Adhyaya 222

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा । उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—જેનાં શસ્ત્રથી મૃત્યુ થાય, અથવા જે અપમૃત્યુ પામે; ઉપસર્ગોથી મરણ પામેલાઓ અને વિષમૃત્યુને પામેલાઓ માટે—

Verse 2

वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि

અગ્નિથી દગ્ધ થયેલાઓ માટે, જળમાં મૃત્યુ પામેલાઓ માટે, સર્પ કે વ્યાઘ્રથી હત થયેલાઓ માટે, તેમજ શૃંગથી ઘાયલ થઈ કે ફાંસીથી મરેલાઓ માટે પણ—।

Verse 3

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत्

હે નરાધિપ! તેમના (પ્રેતાત્માઓના) શ્રાદ્ધ ચતુર્દશી તિથિએ કરવું જોઈએ. તે દિવસે કરવાથી, તે તે પક્ષની વિધિ અનુસાર તેમની તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 4

आनर्त उवाच । कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी । नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे

આનર્ત બોલ્યો—શસ્ત્રથી હત થયેલાઓના શ્રાદ્ધ માટે ચતુર્દશી કેમ નિર્ધારિત કહેવાઈ છે? અને એ જ દિવસે અન્ય માટે કેમ નહીં? આ સંશય મને થયો છે; કહો.

Verse 5

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् । कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात्

કેટલાક એકોદ્દિષ્ટને પ્રશંસનીય માનતા નથી, અને (કેટલાક) સપિંડિકરણને શ્રેષ્ઠ કહે છે. તો ત્યાં તે કેમ કરવું? મને આ વિસ્તારે કહો.

Verse 6

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते । प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च

તિથિ હાજર હોવા છતાં ત્યાં પાર્વણ શ્રાદ્ધ કેમ કરવામાં આવતું નથી? ખાસ કરીને જ્યારે સમગ્ર પ્રેતપક્ષમાં સર્વત્ર શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે.

Verse 7

भर्तृयज्ञौवाच । बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः । बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે રાજન, પ્રાચીન બૃહત્કલ્પમાં હિરણ્યાક્ષ નામે એક મહાસુર થયો; તે મહાબળવાન, શૂરવીર અને સર્વ દેવોને ભયંકર હતો.

Verse 8

ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः । कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते

તેણે વિવિધ તપ કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યા—વિશેષ કરીને નભસ્ય માસના કૃષ્ણપક્ષમાં।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; જે ઇચ્છિત હોય તે માગ. અદેય પણ હું આપી દઈશ; તેથી વિલંબ ન કર.

Verse 10

हिरण्याक्ष उवाच । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः । बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव

હિરણ્યાક્ષે કહ્યું—હે પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા), ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, રાક્ષસ, દૈત્ય અને દાનવ—આ બધા ભૂખ્યા રહી નિત્ય પ્રતિદિન મારી પાસે યાચના કરે છે.

Verse 11

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे । एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा

પ્રેતપક્ષમાં શ્રાદ્ધ કરાય અને સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે એક જ દિવસે જાણે વર્ષભરની તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 12

तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव । तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह

અતએવ હે કમલસમ્ભવ પિતામહ બ્રહ્મા, એમને માટે આજનો દિવસ વિશેષ દિવસરૂપે આપો. તેનાથી સર્વે તૃપ્ત થઈ એક વર્ષ સુધી સ્થિર રહેશે.

Verse 13

श्रीब्रह्मोवाच । यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते

શ્રી બ્રહ્માએ કહ્યું—જે કોઈ માનવ પોતાના પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરશે, પ્રેતપક્ષની ચતુર્દશીએ, નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં,

Verse 14

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया

તે પ્રેત, રાક્ષસ તથા ભૂતાદિ માટે પણ નિશ્ચયે ફળ આપશે. મારા વચનથી તેમાં સંશય નથી; અને તું જે અન્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમને પણ।

Verse 15

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये । एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति

જે દુર્મૃત્યુથી મર્યા છે અને જે યુદ્ધમાં હણાયા છે—તેમના પુત્રો દ્વારા એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ અપાય તો તેમને તૃપ્તિ અને શાંતિ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 16

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः । हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ

આવું કહી બ્રહ્મા ત્યારબાદ અદૃશ્ય થઈ ગયા. હિરણ્યાક્ષ પણ હર્ષિત થઈ પોતાના નિવાસે ગયો.

Verse 17

यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते । एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्

અને શસ્ત્રથી હત થયેલાઓ માટે એ જ દિવસે લોકો જે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ આપે છે—તેનું કારણ હું તને કહું છું.

Verse 18

संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा । युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः

યુદ્ધમાં અચળ ચિત્તથી લડતા લડતા શસ્ત્રથી હત થયેલા લોકો આ મર્ત્યલોકમાં ફરી મનુષ્યરૂપે જન્મ લેતા નથી.

Verse 19

पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः । ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः

જે પીઠ ફેરવી માત્ર પલાયનમાં તત્પર રહીને હત થાય છે, તે પુરુષો પ્રેત બને છે—આવું પિતામહ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે.

Verse 20

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च । पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः

શત્રુ સામે હોવા છતાં, માર ખાતા સમયે જે દૈન્યવચન બોલે છે, અથવા પ્રહારોથી ચકનાચૂર થઈ પશ્ચાત્તાપ કરે છે—

Verse 21

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते

તેઓ પણ અહીં પ્રેત બને છે—સ્વાયંભુવ મનુએ એમ કહ્યું છે; કારણ કે ક્યારેક શૂર પુરુષોના પણ ચિત્તમાં ચલન થાય છે.

Verse 22

तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः । अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम्

અતએવ તેમની ભ્રાંતિને કારણે તે દિવસે ત્યાં પોતાના પુત્રોએ શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું જોઈએ—અપમૃત્યુથી મરણ પામેલાં તથા સર્વ દેહધારી પ્રેતજનો માટે પણ।

Verse 23

प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् । श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम्

કારણ કે તે દિવસે પ્રેતત્વ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એ જ દિવસ—હે રાજશ્રેષ્ઠ—વિશેષરૂપે શ્રાદ્ધકર્મ માટે યોગ્ય જાહેર થયો છે।

Verse 24

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः । सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम्

અતએવ તે દિવસે ત્યાં મનુષ્યોએ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. અને સપિંડિકરણ પછી શું કરવું, તેનું કારણ હું તને કહીશ।

Verse 25

यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् । तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप

જો ક્યારેક પોતાનો પિતા પ્રેતત્વને પામ્યો હોય, તો—હે નૃપ—તેની તૃપ્તિ માટે તે દિવસે ત્યાં તેનું શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 26

पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् । अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते राक्षसैस्तु तत्

તે દિવસે પિતામહ વગેરે પૂર્વજો ક્યાંય શ્રાદ્ધ લેવા પાત્ર નથી. અને જો કોઈ ભ્રાંતિથી આપે, તો તે અર્પણ રાક્ષસો દ્વારા હરી લેવાય છે।

Verse 27

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः । तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्

હે રાજન! બ્રહ્માના વચનથી અને ભૂત, પ્રેત તથા દાનવોને કારણે, અહીં માત્ર એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ જ કરવું જોઈએ, પાર્વણ શ્રાદ્ધ નહીં.

Verse 28

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा

પિતૃપક્ષમાં ચતુર્દશી તિથિએ જ્યારે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય છે, ત્યારે પિતામહ શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી, કારણ કે તે સમયે તેઓ પિતા સમાન હોય છે.

Verse 29

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः

હે રાજન! તેમજ તેમના પિતા કે પ્રપિતામહ પણ તે સમયે શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી.

Verse 30

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते । तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः

હે રાજન! આ જ કારણસર પાર્વણ શ્રાદ્ધનું વિધાન નથી; કેમ કે તે દિવસે કરવામાં આવેલું પાર્વણ શ્રાદ્ધ વ્યર્થ થઈ જાય છે.

Verse 31

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च । नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्

અન્ય સ્થાનોમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો પાસે શ્રાદ્ધકર્મ અને વ્રત ન કરાવવા જોઈએ. નાગર બ્રાહ્મણે નાગર બ્રાહ્મણો પાસે જ તે કરાવવું જોઈએ, નહિતર તે ફોગટ જાય છે.

Verse 32

अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् । संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः

અન્ય સ્થાને જન્મેલા બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાયેલું શ્રાદ્ધ, પૂર્ણ થયું હોય તોય—ક્રિયાપરાયણ નાગરો માટે—નિશ્ચયે નિષ્ફળ બને છે.

Verse 33

अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः । वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते । किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः

આચારથી ભ્રષ્ટ થયા હોવા છતાં નાગરો શ્રાદ્ધાર્હ જ ગણાય છે. જો બળદ સમાન તુચ્છ માનવામાં આવતો પણ કોઈ જ્ઞાતિ મળે, તો વેદ-વેદાંગમાં પારંગત અનેક અન્ય બ્રાહ્મણોની શું જરૂર?

Verse 222

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्ध कल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनंनाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પ વિભાગમાં ‘ચતુર્દશીએ શસ્ત્રહતોના શ્રાદ્ધ-નિર્ણયનું વર્ણન’ નામનો બે સો બાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.