Adhyaya 251

Verse 1

गालव उवाच । इत्युक्त्वाऽकाशजावाणी विरराम शुभप्रदा । तेऽपि देवास्तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा महाव्रताः

ગાલવ બોલ્યા—આવું કહી આકાશજ શુભપ્રદ વાણી મૌન થઈ ગઈ. અને તે દેવતાઓ પણ, મહાવ્રતધારી, તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ વિસ્મિત થયા.

Verse 2

चतुष्टयं च वृक्षाणां चातुर्मास्ये समागते । अपूजयंश्च विधिवदैक्यभावेन शूद्रज

ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચતાં તેમણે તે ચારેય વૃક્ષોની વિધિવત પૂજા કરી, એકાત્મભાવથી—હે શૂદ્રપુત્ર.

Verse 3

चातुर्मास्येऽथ संपूर्णे देवो हरिहरात्मकः । प्रसन्नस्तानुवाचाथ भक्त्या प्रत्यक्षरूपधृक्

ચાતુર્માસ્ય પૂર્ણ થતાં હરિ-હર સ્વરૂપ દેવ પ્રસન્ન થયો; અને ભક્તિથી પ્રત્યક્ષ રૂપ ધારણ કરીને તેણે તેમને કહ્યું.

Verse 4

यूयं गच्छत देवेश महा व्रतपरायणाः । भुंक्त स्वान्स्वांश्चाधिकारान्मया ते दानवा हताः

હે દેવેશો, મહાવ્રતપરાયણ તમે હવે જાઓ. તમારા તમારા અધિકાર અને પદનો ફરી ભોગ કરો; મારા દ્વારા તમારા દાનવ શત્રુઓ હણાયા છે.

Verse 5

इत्युक्त्वा देवदेवेशावैक्यरूपधरौ यदा । गणानां देवतानां च बुद्धिं निर्भेदतां तदा

આમ કહીને જ્યારે દેવાધિદેવ એવા તે બે પ્રભુઓએ એકત્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે ગણો અને દેવતાઓની બુદ્ધિ ભેદરહિત, અવಿಭક્ત બની ગઈ.

Verse 6

नयन्तौ तौ तदा चेशा बभूवतुररिन्दमौ । तेऽपि देवा निराबाधा हृष्टचित्ता ह्यभेदतः

ત્યારે તે બંને ઈશ્વરો માર્ગદર્શક અને શત્રુદમન કરનાર બન્યા. અને તે દેવતાઓ પણ નિરાબાધ થઈ, તે અભેદભાવથી હર્ષિતચિત્ત થયા.

Verse 7

प्रययुः स्वांश्चाधिकारान्विमानगण कोटिभिः । गालव उवाच । तथा तत्रापि ते देवाः पार्वत्याः शापमोहिताः

વિમાનગણોના કરોડો સમૂહો સાથે તેઓ પોતાના પોતાના અધિકારસ્થાનો તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. ગાલવ બોલ્યા—‘તથા ત્યાં પણ તે દેવો પાર્વતીના શાપથી મોહિત થયા.’

Verse 8

स्तुत्वा तां बिल्वपत्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरीम् । प्रसन्नवदनां स्तुत्वा प्रणिपत्य पुनःपुनः

તેઓએ બિલ્વપત્રોથી મહેશ્વરીની સ્તુતિ કરીને પૂજા કરી; પ્રસન્નમુખી દેવીનું ગાન કરીને વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કર્યા.

Verse 9

सा प्रोवाच ततो देवान्विश्वमाता तु संस्तुता । मम शापो वृथा नैव भविष्यति सुरोत्तमाः

ત્યારે સ્તુતિ પામેલી વિશ્વમાતાએ દેવોને કહ્યું— “હે સુરોત્તમો, મારો શાપ કદી વ્યર્થ નહીં થાય.”

Verse 10

तथापि कृतपापानां करवाणि कृपां च वः । स्वर्गे दृषन्मया नैव भविष्यथ सुरोत्तमाः

“તથાપિ પાપ કરેલા હોવા છતાં હું તમારાં પર કૃપા કરીશ; પરંતુ હે સુરોત્તમો, સ્વર્ગમાં તમે મને દેખાશો નહીં.”

Verse 11

मर्त्यलोकं च संप्राप्य प्रतिमासु च सर्वशः । सर्वे देवाश्च वरदा लोकानां प्रभविष्यथ

“મર્ત્યલોકમાં આવી અને સર્વત્ર પ્રતિમાઓમાં અધિષ્ઠિત રહી, તમે બધા દેવો લોકને વરદાન આપનાર બનશો.”

Verse 12

पाणिग्रहेण विहिता ये कुमाराः कुमारिकाः । तेषांतेषां प्रजाश्चैव भविष्यथ न संशयः

“પાણિગ્રહણ-વિધિથી જોડાયેલા યુવાન-યુવતીઓ— તેમના દરેકને સંતાન અવશ્ય થશે; તેમાં સંશય નથી।”

Verse 13

इत्युक्त्वा सा भगवती देवतानां वरप्रदा । विष्णुं महेश्वरं चैव प्रोवाच कुपिता भृशम्

આમ કહી, દેવતાઓને વર આપનારી ભગવતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ વિષ્ણુ અને મહેશ્વરને સંબોધીને બોલી.

Verse 14

देवास्तस्या भयान्नष्टा मर्त्येषु प्रतिमां गताः । भक्तानां मानसं भावं पूरयन्तः सुसंस्थिताः

તેણીના ભયથી દેવો અદૃશ્ય થઈ મર્ત્યલોકમાં પ્રતિમાઓમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં સુસ્થિર રીતે સ્થિત રહી તેઓ ભક્તોના હૃદયસ્થ ભાવ-ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે।

Verse 15

यस्माद्विष्णो महेशानस्त्वयाऽपि न निषेधितः । तस्मात्त्वमपि पाषाणो भविष्यसि न संशयः

કારણ કે તુંએ વિષ્ણુને—મહેશાનને પણ—ન રોક્યો, તેથી તું પણ પાષાણ બનશે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 16

हरोऽप्यश्ममयं रूपं प्राप्य लोकविगर्हितम् । लिंगाकारं विप्रशापान्महद्दुःखमवाप्स्यति

વિપ્રના શાપથી હર (શિવ) પણ લોકનિંદિત પથ્થરમય રૂપ પામી, લિંગાકાર ધારણ કરીને મહાદુઃખ ભોગવશે।

Verse 17

तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पार्वतीमनुकूलयन् । उवाच प्रणतो भूत्वा हरभार्यां महेश्वरीम्

એ વચન સાંભળી ભગવાન વિષ્ણુ પાર્વતીને અનુકૂળ કરવા માટે નમસ્કાર કરીને હરપત્ની મહેશ્વરીને કહ્યું।

Verse 18

श्रीविष्णुरुवाच । महाव्रते महादेवि महादेवप्रिया सदा । त्वं हि सत्त्वरजःस्था च तामसी शक्तिरुत्तमा

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે મહાવ્રતધારિણી મહાદેવી, સદા મહાદેવપ્રિયા! તું સત્ત્વ અને રજમાં સ્થિત છે, અને તમસની પણ પરમ ઉત્તમ શક્તિ છે।

Verse 19

मात्रात्रयसमोपेता गुणत्रयविभाविनी । मायादीनां जनित्री त्वं विश्वव्यापकरूपिणी

ત્રણ માત્રાઓથી યુક્ત, ત્રિગુણને પ્રગટ કરનારી, તું માયા આદિની જનની છે; તારો સ્વરૂપ સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપેલું છે.

Verse 20

वेदत्रयस्तुता त्वं च साध्यारूपेण रागिणी । अरूपा सर्वरूपा त्वं जनसन्तानदायिनी

ત્રણ વેદોથી સ્તુત તું; સાધ્યરૂપ ધારણ કરીને તું પ્રેમરાગથી પ્રકાશે છે. નિરાકાર હોવા છતાં સર્વરૂપા તું, જનસંતાનની પરંપરા આપનારી છે.

Verse 21

फलवेला महाकाली महालक्ष्मीः सरस्वती । ओंकारश्च वषट्कारस्त्वमेव हि सुरेश्वरि

તું ફલવેલા છે; તું મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને સરસ્વતી છે. હે સુરેશ્વરી, ઓંકાર અને વષટ્કાર પણ તું જ છે.

Verse 22

भूतधात्रि नमस्तेऽस्तु शिवायै च नमोऽस्तु ते । रागिण्यै च विरागिण्यै विकराले नमः शुभे

હે ભૂતધાત્રી, તને નમસ્કાર; શિવારૂપિણી, તને પણ નમો. રાગિણી અને વિરાગિણી તને નમસ્કાર; હે વિકરાળા, હે શુભે, તને પ્રણામ.

Verse 23

एवं स्तुता प्रसन्नाक्षी प्रसन्नेनांतरात्मना । उवाच परमोदारं मिथ्यारोषयुतं वचः

આ રીતે સ્તુતિ પામીને, પ્રસન્ન નેત્રવાળી અને અંતરાત્માથી સંતોષ પામેલી તેણીએ પરમ ઉદાર વચન કહ્યું—જેમાં જાણે કૃત્રિમ રોષનો લેશ હતો.

Verse 24

मच्छापो नाऽन्यथा भावी जनार्दन तवाप्ययम् । तत्राऽपि संस्थितस्त्वं हि योगीश्वरविमुक्तिदः

હે જનાર્દન! મારો શાપ અન્યથા નહીં થાય; આ તારા પર પણ લાગુ પડે છે. છતાં ત્યાં જ તે અવસ્થામાં સ્થિત રહી તું યોગીશ્વરોને મુક્તિ આપશે.

Verse 25

कामप्रदश्च भक्तानां चातुर्मास्ये विशेषतः । निम्नगा गंडकीनाम ब्रह्मणो दयिता सुता

વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તે ભક્તોને ઇચ્છિત વરદાન આપે છે. ગંડકી નામની તે પવિત્ર નદી બ્રહ્માની પ્રિય પુત્રી છે.

Verse 26

पाषाणसारसंभूता पुण्यदात्री महाजला । तस्याः सुविमले नीरे तव वासो भविष्यति

તે પાષાણના સારથી ઉત્પન્ન, પુણ્યદાત્રી મહાજલા છે. તેના અતિ નિર્મળ જળમાં તારો નિવાસ થશે.

Verse 27

चतुर्विंशतिभेदेन पुराणज्ञैर्निरीक्षितः । मुखे जांबूनदं चैव शालग्रामः प्रकीर्तितः

પુરાણજ્ઞોએ તેને ચોવીસ ભેદવાળો ગણ્યો છે. શાલગ્રામના મુખ પર ‘જાંબૂનદ’ (સુવર્ણચિહ્ન) હોવાનું પ્રખ્યાત છે.

Verse 28

वर्त्तुलस्तेजसः पिंडः श्रिया युक्तो भविष्यसि । सर्वसामर्थ्यसंयुक्तो योगिनामपि मोक्षदः

તું તેજસ્વી વર્તુળ પિંડરૂપ બનશે, શ્રીથી યુક્ત. સર્વ સામર્થ્યથી સંયુક્ત થઈ તું યોગીઓને પણ મોક્ષ આપનાર બનશે.

Verse 29

ये त्वां शिलागतं विष्णुं पूजयिष्यंति मानवाः । तेषां सुचिन्तितां सिद्धिं भक्तानां संप्रयच्छसि

જે મનુષ્યો શિલામાં સ્થિત વિષ્ણુરૂપ એવા તમારું પૂજન કરશે, તેમને તમે તેમના શુભ સંકલ્પોની સિદ્ધિ આપો છો; કારણ કે તમે ભક્તોને સફળતા પ્રદાન કરો છો.

Verse 30

शिलागतं च देवेशं तुलस्या भक्ति तत्पराः । पूजयिष्यंति मनुजास्तेषां मुक्तिर्न दूरतः

ભક્તિમાં તત્પર રહી તુલસી સહિત શિલામાં પ્રગટ થયેલા દેવેશનું જે નર-નારી પૂજન કરશે, તેમના માટે મુક્તિ દૂર નથી.

Verse 31

शिलास्थितं च यः पश्येत्त्वां विष्णुं प्रतिमागतम् । सुचक्रांकितसर्वांगं न स गच्छेद्यमालयम्

જે શિલામાં સ્થિત, પ્રતિમારૂપે પ્રગટ, સર્વ અંગોમાં શુભ ચક્રચિહ્નોથી અંકિત એવા તમારું—વિષ્ણુનું—દર્શન કરે છે, તે યમાલયે જતો નથી.

Verse 32

गालव उवाच । इति ते कथितं सर्वं शालग्रामस्य कारणम् । यथा स भगवान्विष्णुः पाषाणत्वमुपा गतः

ગાલવ બોલ્યા—આ રીતે શાલગ્રામનું સર્વ કારણ તમને કહી દીધું, અને તે ભગવાન વિષ્ણુ કેવી રીતે પાષાણત્વને પ્રાપ્ત થયા તે પણ જણાવ્યું.

Verse 33

गोविन्दोऽपि महाशापं लब्ध्वा स्वभवनं गतः । पार्वती च महेशानं कुपिता प्रणमय्य च

ગોવિંદ પણ મહાશાપ પ્રાપ્ત કરીને પોતાના ધામે ગયા. અને પાર્વતી ક્રોધિત થઈ મહેશાનને પ્રણામ કરીને (ત્યાંથી) દૂર થઈ ગઈ.

Verse 34

एवं स एव भगवान्भवभूत भव्यभूतादिकृत्सकलसंस्थितिनाशनांकः । सोऽपि श्रिया सह भवोऽपि गिरीशपुत्र्या सार्द्धं चतुर्षु च द्रुमेषु निवासमाप

આ રીતે એ જ ભગવાન્—ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્યના કર્તા, સર્વ સંસ્થિતિના નાશનું ચિહ્ન ધારણ કરનાર—ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા; અને ભવ (શિવ) પણ શ્રી સહિત તથા ગિરીશપુત્રી (પાર્વતી) સાથે ચાર વૃક્ષોમાં નિવાસે આવ્યા.

Verse 251

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैज वनोपाख्याने विष्णुशापोनामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી‑સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર‑ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ, શેષશાયી ઉપાખ્યાન, બ્રહ્મા‑નારદ સંવાદ, ચાતુર્માસ્ય‑માહાત્મ્ય તથા પૈજ‑વનોપાખ્યાનમાં ‘વિષ્ણુશાપ’ નામનો બે સો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।