Adhyaya 182

Verse 1

सूत उवाच । एवं पत्नीं समासाद्य गायत्रीं चतुराननः । संप्रहृष्टमना भूत्वा प्रस्थितो यज्ञमण्डपम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે ગાયત્રીને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરીને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા હર્ષિત હૃદયે યજ્ઞમંડપ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 2

गायत्र्यपि समादाय मूर्ध्नि तामरणिं मुदा । प्रतस्थे संपरित्यज्य गोपभावं विगर्हितम्

ગાયત્રીએ પણ આનંદથી તે અરણિને મસ્તક પર ધારણ કરી, નિંદિત ગોપસ્ત્રીનો વેશ ત્યજીને પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 3

वाद्यमानेषु वाद्येषु ब्रह्मघोषे दिवंगते । कलं प्रगायमानेषु गन्धर्वेषु समंततः

જ્યારે વાદ્યો ગુંજતા હતા, વૈદિક બ્રહ્મઘોષ આકાશ તરફ ઊઠતો હતો અને ચારે બાજુ ગંધર્વો મધુર સ્વરે ગાન કરતા હતા—

Verse 4

सर्वदेवद्विजोपेतः संप्राप्तो यज्ञमण्डपे । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा मानुषं भावमाश्रितः

સર્વ દેવો અને દ્વિજોથી પરિપૂર્ણ, ગાયત્રીসহ બ્રહ્માએ માનુષ્યભાવ ધારણ કરીને યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे चक्रे केशनिर्वपणं विधेः । विश्वकर्मा नखानां च गायत्र्यास्तदनंतरम्

એ દરમિયાન વિશ્વકર્માએ વિધાતા (બ્રહ્મા)નું કેશ-નિર્વપણ સંસ્કાર કર્યું અને તરત પછી ગાયત્રીના નખોની છટણી કરી।

Verse 6

औदुम्बरं ततो दण्डं पुलस्त्योऽस्मै समाददे । एणशृंगान्वितं चर्म मन्त्रवद्विजसत्तमाः

ત્યાર પછી પુલસ્ત્ય ઋષિએ તેને ઔદુંબર કાષ્ઠનો દંડ આપ્યો; અને મંત્રોચ્ચાર સાથે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ શૃંગયુક્ત મૃગચર્મ પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 7

पत्नीशालां गृहीत्वा च गायत्रीं मौनधारिणीम् । मेखलां निदधे चान्यां कट्यां मौंजीमयीं शुभाम्

પત્નીશાલા ગ્રહણ કરીને અને મૌનવ્રત સાથે ગાયત્રી ધારણ કરીને, તેણે પછી કમરે મુંજઘાસથી બનેલી બીજી શુભ મેખલા બાંધી।

Verse 8

ततश्चक्रे परं कर्म यदुक्तं यज्ञमंडपे । ऋत्विग्भिः सहितो वेधा वेदवाक्यसमादृतः

પછી યજ્ઞમંડપમાં જે રીતે આજ્ઞા હતી તે પ્રમાણે પરમ કર્મ કર્યું; ઋત્વિજોની સાથે વિધાતા બ્રહ્માએ વેદવચનોને માન આપી તે સંપન્ન કર્યું।

Verse 9

प्रवर्ग्ये जायमाने च तत्राश्चर्यमभून्महत् । जाल्मरूपधरः कश्चिद्दिग्वासा विकृताननः

પ્રવર્ગ્ય વિધિ ચાલતી હતી ત્યારે ત્યાં મહાન આશ્ચર્ય થયું; કોઈ દુષ્ટરૂપધારી, દિગંબર, વિકૃત મુખવાળો પ્રગટ થયો।

Verse 10

कपालपाणिरायातो भोजनं दीयतामिति । निषेध्यमानोऽपि च तैः प्रविष्टो याज्ञिकं सदः । स कृत्वाऽटनमन्याय्यं तर्ज्यमानोऽपि तापसैः

કપાળ હાથમાં લઈને તે આવ્યો અને બોલ્યો—“ભોજન આપો!” તેઓ રોકતા હોવા છતાં તે યાજ્ઞિક સભામાં પ્રવેશી ગયો; અને અયોગ્ય રીતે ફરતો રહ્યો, તપસ્વીઓએ ઠપકો આપ્યો છતાં ન અટક્યો।

Verse 11

सदस्या ऊचुः । कस्मात्पापसमेतस्त्वं प्रविष्टो यज्ञमण्डपे । कपाली नग्नरूपो यो यज्ञकर्मविवर्जितः

સભાસદસ્યો બોલ્યા—પાપસહિત તું યજ્ઞમંડપમાં કેમ પ્રવેશ્યો? હે કપાલધારી, નગ્નરૂપ, અને યજ્ઞકર્મથી વિમુખ!

Verse 12

तस्माद्गच्छ द्रुतं मूढ यावद्ब्रह्मा न कुप्यति । तथाऽन्ये ब्राह्मणश्रेष्ठास्तथा देवाः सवासवाः

અતએવ, હે મૂઢ, ત્વરિત જા—બ્રહ્મા ક્રોધિત થાય તે પહેલાં; તેમજ અન્ય બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો અને ઇન્દ્રસહિત દેવગણ પણ રોષે ભરાય તે પહેલાં.

Verse 13

जाल्म उवाच । ब्रह्मयज्ञमिमं श्रुत्वा दूरादत्र समागतः । बुभुक्षितो द्विजश्रेष्ठास्तत्किमर्थं विगर्हथ

જાલ્મ બોલ્યો—આ બ્રહ્મયજ્ઞની વાત સાંભળી હું દૂરથી અહીં આવ્યો છું. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું ભૂખ્યો છું; તો પછી તમે મને કેમ ધિક્કારો છો?

Verse 14

दीनांधैः कृपणैः सवैर्स्तर्पितैः क्रतुरुच्यते । अन्यथाऽसौ विनाशाय यदुक्तं ब्राह्मणैर्वचः

દીન, અંધ અને કૃપણ—સર્વે તૃપ્ત થાય ત્યારે યજ્ઞ ‘સફળ’ કહેવાય; નહિંતર તે વિનાશ તરફ વળે—આ બ્રાહ્મણોનું વચન છે।

Verse 15

अन्नहीनो दहेद्राष्टं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । याज्ञिकं दक्षिणा हीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

અન્નહીન યજ્ઞ રાજ્યને દહે છે; મંત્રહીન ઋત્વિજ યજ્ઞકર્મ બગાડે છે; અને દક્ષિણાહીન યજમાન—દોષયુક્ત યજ્ઞ સમો કોઈ શત્રુ નથી।

Verse 16

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं भोक्तुकामस्तु समायातो व्रज द्रुतम् । एतस्यां सत्रशालायां भुञ्जते यत्र तापसाः । दीनान्धाः कृपणाश्चैव ततः क्षुत्क्षामकंठिताः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જો તું ભોજન કરવાની ઇચ્છાથી આવ્યો હોય તો તુરંત જા. આ સત્રશાળામાં જ્યાં તપસ્વીઓ ભોજન કરે છે, ત્યાં જ દીન, અંધ અને કૃપણ લોકો પણ—ભૂખથી ગળું સૂકી ને ક્ષીણ થયેલા—ભોજન કરે છે.

Verse 17

अथवा धनकामस्त्वं वस्त्रकामोऽथ तापस । व्रज वित्तपतिर्यत्र दानशालां समाश्रितः

અથવા, હે તપસ્વી—જો તને ધન જોઈએ કે વસ્ત્ર જોઈએ, તો જ્યાં ધનના સ્વામી દાનશાળામાં આશ્રય લઈને બિરાજે છે ત્યાં જા.

Verse 18

अनिंद्योऽयं महामूर्ख यज्ञः पैतामहो यतः । अर्चितः सर्वतः पुण्यं तत्किं निन्दसि दुर्मते

હે મહામૂર્ખ! આ યજ્ઞ નિંદનીય નથી, કારણ કે આ પિતામહ (બ્રહ્મા)નો પ્રાચીન વિધાન છે. સર્વત્ર આ પુણ્યરૂપે પૂજિત છે; તો પછી, હે દુર્મતિ, તું તેની નિંદા કેમ કરે છે?

Verse 19

सूत उवाच । एवमुक्तः कपालं स परिक्षिप्य धरातले । जगामादर्शनं सद्यो दीपवद्द्विजसत्तमाः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી તેણે કપાલપાત્રને ધરતી પર ફેંકી દીધું; અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, દીવો બુઝી જાય તેમ તે તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.

Verse 20

ऋत्विज ऊचुः । कथं यज्ञक्रिया कार्या कपाले सदसि स्थिते । परिक्षिपथ तस्मात्तु एवमूचुर्द्विजोत्तमाः

ઋત્વિજોએ કહ્યું—સભામાં કપાલ પડ્યું હોય ત્યારે યજ્ઞક્રિયા કેવી રીતે કરાય? તેથી તેને બહાર ફેંકી દો—એવું દ્વિજોત્તમોએ કહ્યું.

Verse 21

अथैको बहुधा प्रोक्तः सदस्यैश्च द्विजोत्तमैः । दण्डकाष्ठं समुद्यम्य प्रचिक्षेप बहिस्तथा

ત્યારે સભામાં બેઠેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના વારંવાર પ્રેરણાથી એક પુરુષે કાષ્ઠદંડ ઉચકી બહાર ફેંકી દીધો.

Verse 22

अथान्यत्तत्र संजातं कपालं तादृशं पुनः । तस्मिन्नपि तथा क्षिप्ते भूयोऽन्यत्समपद्यत

પછી ત્યાં જ ફરી એ જ પ્રકારનું બીજું કપાલ ઉત્પન્ન થયું. તેને પણ એ રીતે ફેંકતાં ફરી બીજું પ્રગટ થયું.

Verse 23

एवं शतसहस्राणि ह्ययुतान्यर्बुदानि च । तत्र जातानि तैर्व्याप्तो यज्ञवाटः समंततः

આ રીતે શતસહસ્ર, અયુત, અર્બુદ સુધીના કપાલો ત્યાં ઉત્પન્ન થયા; અને તેઓથી યજ્ઞવાટ સર્વ તરફથી વ્યાપ્ત થયો.

Verse 24

हाहाकारस्ततौ जज्ञे समस्ते यज्ञमण्डपे । दृष्ट्वा कपालसंघांस्तान्यज्ञ कर्मप्रदूषकान्

યજ્ઞકર્મને દૂષિત કરનારા તે કપાલસમૂહોને જોઈ સમગ્ર યજ્ઞમંડપમાં હાહાકાર મચી ગયો.

Verse 25

अथ संचिंतयामास ध्यानं कृत्वा पितामहः । हरारिष्टं समाज्ञाय तत्सर्वं हृष्टरूपधृक्

ત્યારે પિતામહ (બ્રહ્મા) ધ્યાન કરીને વિચારવા લાગ્યા; અને આ અરિષ્ટ હર (શિવ) તરફથી આવ્યું છે એમ જાણી, સર્વ વિષયે હર્ષિત મુખ ધારણ કર્યું.

Verse 26

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् । महेश्वरं समासाद्य यज्ञवाटसमाश्रितम्

ત્યારે તેણે અંજલિ બાંધી આદરપૂર્વક કહ્યું—યજ્ઞવાટમાં વિરાજમાન મહેશ્વરને સમીપ જઈને।

Verse 27

किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन्कर्मणः क्षतिः । तस्मात्संहर सर्वाणि कपालानि सुरेश्वर

હે દેવ! આ કેવી રીતે યોગ્ય છે? આ યજ્ઞમાં કર્મની જ ક્ષતિ થાય છે. તેથી હે સુરેશ્વર, આ બધાં કપાલ-પાત્રો સંહરીને પાછાં લો।

Verse 28

यज्ञकर्मविलोपोऽयं मा भूत्त्वयि समागते

આપ સમાગમ પામ્યા પછી યજ્ઞકર્મનો આ વિઘ્ન-વિલોપ ન થવો જોઈએ।

Verse 29

ततः प्रोवाच संक्रुद्धो भगवाञ्छशिशेखरः । तन्ममेष्टतमं पात्रं भोजनाय सदा स्थितम्

ત્યારે ક્રોધિત થઈ ભગવાન શશિશેખરે કહ્યું—“એ મારું અતિ પ્રિય પાત્ર છે; મારા ભોજન માટે તે સદા તૈયાર રહે છે.”

Verse 30

एते द्विजाधमाः कस्माद्विद्विषंतिपितामह । तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि

હે પિતામહ (બ્રહ્મા)! આ દ્વિજાધમો કેમ દ્વેષ કરે છે? તેમણે જાતવેદસ્ (અગ્નિ)માં મને ઉદ્દેશ્યા વિના આહુતિ અર્પી છે।

Verse 31

यथान्यादेवता स्तद्वन्मन्त्रपूतं हविर्विधे । तस्माद्यदि विधे कार्या समाप्तिर्यज्ञकर्मणि

જેમ અન્ય દેવતાઓને આહુતિ અર્પણ થાય છે, તેમ જ હે વિધાતા બ્રહ્મા, મંત્રથી પવિત્ર થયેલું હવિ યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવું. તેથી જો યજ્ઞકર્મની વિધિવત્ સમાપ્તિ કરવી હોય, તો તે વિધાનુસાર પૂર્ણતા કરવી જોઈએ.

Verse 32

तत्कपालाश्रितं हव्यं कर्तव्यं सकलं त्विदम् । तथा च मां समु द्दिश्य विशषाज्जातवेदसि

આ સમગ્ર હવ્ય તે કપાલ-પાત્ર પર રાખીને જ કરવું. તેમજ મને ઉદ્દેશીને, વિશેષરૂપે જાતવેદ (અગ્નિ) માં આહુતિ અર્પણ કર।

Verse 33

होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यति क्रतुः । नान्यथा सत्यमेवोक्तं तवाग्रे चतुरानन

અહીં માત્ર હવિની જ આહુતિ કરવી; તેનાથી જ ક્રતુ (યજ્ઞ) સમાપ્તિ પામશે—બીજા રીતે નહીં. હે ચતુરાનન, તારા સમક્ષ હું આ સત્ય જ કહું છું.

Verse 34

पितामह उवाच । रूपाणि तव देवेश पृथग्भूतान्यनेकशः । संख्यया परिहीनानि ध्येयानि सकलानि च

પિતામહ (બ્રહ્મા) બોલ્યા—હે દેવેશ, તારા રૂપો અનેક પ્રકારના અને વિવિધ રીતે ભિન્ન છે; સંખ્યાથી પર છે. તે બધા રૂપોનું સમગ્ર રીતે ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 35

एतन्महाव्रतं रूपमाख्यातं ते त्रिलोचन । नैवं च मखकर्म स्यात्तत्रैव च न युज्यते

હે ત્રિલોચન, આ ‘મહાવ્રત’ રૂપ તું મને જણાવ્યું છે. પરંતુ આ રીતે મખકર્મ (યજ્ઞક્રિયા) ચાલી શકતી નથી; ત્યાંના યજ્ઞવિધાનમાં તે યોગ્ય નથી.

Verse 36

अद्यैतत्कर्म कर्तुं च श्रुतिबाह्यं कथंचन । तव वाक्यमपि त्र्यक्ष नान्यथा कर्तुमु त्सहे

આજે આ કર્મ કરવું કોઈ રીતે શ્રુતિ-વિધાનથી બહાર પડે; છતાં હે ત્રિનેત્રધારી, તમારા વચનથી અન્યથા કરવાનું હું સાહસ કરતો નથી।

Verse 37

मृन्मयेषु कपालेषु हविः श्राप्यं सुरेश्वर । अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मिकं द्विजैः । तवोद्देशेन देवेश होतव्यं शतरुद्रि यम्

હે સુરેશ્વર! માટીના કપાલપાત્રોમાં અર્પિત થતું હવિ આજથી સંસ્કૃત ગણાય. તેથી યજ્ઞોમાં દ્વિજોએ તમારા ઉદ્દેશથી, હે દેવેશ, પુરોડાશ-રૂપ હવિ તથા શતરુદ્રીય વિધિ પણ હોમવી જોઈએ।

Verse 38

विशेषात्सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः । कपालानां तु द्वारेण त्वया रूपं निजं कृतम्

બધા યજ્ઞોમાં આ જપ વિશેષ રીતે, વધુ વિશેષતાથી કરવો જોઈએ; કારણ કે કપાલોના માધ્યમથી તમે તમારું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું છે।

Verse 39

प्रकटं च सुरश्रेष्ठ कपाले श्वरसंज्ञितः । तस्मात्त्वं भविता रुद्र क्षेत्रेऽस्मिन्द्वादशोऽपरः

હે સુરશ્રેષ્ઠ! તમે અહીં ‘કપાલેશ્વર’ નામે પ્રગટ થયા છો; તેથી હે રુદ્ર, આ ક્ષેત્રમાં તમે એક વધુ—અતિરિક્ત—દ્વાદશ રૂપ બનશો।

Verse 40

अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वां प्राक्पूजयिष्यति । अविघ्नेन मख स्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति

જે અહીં યજ્ઞ શરૂ કરીને પહેલાં તમારી પૂજા કરશે, તેનો મખ વિઘ્ન વિના આગળ વધીને પૂર્ણતા પામશે।

Verse 41

एवमुक्ते ततस्तेन कपालानि द्विजोत्तमाः । तानि सर्वाणि नष्टानि संख्यया रहितानि च

એમ કહ્યા પછી, હે દ્વિજોત્તમો, તે સર્વ કપાલો ક્ષણમાં સંપૂર્ણ અદૃશ્ય થઈ ગયા; તેમની ગણતરી પણ રહી નહિ.

Verse 42

ततो हृष्टश्चतुर्वक्त्रः स्थापयामास तत्क्षणात् । लिगं माहेश्वरं तत्र कपालेश्वरसंज्ञितम्

પછી હર્ષિત ચતુર્વક્ત્ર (બ્રહ્મા) એ તે જ ક્ષણે ત્યાં માહેશ્વર લિંગની સ્થાપના કરી; તે ‘કપાલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 43

अब्रवीच्च ततो वाक्यं यश्चैतत्पूजयिष्यति । मम कुण्डत्रये स्नात्वा स यास्यति परां गतिम्

પછી તેમણે કહ્યું—‘જે આ (કપાલેશ્વર)ની પૂજા કરશે અને મારા ત્રણ કુંડોમાં સ્નાન કરશે, તે પરમ ગતિને પામશે.’

Verse 44

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां कार्तिके जागरं तु यः । करिष्यति पुनश्चास्य लिंगस्य सुसमाहितः । आजन्मप्रभवात्पापात्स विमुक्तिमवाप्स्यति

કાર્તિક શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ જે સुसમાહિત થઈ જાગરણ કરશે અને આ લિંગ માટે ફરી આ વિધિ ભક્તિપૂર્વક આચરશે, તે જન્મથી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્તિ પામશે.

Verse 45

एवमुक्तेऽथ विधिना प्रहृष्टस्त्रिपुरांतकः । यज्ञमण्डपमासाद्य प्रस्थितो वेदिसंनिधौ

આમ કહ્યા પછી, બ્રહ્માની વિધિથી પ્રસન્ન થયેલા ત્રિપુરાંતક (શિવ) યજ્ઞમંડપે પહોંચ્યા અને વેદીની સન્નિધિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 46

ब्राह्मणैश्च ततः कर्म प्रारब्धं यज्ञसम्भवम् । विस्मयोत्फुल्लनयनैर्नमस्कृत्य महेश्वरम्

પછી બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞસમ્ભવ કર્મ આરંભ્યું; અને આશ્ચર્યથી વિસ્તરેલી આંખો સાથે મહેશ્વર (શિવ)ને નમસ્કાર કરી પ્રણામ કર્યો।

Verse 47

सूत उवाच । एवं च यज तस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य तत्र च । ऋषीणां कोटिरायाता दक्षिणापथवासिनाम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે ત્યાં ચતુર્વક્ત્ર (બ્રહ્મા) યજ્ઞ કરતા હતા; ત્યારે દક્ષિણાપથવાસી ઋષિઓનો એક કરોડ સમૂહ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 49

कीदृक्क्षेत्रं च तत्पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । कीदृशास्ते च विप्रेन्द्रा ऋत्विजस्तत्र ये स्थिताः

હાટકેશ્વર નામે ઓળખાતું તે પુણ્યક્ષેત્ર કેવું છે? અને ત્યાં નિવાસ કરતા તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો—ઋત્વિજ—કેવા છે?

Verse 50

अथ ते सुपरिश्रांता मध्यंदिनगते रवौ । रविवारेण संप्राप्ते नक्षत्रे चाश्विसंस्थिते

પછી સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચતાં તેઓ અત્યંત થાકી ગયા; અને રવિવાર આવ્યો તથા અશ્વિની નક્ષત્ર પ્રબળ હતું ત્યારે,

Verse 51

वैवस्वत्यां तिथौ चैव प्राप्ता घर्मपीडिताः । कंचिज्जलाशयं प्राप्य प्रविष्टाः सलिलं शुभम्

વૈવસ્વતી તિથિમાં પણ, તીવ્ર ગરમીથી પીડિત થઈ તેઓ એક જળાશયે પહોંચ્યા અને તેના શુભ જળમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 52

शंकुकर्णा महाकर्णा वकनासास्तथापरे । महोदरा बृहद्दन्ता दीर्घोष्ठाः स्थूलमस्तकाः

કેટલાંકના કાન શંકુ જેવા, કેટલાંકના બહુ મોટા કાન; કેટલાંકની નાક વાંકી હતી. તેમના પેટ વિશાળ, દાંત મોટા, હોઠ લાંબા અને માથું ભારે હતું.

Verse 53

चिपिटाक्षास्तथा चान्ये दीर्घग्रीवास्तथा परे । कृष्णांगाः स्फुटितैः पादैर्नखैर्दीर्घैः समुत्थितैः

કેટલાંકની આંખો ધસી ગયેલી, કેટલાંકની ગળા લાંબી હતી. તેમના અંગો શ્યામ, પગ ફાટેલા અને લાંબા ઊભા નખ સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.

Verse 54

ततो यावद्विनिष्क्रांताः प्रपश्यन्ति परस्परम् । तावद्वैरूपस्यनिर्मुक्ताः संजाताः कामसन्निभाः

પછી તેઓ બહાર આવી પરસ્પર એકબીજાને જોયા તત્ક્ષણે જ, વિકૃત રૂપથી મુક્ત થઈ કામદેવ સમાન સુંદર બન્યા.

Verse 55

ततो विस्मयमापन्ना मिथः प्रोचुः प्रहर्षिताः । रूपव्यत्ययमालोक्य ज्ञात्वा तीर्थं तदुत्तमम् । अत्र स्नानादिदं रूपमस्माभिः प्राप्तमुत्तमम्

ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યચકિત અને આનંદિત થઈ પરસ્પર બોલ્યા. રૂપમાં થયેલો ફેરફાર જોઈ અને તે તીર્થ ઉત્તમ છે એમ જાણી— ‘અહીં સ્નાન કરવાથી અમને આ ઉત્તમ રૂપ પ્રાપ્ત થયું’ એમ કહ્યું.

Verse 56

यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं रूपतीर्थं भविष्यति । त्रैलोक्ये सकले ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

આથી આ તીર્થ ‘રૂપતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે— ત્રિલોકમાં સર્વત્ર ખ્યાત અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું.

Verse 57

येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति श्रद्धया परया युताः । सुरूपास्ते भविष्यंति सदा जन्मनि जन्मनि

જે અહીં પરમ શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરશે, તે જન્મે જન્મે સદા સુરૂપ અને સુંદર દેહવાળા થશે.

Verse 58

पितॄंश्च तर्पयिष्यन्ति य त्र श्रद्धासमन्विताः । जलेनापि गयाश्राद्धात्ते लप्स्यन्ते धिकं फलम्

જે અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તે માત્ર આ જળથી પણ ગયા-શ્રાદ્ધ કરતાં વધુ ફળ મેળવે છે.

Verse 59

येऽत्र रत्नप्रदानं च प्रकरिष्यन्ति मानवाः । भविष्यंति न संदेहो राजानस्ते भवेभवे

જે મનુષ્યો અહીં રત્નદાન કરશે, તેઓ નિઃસંદેહ જન્મે જન્મે રાજા બનશે.

Verse 60

स्थास्यामो वयमत्रैव सांप्रतं कृतनिश्चयाः । न यास्यामो वयं तीर्थं यद्यपि स्यात्सुशोभनम्

અમે હવે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે કે અહીં જ રહીશું; બીજું તીર્થ કેટલુંય અતિ સુંદર હોય તોય અમે ત્યાં નહીં જઈએ.

Verse 61

एवमुक्त्वाऽथ व्यभजंस्तत्सर्वं मुनयश्च ते । यज्ञोपवीतमात्राणि स्वानि तीर्थानि चक्रिरे

આવું કહી તે મુનિઓએ બધું વહેંચી લીધું અને માત્ર પોતાના યજ્ઞોપવીતને આધાર બનાવી પોતાના પોતાના તીર્થો સ્થાપ્યાં.

Verse 62

सूत उवाच । अद्यापि च द्विजश्रेष्ठास्तत्र तीर्थे जगद्गुरुः । प्रथमं स्पृशते तोयं नित्यं स्याद्दयितं शुभम्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આજે પણ તે તીર્થમાં જગદ્ગુરુ સૌપ્રથમ જળને સ્પર્શ કરે છે; તે જળ સદા પ્રિય અને શુભ છે.

Verse 63

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र श्रद्धया । कुरुते स परं श्रेयः प्राप्नुयात्सिद्धिलक्षणम्

જે મનુષ્ય નિષ્કામ બની શ્રદ્ધાથી ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે અને સિદ્ધિલક્ષણોને પામે છે.

Verse 64

एवं ते मुनयः सर्वे विभज्य तन्महत्सरः । सायंतनं च तत्रैव कृत्वा कर्म सुविस्तरम्

આ રીતે સર્વ મુનિઓએ તે મહાસરોવરનું વિભાજન કરીને, ત્યાં જ સાંજના કર્મકાંડને વિસ્તૃત રીતે કરીને પૂર્ણ કર્યું.

Verse 65

ततो निशामुखे प्राप्ता यत्र देवः पितामहः । दीक्षितस्त्वथ मौनी च यज्ञमण्डपसंश्रितः

પછી રાત્રિ આરંભે તેઓ તે સ્થળે પહોંચ્યા, જ્યાં દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા) યજ્ઞ માટે દીક્ષિત થઈ મૌનવ્રત ધારણ કરીને યજ્ઞમંડપમાં આશ્રિત હતા.

Verse 66

तं प्रणम्य ततः सर्वे गता यत्रर्त्विजः स्थिताः । उपविष्टाः परिश्रान्ता दिवा यज्ञियकर्मणा

તેમને પ્રણામ કરીને તેઓ બધા ત્યાં ગયા જ્યાં ઋત્વિજો હતા; ઋત્વિજો દિવસભરના યજ્ઞકર્મથી થાકી બેઠા હતા.

Verse 67

इन्द्रादिकैः सुरैर्भक्त्या मृद्यमानाङ्घ्रयः स्थिताः । अभिवाद्याथ तान्सर्वानुपविष्टास्ततो ग्रतः

ઇન્દ્રાદિ દેવગણ ભક્તિપૂર્વક ત્યાં ઊભા રહી પાદસેવા કરતા રહ્યા. પછી સૌને પ્રણામ કરીને તેઓ ત્યારબાદ આદરથી બેઠા.

Verse 68

चक्रुश्चाथ कथाश्चित्रा यज्ञकर्मसमुद्भवाः । सोमपानस्य संबन्धो व्यत्ययं च समुद्भवम्

પછી તેમણે યજ્ઞકર્મમાંથી ઉદ્ભવેલી અનેક વિચિત્ર ચર્ચાઓ કરી. સોમપાનનો યોગ્ય સંબંધ અને તેનાથી ઊભા થતા વિરુદ્ધ વ્યત્યયો વિષે પણ વિચાર-વિવાદ કર્યો.

Verse 69

उद्गातुः प्रभवं चैव तथाध्वर्योः परस्परम् । प्रोचुस्ते तत्त्वमाश्रित्य तथान्ये दूषयन्ति तत्

તેમણે ઉદ્ગાતૃના કાર્યનો યોગ્ય આધાર તથા અધ્વર્યુ વગેરેનો પરસ્પર સંબંધ સમજાવ્યો. જે તત્ત્વ માનીને તેઓ બોલ્યા, તેને જ કેટલાકે ટીકા કરી.

Verse 70

अन्ये मीमांसकास्तत्र कोपसंरक्तलोचनाः । हन्युस्तेषां मतं वादमाश्रिता वाग्विचक्षणाः

ત્યાં અન્ય મીમાંસકો ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળા, વાણીમાં નિપુણ, વાદમાં ઉતરી વિરોધીઓના મતને ખંડિત કરવા પ્રયત્નશીલ થયા.

Verse 71

परिशिष्टविदश्चान्ये मध्यस्था द्विजसत्तमाः । प्रोचुर्वादं परित्यज्य साभिप्रायं यथोदितम्

પરિશિષ્ટોના જાણકાર અન્ય ઉત્તમ દ્વિજોએ મધ્યસ્થ બની, વાદ છોડીને, જેમ કહેવું યોગ્ય તેમ અભિપ્રેત અર્થ સ્પષ્ટ કર્યો.

Verse 72

महावीरपुरोडाशचयनप्रमुखांस्तथा । विवादांश्चक्रिरे चान्ये स्वंस्वं पक्षं समाश्रिताः

અન્યોએ પોતપોતાનો પક્ષ આશ્રય કરીને મહાવીર હવિષ્ય, પુરોડાશ, વેદી-ચયન વગેરે મુખ્ય વિષયો પર પણ વિવાદો ઊભા કર્યા।

Verse 73

एवं सा रजनी तेषामतिक्रान्ता द्विजन्मनाम्

આ રીતે તે દ્વિજોની રાત તે વિષયોમાં તન્મય બનીને પસાર થઈ ગઈ।

Verse 182

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘રૂપતીર્થોત્પત્તિ-પૂર્વક પ્રથમ યજ્ઞદિવસવૃત્તાંતવર્ણન’ નામનો ૧૮૨મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 488

श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं कौतुकेन समन्विताः । कीदृशो भविता यज्ञो दीक्षितो यत्र पद्मजः

પૈતામહ યજ્ઞનું વર્ણન સાંભળીને તેઓ કૌતુકથી ભરાયા—“જ્યાં પદ્મજ બ્રહ્મા સ્વયં દીક્ષિત કર્તા છે, તે યજ્ઞ કેવો હશે?”