના તે વચન સાંભળી વૃત્રે મનમાં વિચાર કર્યો।

Verse 44

श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण न मातुर्विद्यते परम् । स तथेति प्रतिज्ञाय आनिनाय परिग्रहम्

શ્રુતિ‑સ્મૃતિએ બતાવેલા માર્ગે માતાથી પરમ કંઈ નથી. તેણે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને જરૂરી કર્તવ્ય‑ભાર સ્વીકાર્યો.

Verse 45

त्वष्टा तस्मै ददौ प्रीतस्ततो रत्नान्यनेकशः । संख्याहीनानि तस्यैव कुप्याकुप्यमनंतकम्

પછી પ્રસન્ન થયેલા ત્વષ્ટાએ તેને અનેક પ્રકારનાં રત્નો આપ્યાં—ગણતરીથી પરે; તેમજ કિંમતી અને સામાન્ય બંને પ્રકારની વસ્તુઓનો અક્ષય ભંડાર પણ અર્પણ કર્યો.

Verse 46

हस्त्यश्वयानकोशाढ्यं सोऽभिषिक्तः पदे निजे । दानवानां महावीर्यो ब्राह्मण्येन समन्वितः

હાથી, ઘોડા, વાહનો અને ખજાનાથી સમૃદ્ધ એવો તે પોતાના જ રાજપદે અભિષિક્ત થયો. દાનવોમાં મહાવીર્યવાન અને બ્રાહ્મણ્ય‑ગૌરવથી યુક્ત હતો.

Verse 47

अभिषिक्तं तदा वृत्रं स्वराज्ये तेऽसुरादयः । श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टास्तस्य वृत्रस्य बांधवाः

વૃત્ર પોતાના સ્વરાજ્યમાં અભિષિક્ત થયો ત્યારે, અસુર વગેરે તેના બંધુજનો એ અભિષેકનું સમાચાર સાંભળી અત્યંત હર્ષિત થયા.

Verse 48

दानवाश्च समाजग्मुर्ये तत्रासन्पुरोगताः । पातालाद्गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च । कृतवैराः समं देवैः कोपेन महता वृताः

અને ત્યાંના અગ્રગણ્ય દાનવો બધા એકત્ર થયા—પાતાળમાંથી, પર્વત‑દુર્ગોમાંથી અને મેદાનના દુર્ગોમાંથી પણ. દેવો સાથે જૂનું વૈર ધરાવતાં તેઓ મહા ક્રોધથી આવૃત હતા.

Verse 49

ततः प्रोत्साहितः सर्वैर्दानवैः स महाबलः । प्रस्थितः शत्रुनाशाय महेन्द्रभवनं प्रति

ત્યારે સર્વ દાનવો દ્વારા પ્રોત્સાહિત થયેલો તે મહાબલી શત્રુનાશ માટે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના ભવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 50

शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य समायांतं युयुत्सया । सन्मुखः प्रययौ हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः

શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ વૃત્ત્ર યુદ્ધેચ્છાથી આવી રહ્યો છે એમ સાંભળી, હર્ષિત થઈ સર્વ દેવો સાથે તેની સામે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 51

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे नित्यमेव दिवानिशम्

પછી દેવો અને દાનવો વચ્ચે મેરુના વિશાળ પૃષ્ઠભાગ પર દિવસ-રાત સતત યુદ્ધ થયું।

Verse 52

नित्यं पराजयो जज्ञे देवानां दानवैः सह । तत्रोवाच गुरुः शक्र मा युद्धं कुरु देवप

દાનવો સાથેના સંઘર્ષમાં દેવોને સતત પરાજય થવા લાગ્યો. ત્યારે ગુરુએ શક્રને કહ્યું— “હે દેવપતિ, યુદ્ધ ન કર.”

Verse 53

वृत्रोऽयं दारुणो युद्धे बलद्वयसमन्वितः । चत्वारश्चाग्रतो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः

“આ વૃત્ત્ર યુદ્ધમાં અતિ ભયંકર છે, દ્વિવિધ બળથી યુક્ત છે; તેની આગળ ચાર વેદો છે અને પાછળ બાણો સહિત ધનુષ છે.”

Verse 54

तेन जेयतमो दैत्यस्तवैव च महाहवे । तस्मात्संधानमेतेन त्वं कुरुष्व शचीपते

એ કારણે મહાયુદ્ધમાં એ દૈત્ય તારા માટે અત્યંત દુર્જય બન્યો છે. તેથી, શચીપતે, તેની સાથે સંધાન/સંધિ કર.

Verse 55

ततो विश्वासमाया तं जहि वज्रेण दानवम् । षडुपायै रिपुर्वध्य इति शास्त्रनिदर्शनम्

અતએવ વિશ્વાસ જીતવાની યુક્તિથી તે દાનવને વજ્રથી સંહાર. શાસ્ત્રમાં દર્શાવ્યું છે કે શત્રુ ષડુપાયથી વશ/વધ્ય થાય છે.

Verse 56

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

તે ભોજન કરતો હોય કે શયન કરતો હોય, પોતાની ઇચ્છિત કન્યાનું દાન પણ આપે, બ્રાહ્મણોને દાન આપી વાત મજબૂત કરે, અને ગુરુને પણ શપથથી બાંધી દે—આ માયાપ્રપંચને આશ્રય કરીને, તેથી આ રીતે જ વર્ત.

Verse 57

इन्द्र उवाच । यद्येवं च स्वयं गत्वा त्वं विश्वासे नियोजय । तव वाक्येन विश्वासं नूनं यास्यति दानवः

ઇન્દ્ર બોલ્યા—જો એમ હોય તો તું પોતે જઈ તેને વિશ્વાસમાં લગાડ. તારા વચનથી એ દાનવ નિશ્ચયે વિશ્વાસ કરશે.

Verse 58

सूत उवाच । शक्रस्य मतमाज्ञाय प्रतस्थे च बृहस्पतिः । यत्र वृत्रः स्थितो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः

સૂત બોલ્યા—શક્રનો અભિપ્રાય જાણીને બૃહસ્પતિ પ્રસ્થાન કર્યા, જ્યાં યુદ્ધ માટે નિશ્ચય કરીને દૈત્ય વૃત્ર ઊભો હતો.

Verse 59

वृत्रोऽपि तं समालोक्य स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिम् । सदैव द्विजभक्तः स हृष्टात्मा समपद्यत । विशेषात्प्रणिपत्योच्चैर्वाक्यमेतदभाषत

વૃત્રે સ્વયં આવેલાં બૃહસ્પતિને જોઈ હૃદયથી આનંદ પામ્યો; કારણ કે તે સદા બ્રાહ્મણભક્ત હતો. વિશેષ આદરથી પ્રણામ કરીને તેણે ઊંચા સ્વરે આ વચન કહ્યાં.

Verse 60

वृत्र उवाच । स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ किं करोमि प्रशाधि माम् । प्रिया मे ब्राह्मणा यस्मात्तस्मात्कीर्तय सांप्रतम्

વૃત્ર બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આપનું સ્વાગત છે. હું શું કરું? મને આજ્ઞા આપો. બ્રાહ્મણો મને પ્રિય છે; તેથી અત્યારે કર્તવ્ય કહો.

Verse 61

बृहस्पतिरुवाच संदिग्धो विजयो युद्धे यस्माद्दैवेन सत्तम । तस्मात्कुरु महेंद्रेण व्यवस्थां वचनान्मम

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—હે સત્તમ, યુદ્ધમાં વિજય દૈવાધીન હોવાથી સંદિગ્ધ છે. તેથી મારા વચનથી મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) સાથે સંધિ કર.

Verse 62

त्वं भुंक्ष्व भूतलं कृत्स्नं शक्रश्चापि त्रिविष्टपम् । व्यवस्थयाऽनया नित्यं वर्तितव्यं परस्परम्

તું સમગ્ર ભૂતલ ભોગવ, અને શક્ર (ઇન્દ્ર) ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) ભોગવે. આ વ્યવસ્થા મુજબ તમે બન્નેએ સદા પરસ્પર તદનુસાર વર્તવું જોઈએ.

Verse 63

वृत्र उवाच । अहं तव वचो ब्रह्मन्करिष्यामि सदैव हि । संगमं कुरु शक्रेण सांप्रतं मम सद्द्विज

વૃત્ર બોલ્યો—હે બ્રહ્મન, હું નિશ્ચયે સદા તમારા વચનનું પાલન કરીશ. હે સદ્દ્વિજ, અત્યારે જ મારી શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે મુલાકાત ગોઠવો.

Verse 64

सूत उवाच । अथ शक्रं समानीय बृहस्पतिरुदारधीः । वृत्रेण सह संधानं चक्रे चैव परस्परम्

સૂત બોલ્યા—ત્યારે ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ શક્ર (ઇન્દ્ર) ને બોલાવી, વૃત્ર સાથે બંનેની પરસ્પર સંધિ કરાવી।

Verse 65

एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ । प्रहृष्टौ गतवन्तौ तौ ततश्चैव निजं गृहम्

એક જ શત્રુને લઈને મૈત્રીમાં પ્રવેશી, દૈત્ય અને દેવોના તે બંને મુખ્ય પુરુષો આનંદિત થઈ ત્યાંથી નીકળ્યા અને પછી પોતાના-પોતાના ગૃહે પરત ગયા।

Verse 66

अथ शक्रच्छलान्वेषी सदा वृत्रस्य वर्तते । न च्छिद्रं लभते क्वापि वीक्षमाणोपि यत्नतः

પછી ઇન્દ્રના છળની શોધમાં વૃત્ર સદા સાવધાન રહ્યો; પ્રયત્નપૂર્વક જોતા છતાં તેને ક્યાંય કોઈ ખામી કે છિદ્ર મળ્યું નહીં।

Verse 67

कथंचिदपि सोऽभ्येति तत्सकाशं पुरंदरः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य तत्प्रतापेन दह्यते

છતાં પણ કોઈ રીતે પુરંદર (ઇન્દ્ર) તેની પાસે પહોંચ્યો; પરંતુ જરા પણ છિદ્ર મળતાં જ તે (વૃત્રના) પ્રતાપથી દગ્ધ થયો।

Verse 68

इंद्र उवाच । न शक्नोमि च तं दैत्यं वीक्षितुं च कथंचन । तेजसा सर्वतो व्याप्तं तत्कथं सूदयाम्यहम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હું એ દૈત્યને કોઈ રીતે પણ જોઈ શકતો નથી. તે તેજથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તો પછી હું તેને કેવી રીતે સંહારું?

Verse 69

तस्मात्कंचिदुपायं मे तद्वधार्थं प्रकीर्तय । यथा शक्नोमि तत्सोढुं तेजस्तस्य दुरात्मनः

અતએવ તેના વધ માટે કોઈ ઉપાય મને કહો, જેથી હું તે દુષ્ટાત્માના પ્રચંડ તેજને સહન કરી શકું।

Verse 70

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिः । ततः प्रोवाच तं शक्रं विनयावनतं स्थितम्

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી બૃહસ્પતિએ લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો; પછી વિનયથી નમ્ર બની સામે ઊભેલા શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । तस्य ब्राह्म्यं स्थितं तेजः सम्यग्गात्रे पुरंदर । वीक्षितुं नैव शक्नोषि तेन त्वं त्रिदशाधिप

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—હે પુરંદર! તેના શરીરમાં પૂર્ણરૂપે બ્રાહ્મ તેજ સ્થિત છે; તેથી હે ત્રિદશાધિપ, તું તેને જોવામાં પણ અસમર્થ છે।

Verse 72

तथा ते कीर्तयिष्यामि तस्योपायं वधोद्भवम् । वधयिष्यसि येनात्र तं त्वं दानवसत्तमम्

અતએવ હું તને તેના વધનું કારણ બનતો ઉપાય કહું છું; જેના દ્વારા તું અહીં જ તે દાનવશ્રેષ્ઠનો વધ કરશ।

Verse 73

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रितः । दधीचिर्नाम विप्रर्षिः शतयोजनमुच्छ्रितः

પ્રાચી સરસ્વતીના કાંઠે, પુષ્કર અરણ્યમાં આશ્રય લઈને, દધીચિ નામના વિપ્રર્ષિ વસે છે—જાણે શતયોજન ઊંચા મહાત્મા।

Verse 74

तत्र नित्यं तपः कुर्वन्स्तौति नित्यं पितामहम् । स निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठः प्राणानां धारणे हरे

ત્યાં તે નિત્ય તપ કરે છે અને દરરોજ પિતામહ બ્રહ્માની સ્તુતિ કરે છે. પ્રાણધારણ માત્રથી કંટાળી તે મુનિશ્રેષ્ઠ વૈરાગ્યને પામ્યો છે, હે હરિ।

Verse 75

चिरंतनो मुनिः स स्याज्जरयातिसमावृतः । तं प्रार्थय द्रुतं गत्वा तस्यास्थीनि गुरूणि च

તે એક ચિરંતન મુનિ છે, જરારૂપી ભારથી સંપૂર્ણ આવૃત છે. તું ઝડપથી જઈને તેની પ્રાર્થના કર અને તેની મહાન અસ્થિઓ પણ માગ।

Verse 76

स ते दास्यस्त्यसंदिग्धं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान् । तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति

તે નિઃસંદેહ તને આપશે—અતિપ્રિય પ્રાણો પણ ત્યજીને. તેની અસ્થિઓથી ‘વજ્ર’ નામનું પ્રહારણ તારો થશે।

Verse 77

अमोघं ते ततो नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि । तस्य वज्रस्य तत्तेजो ब्रह्मतेजोऽभिबृंहितम् । तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति

પછી તારો શસ્ત્ર નિશ્ચયે અમોઘ થશે અને તું વૃત્રનો વધ કરશ. તે વજ્રનું તેજ બ્રહ્મતેજથી અભિવર્ધિત છે; તેના દ્વારા વૃત્રજન્ય ઉગ્ર તેજ શાંત થશે।

Verse 78

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह । जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર) સર્વ દેવગણો સાથે ત્વરિત પુષ્કર અરણ્યમાં ગયો, જ્યાં પૂર્વવાહિની સરસ્વતી વહે છે।

Verse 79

त्रयस्त्रिंशत्समोपेता तीर्थानां कोटिभिर्युता । दधीचेराश्रमं तत्र सोऽविशच्चित्रसंयुतम्

ત્રયસ્ત્રિંશ દેવતાઓ સાથે અને કરોડો તીર્થોથી ઘેરાયેલો તે ત્યાં અદ્ભુત શોભાથી અલંકૃત દધીચિના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 80

क्रीडंते नकुलैः सर्पा यत्र तुष्टिं गता मिथः । मृगाः पंचाननैः सार्धं वृषदंशास्तथाऽखुभिः

ત્યાં સાપો નકુલ સાથે રમતા અને પરસ્પર સંતોષમાં રહેતા; હરણો સિંહો સાથે રહેતા, અને ભયંકર દંશવાળાઓ પણ ઉંદરો સાથે।

Verse 81

उलूक सहिताः काका मिथो द्वेषविवर्जिताः । प्रभावात्तस्य तपसो दधीचेः सुमहात्मनः

ત્યાં કાગડાઓ ઘુવડ સાથે હતા અને પરસ્પર દ્વેષથી રહિત હતા—તે મહાત્મા દધીચિના તપના પ્રભાવથી।

Verse 82

दधीचिरपि चालोक्य देवाञ्छक्रपुरोगमान् । समायातान्प्रहृष्टात्मा सत्वरं संमुखोभ्यगात्

દધીચિએ પણ શક્રને અગ્રે રાખીને આવેલા દેવોને જોઈ, હર્ષિત હૃદયથી ત્વરિત તેમની સામે જઈ મળ્યા।

Verse 83

ततश्चार्घ्यं समादाय प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । शक्रमभ्यागतं प्राह किं ते कृत्यं करोम्यहम्

પછી તેમણે અર્ઘ્ય લઈને વારંવાર પ્રણામ કર્યો અને આવેલા શક્રને કહ્યું—“તમારું કયું કાર્ય હું કરું?”

Verse 84

गृहायातस्य देवेश तच्छीघ्रं मे निवेदय

હે દેવેશ! તમે મારા ગૃહે આવ્યા છો; તમારો તે હેતુ મને શીઘ્ર જણાવો।

Verse 85

इंद्र उवाच । आतिथ्यं कुरु विप्रेंद्र गृहायातस्य सन्मुने । त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देह्यविकल्पितम्

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે વિપ્રેન્દ્ર, હે પૂજ્ય મુનિવર! હું તમારા ગૃહે આવ્યો છું; મારું આતિથ્ય કરો; પછી નિઃસંકોચ શીઘ્ર તમારા પોતાના અસ્થિઓ મને અર્પણ કરો।

Verse 86

अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर । अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति

એ જ હેતુથી, હે મુનીશ્વર, હું તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું; તમારા અસ્થિઓથી એક પરમ કાર્ય સિદ્ધ થશે અને દેવો સફળતા પામશે।

Verse 87

सूत उवाच । इंद्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः । ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्

સૂત બોલ્યા—ઇન્દ્રના તે વચન સાંભળી દધીચિ આનંદથી ભરાઈ ગયા; ત્યારબાદ સર્વ દેવોથી સમન્વિત સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને તેમણે કહ્યું।

Verse 88

अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन । पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः

અહો! આ સમયે ધરતી પર મારા સમાન કોઈ નથી; હું પુણ્યવાન છું, કારણ કે દેવેશ સ્વયં પ્રાર્થી બની મારા ગૃહે આવ્યા છે।

Verse 89

धन्यानि च ममास्थीनि यानि देवेश ते हितम् । करिष्यंति सदा कार्यं रक्षार्थं त्रिदिवौकसाम्

હે દેવેશ! મારી આ અસ્થિઓ ધન્ય છે; કારણ કે તે સદા તારા હિતનું કાર્ય સિદ્ધ કરશે અને ત્રિદિવવાસીઓના રક્ષણાર્થે નિત્ય પ્રયત્ન કરશે.

Verse 90

एषोऽहं संप्रदास्यामि प्रियान्प्राणान्कृते तव । गृहाण स्वेच्छयाऽस्थीनि स्वकार्यार्थं पुरंदर

હે પુરંદર! તારા માટે હું મારા પ્રિય પ્રાણ અર્પણ કરીશ. તારી ઇચ્છાથી મારી અસ્થિઓ ગ્રહણ કર, જેથી તારો ધર્મકાર્ય પૂર્ણ થાય.

Verse 91

एवमुक्त्वा महर्षिः स ध्यानमाश्रित्य सत्वरम् । ब्रह्मरंध्रेण निःसार्य प्राणमात्मानमत्यजत्

આમ કહી તે મહર્ષિ ત્વરિત ધ્યાનમાં લીન થયા; પછી બ્રહ્મરંધ્ર દ્વારા પ્રાણને બહાર કાઢી તેમણે દેહબંધ આત્મજીવનનો ત્યાગ કર્યો.

Verse 93

तस्मिन्नेव काले तु तस्यास्थीनि शतक्रतुः । प्रगृह्य विश्वकर्माणं ततः प्रोवाच सादरम्

એ જ સમયે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) એ તેની અસ્થિઓ ગ્રહણ કરી, ત્યારબાદ આદરપૂર્વક વિશ્વકર્માને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 94

एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे कुरु त्वं वज्रमायुधम् । येन व्यापादयाम्याशु वृत्रं दानवसत्तमम्

આ અસ્થિઓથી ત્વરિત મારા માટે વજ્ર નામનું આયુધ બનાવ; જેથી હું દાનવશ્રેષ્ઠ વૃત્રને શીઘ્ર સંહાર કરી શકું.

Verse 95

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः । यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृति

તેના વચન સાંભળી વિશ્વકર્મા ત્વરાથી પ્રેરિત થયો. આજ્ઞા મુજબ તેણે ભયંકર આકારવાળું ‘વજ્ર’ નામનું આયુધ ઘડ્યું.

Verse 96

षडस्रि शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् । प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते

પછી તેણે છ ધારવાળું, ‘શતપર્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ, મધ્યમાં ક્ષીણ અને ભયંકર એવું તે આયુધ ધીમાન સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું.

Verse 97

अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् । समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम्

પછી બાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે આયુધ લઈને, ચરો દ્વારા તેણે જાણ્યું કે વૃત્ર સમાધિસ્થ થઈ સંધ્યા-આરાધનામાં રત છે.

Verse 98

ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् । चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः

ત્યારે ત્રિલોકના અધિપતિ ઇન્દ્રે તેની પીઠ પાછળ સ્થાન લઈ, તેના વધ માટે ઉત્સુક બની, નિશાન સાધીને વજ્ર ફેંક્યું.

Verse 99

स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः । शक्रोपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे

તે વજ્રના પ્રહારથી તે દાનવ હણાઈ ભસ્મીભૂત થયો. પરંતુ શક્ર (ઇન્દ્ર) તેને હણાયો છે એમ ન જાણીને, તેના ભયથી ત્યારે દોડી ગયો.

Verse 100

मनुष्यरहिते देशे विषमे गुल्मसंवृते । लिल्ये शक्रस्तदा सर्वं मेने वृत्रमयं जगत्

માનવવિહોણા, વિષમ અને ઝાડઝાંખરથી ઢંકાયેલા પ્રદેશમાં શક્ર ત્યારે છુપાઈ પડ્યો; અને તેણે સમગ્ર જગતને વૃત્રમય માન્યું।

Verse 101

एतस्मिन्नंतरे देवाः पश्यंतः सर्वतो दिशम् । सिद्धचारणगन्धर्वा आजग्मुश्च शतक्रतुम्

આ વચ્ચે દેવતાઓ સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરતાં, સિદ્ધ-ચારણ-ગંધર્વો સાથે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) પાસે આવી પહોંચ્યા।

Verse 102

ततः कृच्छ्राच्च तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने । निलीनो भयसंत्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः

પછી ઘણાં કષ્ટે તેમણે તે શક્રને ઘન વનમાં જોયો—તે છુપાયેલો, ભયથી વ્યાકુળ, ઝાડઝાંખરના મધ્યમાં સ્થિત હતો।

Verse 103

देवा ऊचुः । किं त्वं भीतः सहस्राक्ष वृत्रोऽयं घातितस्त्वया । परिवारेण सर्वेण वीक्षितोऽस्माभिरेव च

દેવોએ કહ્યું—‘હે સહસ્રાક્ષ! તું કેમ ભયભીત છે? આ વૃત્ર તો તારા દ્વારા જ હણાયો છે; તારા સર્વ પરિજન સાથે અમે પણ તેને જોયો છે.’

Verse 104

अस्मादागच्छ गच्छामो गृहं प्रति पुरंदर । कुरु त्रैलोक्यराज्यं त्वं सांप्रतं हतकण्टकम्

‘અહીંથી આવો; હે પુરંદર, આપણે ગૃહ તરફ જઈએ. હવે તું ત્રિલોક્યનું રાજ્ય સંભાળ—કંટક (શત્રુ/અવરોધ) દૂર થયો છે.’

Verse 105

तच्छ्रुत्वाऽथ विनिष्क्रांतो गुल्ममध्याच्छतक्रतुः । हृष्टरोमा हतं श्रुत्वा वृत्रं दानवसत्तमम्

તે સાંભળીને શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) ઝાડઝાંખરાના મધ્યમાંથી બહાર નીકળ્યો. દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ વૃત્ર વધ થયો સાંભળતાં જ આનંદથી તેના રોમ ઊભા થઈ ગયા.

Verse 106

अथ पश्यंति यावत्तं देवाः सर्वे शतक्रतुम् । तावत्तेजोविहीनं तद्गात्रं दुर्गंधितायुतम्

પછી બધા દેવોએ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) તરફ નજર કરી; ત્યારે તેનું શરીર તેજવિહિન બની ગયું હતું અને દુર્ગંધથી ભરેલું હતું.

Verse 107

दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह । शक्रोऽयं सांप्रतं व्याप्तः पापया ब्रह्महत्यया

આ જોઈ લોકગુરુ બ્રહ્માએ સર્વ દેવોને કહ્યું— “આ શક્ર (ઇન્દ્ર) હવે પાપરૂપ બ્રહ્મહત્યાના કલંકથી વ્યાપ્ત થયો છે.”

Verse 108

यदनेन हतो वृत्रो ब्रह्मभूतश्छलेन सः । तस्मात्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

કારણ કે તેણે છળથી તે વૃત્રનો વધ કર્યો, જે બ્રહ્મસમાન (બ્રાહ્મણસમાન પૂજ્ય) થયો હતો; તેથી તેને બહુ દૂરથી ત્યજી દો, નહિતર તમને પણ પાપ લાગશે.

Verse 109

ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽथ विनिर्मितः । पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्

બ્રહ્મઘાતક સાથે સ્પર્શ કરવો અને તેની સાથે વાતચીત કરવી પણ મનુષ્યો માટે પાપનું કારણ બને છે; તેથી તેને દૂરથી જ ત્યજી દેવું જોઈએ.

Verse 110

आस्तां संस्पर्शनं तस्य संभाषो वा विशेषतः । दर्शनं वापि तस्याहुः सर्वपापप्रदं नृणाम्

તેનો સ્પર્શ તો દૂર રહ્યો—વિશેષ કરીને તેની સાથે વાતચીત પણ; માત્ર તેનું દર્શન જ મનુષ્યોને સર્વ પ્રકારના પાપ આપનારું કહેવાય છે।

Verse 111

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं शक्रो दृष्ट्वाऽत्मनस्तनुम् । तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्

સૂત બોલ્યા—બ્રહ્માના વચન સાંભળી શક્રે પોતાનું શરીર જોયું; તે તેજથી પરિત્યક્ત અને દુર્ગંધથી આવૃત હતું।

Verse 112

ततः प्रोवाच लोकेशं दीनः प्रणतकन्धरः । तवाहं किंकरो देव त्वयेंद्रत्वे नियोजितः

પછી તે દીન બની, મસ્તક નમાવી લોકેશને બોલ્યો—“હે દેવ! હું તમારો સેવક છું; તમે જ મને ઇન્દ્રપદે નિયુક્ત કર્યો છે।”

Verse 113

तस्मात्कुरु प्रसादं मे ब्रह्महत्याविनाशनम् । प्रायश्चित्तं विभो ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते

“અતએવ મારા પર પ્રસાદ કરો, જેથી બ્રહ્મહત્યાનો નાશ થાય. હે વિભો! જેનાથી શુદ્ધિ પ્રગટે તે પ્રાયશ્ચિત્ત કહો.”

Verse 114

ब्रह्मोवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा बलसूदन । आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે બલસૂદન! તું અષ્ટષષ્ટિ તીર્થોમાં સ્નાન કર. પછી ‘પાપપુરુષ’ નામે પોતાના સ્વરૂપની સુવર્ણ પ્રતિમા દાન કર.”

Verse 115

मंत्रवत्तं यथोक्तं च ब्राह्मणाय महात्मने । स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्

મંત્રસહિત શાસ્ત્રોક્ત રીતે તે મહાત્મા બ્રાહ્મણને અર્પણ કર. પવિત્ર તીર્થજળમાં સ્નાન કરીને ‘હું બ્રહ્મહત્યાનો દોષી છું’ એમ કહી દોષસ્વીકાર કર.

Verse 116

स्नातमात्रस्य ते हस्ताद्यत्र तत्पतति क्षितौ । तेजः संजायतेगात्रे दुर्गंधश्च प्रणश्यति

સ્નાન કર્યા માત્રે, તારા હાથમાંથી જ્યાં તે ધરતી પર પડે, તે ક્ષણે જ તારા દેહમાં તેજ પ્રગટે અને દુર્ગંધ નાશ પામે.

Verse 117

तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च स्थाप्यं शक्र कपालकम् । महेश्वरस्य नाम्ना च पूजनीयं ततः परम्

હે શક્ર! એ જ તીર્થમાં તારે તે કપાલપાત્ર સ્થાપિત કરવું; ત્યારબાદ તે મહેશ્વરના નામે પૂજનીય બનશે.

Verse 118

पंचभिर्वक्त्रमंत्रैश्च ततो देयाऽत्मतस्तनूः । हेमोद्भवा द्विजेन्द्राय ततः शुद्धिमवाप्स्यसि

પછી દૈવી મુખમાંથી ઉત્પન્ન પાંચ મંત્રો સાથે, પોતાના સ્વરૂપમાંથી ઘડેલી સુવર્ણમય પ્રતિમા દ્વિજશ્રેષ્ઠને દાન કર; ત્યારબાદ તું શુદ્ધિ પામશે.

Verse 119

शक्रस्तु तद्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कपालं वृत्रजं गृह्य तीर्थयात्रां ततो गतः

અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના તે વચન સાંભળી શક્રે વૃત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું કપાળ ગ્રહણ કર્યું અને પછી તીર્થયાત્રા માટે નીકળી પડ્યો.

Verse 120

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु गच्छन्स च सुरेश्वरः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातः क्रमेण च

અઠ્ઠાસઠ તીર્થોમાં વિહરતા દેવોના સ્વામી ક્રમે હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 121

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः । कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः

વિશ્વામિત્ર-હ્રદમાં સ્નાન કરીને જેમ જ તેઓ બહાર નીકળ્યા, તેમ અંતરમાં પીડિત તેના પરથી કપાળ સ્વયં જ પડી ગયું।

Verse 122

ततस्तं पूजयामास मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः । सर्वपापहरैः पुण्यैर्यथोक्तैर्ब्रह्मणा पुरा

પછી તેમણે બ્રહ્માએ પૂર્વે કહ્યા મુજબ, મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પુણ્યમય સર્વપાપહારી મંત્રોથી તેની યથાવિધિ પૂજા કરી।

Verse 123

एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् । तच्छरीराद्द्विजश्रेष्ठा महत्तेजो व्यजायत

એ જ ક્ષણે દુર્ગંધનો નાશ થયો; અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેમના શરીરમાંથી મહાતેજ પ્રગટ થયું।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः । ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्

એ સમયે બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ત્યાં આવ્યા; અને સર્વસુરાધિપતિ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થયા છે એમ જાણી (તેમની પાસે આવ્યા)।

Verse 125

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्महत्याकृतो दोषो गतस्ते सुरसत्तम । शेषपापविशुद्ध्यर्थं स्वर्णदानं प्रयच्छ भोः

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણહત્યાથી ઉત્પન્ન દોષ તારા પરથી દૂર થયો છે. શેષ પાપશુદ્ધિ માટે, હે ભોઃ, સ્વર્ણદાન કર।

Verse 126

कपालमेतद्देशेऽत्र यत्त्वया परिपूजितम् । वृत्रस्य पंचभिर्मंत्रैर्हरवक्त्रसमुद्भवैः

આ જ દેશમાં આવેલું આ કપાલ, જેને તું વૃત્ર-પ્રાયશ્ચિત્ત માટે હરનાં મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પાંચ મંત્રોથી વિધિપૂર્વક પૂજ્યું છે—

Verse 127

प्रदास्यसि ततो भक्त्या हेमजामात्मनस्तनुम् । विधिना मंत्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति । यद्यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं प्रदाय ब्राह्मणाय भोः

પછી તું ભક્તિપૂર્વક પોતાના દેહની સ્વર્ણમય પ્રતિમા દાન આપશે. મંત્રયુક્ત વિધિ પ્રમાણે કરવાથી તારો પાપ દૂર થશે. અગાઉ કરેલા સર્વ દોષને, હે ભોઃ, બ્રાહ્મણને અર્પણ કરીને (શુદ્ધ થા).

Verse 128

एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ । तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं पापपिंडं निजं ददौ

દેવોની હાજરીમાં બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી શક્રે ‘તથાસ્તુ’ કહી, તે જ ક્ષણે પોતાનો પાપપિંડ (પાપનો પુંજ) અર્પણ કર્યો।

Verse 129

कृत्वा हेममयं विप्रा ब्राह्मणाय महात्मने । गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये

સ્વર્ણમય દાન બનાવીને તે મહાત્મા બ્રાહ્મણને અપાયું—ગર્તાતીર્થ સાથે સંબંધિત, ‘વાતક’ નામના, અને આહિતાગ્નિ (યજ્ઞાગ્નિ સ્થાપિત) ગૃહસ્થને।

Verse 130

एतस्मिन्नंतरे विप्रो गर्हितः सोऽथ नागरैः । धिग्धिक्पाप वृथा वेदा ये त्वया पारिताः पुरा

એ વચ્ચે નગરજનોએ તે બ્રાહ્મણને ધિક્કાર્યો— “ધિક્ ધિક્, હે પાપી! તું અગાઉ ભણેલા વેદો ખરેખર વ્યર્થ નીવડ્યા!”

Verse 131

नास्माभिः सह संपर्कं कदाचित्त्वं करिष्यसि । गृहीतं यत्त्वया दानं पापपिंडसमुद्भवम्

“હવે તું ક્યારેય અમારી સાથે સંબંધ રાખી શકીશ નહીં; કારણ કે તું પાપના પિંડમાંથી ઉપજેલું તે ‘દાન’ સ્વીકાર્યું છે.”

Verse 132

ततः प्रोवाच विप्रः स उपमन्युकुलोद्भवः । विवर्णवदनो भूत्वा नाम्ना ख्यातः स वातकः

પછી ઉપમન્યુ-કુલમાં જન્મેલો તે બ્રાહ્મણ બોલ્યો. તેનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું હતું અને તે ‘વાતક’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 133

त्वया शक्र प्रदत्तो मे पापपिंडः स्वको यतः । मया प्रतिग्रहस्तेन दाक्षिण्येन कृतस्तव

“હે શક્ર! તું મને આપેલો તે પાપપિંડ તારો જ હતો; તારા પ્રત્યેના સૌજન્યથી જ મેં તેને સ્વીકાર્યો.”

Verse 134

न लोभेन सुरश्रेष्ठ पश्यतस्ते विगर्हितः । अहं च ब्राह्मणैः सर्वैरेतैर्नगरवासिभिः

“હે સુરશ્રેષ્ઠ! મેં લોભથી તે લીધું નથી; છતાં તું જોતા જોતાં આ બધા બ્રાહ્મણો અને નગરવાસીઓએ મને નિંદિત કર્યો છે.”

Verse 135

तस्मान्नाहं ग्रहीष्यामि एतं तव प्रतिग्रहम्

અતએવ હું તારો આ પ્રતિગ્રહ (દાન) સ્વીકાર કરીશ નહિ।

Verse 136

भूयोऽपि तव दास्यामि न त्वं गृह्णासि चेत्पुनः ब्र । ह्मशापं प्रदास्यामि दारुणं च क्षयात्मकम्

હું ફરી તને આપીશ; છતાં જો તું સ્વીકાર ન કરે, હે બ્રાહ્મણ, તો હું ભયંકર અને ક્ષયકારક બ્રહ્મશાપ તને આપીશ।

Verse 137

इंद्र उवाच । वेदागंपारगो विप्रो यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् । न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा

ઇન્દ્ર બોલ્યા—વેદોના પાર પહોંચેલો બ્રાહ્મણ જો પ્રતિગ્રહ સ્વીકારે, તો તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી; જેમ કમળપત્ર જળથી ભીંજાતું નથી।

Verse 138

तस्मात्ते पातकं नास्ति शृणुष्वात्र वचो मम । एतैस्त्वं गर्हिते यस्माद्ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः

અતએવ તને પાતક નથી; હવે અહીં મારું વચન સાંભળ. કારણ કે નગરમાં જન્મેલા આ બ્રાહ્મણોએ તને ગર્હ્યા છે।

Verse 139

एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि । एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा तव

એમના સર્વ કાર્યોમાં તું મુખ્ય બનશે; અને એમના જે પુત્ર-પૌત્ર થશે, તેમ જ તારા પણ થશે।

Verse 140

ते सर्वे चाज्ञया तेषां वर्तयिष्यंत्यसंशयम् । युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि द्विज

તેઓ બધા નિઃસંદેહ તેમની આજ્ઞા મુજબ જ વર્તશે. હે દ્વિજ, તમારા વચન (અનુમતિ) વિના કરેલું કોઈ પણ કાર્ય—અલ્પ હોય તોય—…

Verse 141

तेषां संपत्स्यते वन्ध्यं यथा भस्महुतं तथा । कपालमोचनं नाम ख्यातमेतद्भविष्यति

તેમના માટે તે બધું નિષ્ફળ થશે—જેમ ભસ્મમાં ઢોળેલી આહુતિ. અને આ સ્થાન ‘કપાલમોચન’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 142

ये तु संस्मृत्य मनुजाः कपालं मम सद्द्विज । तत्र श्राद्धं करिष्यंति ते नरा मुक्तिसंयुताः । श्राद्धपक्षे विशेषेण प्रयास्यंति परांगतिम्

પરંતુ હે સદ્દ્વિજ, જે મનુષ્યો મારા કપાળનું સ્મરણ કરીને ત્યાં શ્રાદ્ધ કરશે, તે નર મુક્તિયુક્ત થશે. વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધપક્ષે (પિતૃપક્ષે) તેઓ પરમ ગતિ પામશે.

Verse 143

स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहम् । कृत्वा त्वद्गोत्रसंभूता ब्राह्मणा मत्प्रसादतः

આ સ્થાનની બહારના દ્વિજોના કુળોમાં લગ્ન કરીને, મારા પ્રસાદથી બ્રાહ્મણો તમારા ગોત્રસમ્ભૂત ગણાશે.

Verse 144

व्यवहार्या भविष्यंति नगरे सर्वकर्मसु । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चादर्शनं गतः

નગરમાં સર્વ કાર્યોમાં તેઓ માન્ય અને અધિકારયુક્ત ગણાશે. એમ કહી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ત્યારબાદ અદૃશ્ય થયો.

Verse 145

वातोपि तेन वित्तेन प्रतिग्रहकृतेन च । चकार तत्र प्रासादं देवदेवस्य शूलिनः

વાતે પણ પ્રતિગ્રહથી પ્રાપ્ત થયેલા તે ધન વડે ત્યાં દેવોના દેવ ત્રિશૂલધારી શૂલિન (શિવ) માટે એક પ્રાસાદ-મંદિર બાંધ્યું।

Verse 146

ततः प्रोवाच शक्रस्तान्ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) એ નગરમાં ઉત્પન્ન થયેલા તે બ્રાહ્મણોને કહ્યું—“જે કપાલમોચનમાં સ્નાન કરીને ત્યાં દેવનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરશે…”

Verse 147

ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् । महापातकयुक्तो वा विपाप्मा संभविष्यति

તેનું બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન પાપ નિઃસંદેહ નાશ પામે છે. મહાપાતકોથી યુક્ત હોય તો પણ તે પાપરહિત બને છે.

Verse 148

स तथेति प्रतिज्ञाय ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामास शंकरम्

નગરોદ્ભવ તે બ્રાહ્મણોએ “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરી. પછી ત્યાં જ પોતાનો આશ્રમ સ્થાપી શંકર (શિવ)ની પૂજા કરી.

Verse 149

ततःप्रभृति यत्किंचित्तेषां कृत्यं प्रजायते । तद्वाक्येन प्रकुर्वंति तत्र ये नागरः स्थिताः

તે સમયથી તેમને જે કોઈ કર્તવ્ય કે કાર્ય ઉપજે, ત્યાં વસતા નાગરો તેમના વચન અનુસાર જ તે કાર્ય કરતા.

Verse 150

एतस्मात्कारणाज्जातो मध्यगो द्वितीयस्त्विह

આ જ કારણથી અહીં ‘દ્વિતીય મધ્યગ’ નામની વિશેષ ઉપાધિ પ્રગટ થઈ.

Verse 151

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् । कपालेश्वरदेवस्य शृण्वतां पठतां नृणाम्

આ બધું તમને કહેવામાં આવ્યું—શ્રી કપાલેશ્વર દેવનું પાપનાશક આખ્યાન, જે સાંભળનાર અને પાઠ કરનાર મનુષ્યોને કલ્યાણકારી છે.

Verse 152

यथा देवेश्वरस्यात्र पापं नष्टं महात्मनः । ब्रह्महत्या यथा नष्टा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, જેમ અહીં મહાત્મા દેવેશ્વરનું પાપ નષ્ટ થયું, તેમ જ તે જ તીર્થમાં બ્રહ્મહત્યાનો દોષ પણ નષ્ટ થયો.

Verse 269

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वातकेश्वरक्षेत्रकपालमोचनेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત, વાતકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં કપાલમોચનેશ્વરની ઉત્પત્તિ-માહાત્મ્યવર્ણન નામનો ૨૬૯મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.