Adhyaya 114

Verse 1

सूत उवाच । सोऽपि विप्रो द्विजश्रेष्ठा विस्फोटकपरिप्लुतः । लज्जया परया युक्तो गत्वा किंचिद्वनांतरम्

સૂત બોલ્યા—એ બ્રાહ્મણ પણ, જે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, ફોડા-ફૂંસીઓથી ઢંકાઈ ગયો. પરમ લાજથી વ્યાકુળ થઈ તે વનમાં એકાંત સ્થાને ગયો।

Verse 2

ततो वैराग्यमापन्नो रौद्रे तपसि संस्थितः । त्यक्त्वा गृहादिकं सर्वं स्नेहं दारसुतोद्भवम्

પછી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને તે ઘોર તપમાં સ્થિત થયો. ઘર વગેરે બધું ત્યજી, પત્ની-પુત્રથી ઉપજતી આસક્તિ પણ પરિત્યાગી।

Verse 3

नियमैः संयमैश्चैव शोषयन्नात्मनस्तनुम् । किंचिज्जलाश्रयं गत्वा स्थापयित्वा महेश्वरम्

નિયમો અને સંયમોથી તે પોતાના દેહને કૃશ કરતો રહ્યો. પછી એક જલાશ્રય પાસે જઈ ત્યાં મહેશ્વર (શિવ)ની સ્થાપના કરી।

Verse 4

ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

ઘણો સમય ગયા પછી મહેશ્વર તેનાથી પ્રસન્ન થયા. દર્શન આપી કહ્યું—“જે ઇચ્છો તેવો વર માગો.”

Verse 5

त्रिजात उवाच । मातृदोषादहं देव वैलक्ष्यं परमं गतः । मध्ये ब्राह्मणमुख्यानामानर्त्ताधिपतेस्तथा

ત્રિજાત બોલ્યો—“હે દેવ! માતૃદોષથી હું પરમ અપમાનમાં પડ્યો છું—શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના મધ્યમાં અને તેમ જ આનર્તાધિપતિના સમક્ષ.”

Verse 6

अहं शक्नोमि नो वक्तुं कस्यचिद्दर्शितुं विभो । त्रिजातोऽस्मीति विज्ञाय भूरिविद्यान्वितोऽपि च

“હે વિભો! હું કોઈને બોલી શકતો નથી, કોઈને પોતાનું દર્શન પણ આપી શકતો નથી; બહુ વિદ્યાવાન હોવા છતાં ‘ત્રિજાત’ જાણતાં જ લોકો મને ટાળી દે છે.”

Verse 7

तस्मात्सर्वोत्तमस्तेषामहं चैव द्विजन्मनाम् । यथा भवामि देवेश तथा नीतिर्विधीयताम्

“અતએવ, હે દેવેશ! એવો ઉપાય વિધાન કરો કે હું તે દ્વિજોમાં સર્વોત્તમ બની જાઉં.”

Verse 8

श्रीभगवानुवाच । चमत्कारपुरे विप्रा ये वसंति द्विजोत्तम । तेषां सर्वोत्तमो नूनं मत्प्रसादाद्भविष्यसि

શ્રીભગવાન બોલ્યા—“હે દ્વિજોત્તમ! ચમત્કારપુરમાં વસતા બ્રાહ્મણોમાં તું મારી કૃપાથી નિશ્ચયે સર્વોત્તમ બનશે.”

Verse 9

तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व कञ्चित्त्वं ब्राह्मणोत्तम । समये समनुप्राप्ते त्वां च नेष्यामि तत्र वै

અતએવ, હે બ્રાહ્મણોત્તમ, થોડો સમય પ્રતીક્ષા કર. યોગ્ય સમય આવી પહોંચે ત્યારે હું નિશ્ચયે તને ત્યાં લઈ જઈશ.

Verse 10

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ब्राह्मणोऽपि तपस्तेपे तथा संपूजयन्हरम्

આવું કહી દેવેશ્વર પછી દૃષ્ટિમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. બ્રાહ્મણે પણ તપ કર્યું અને વિધિપૂર્વક હર (શિવ)ની સતત પૂજા કરી.

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य मत्कारपुरे द्विजाः । मौद्गल्यान्वयसंभूतो देवरातोऽभवद्द्विजः

થોડા સમય પછી, હે દ્વિજોઃ, મત્કારપુર નામના નગરમાં મૌદ્ગલ્ય વંશમાં જન્મેલો દેવરાત નામનો એક દ્વિજ થયો.

Verse 12

तस्य पुत्रः क्रथोनाम यौवनोद्धतविग्रहः । सदा गर्वसमायुक्तः पौरुषे च व्यवस्थितः

તેનો પુત્ર ક્રથ નામનો હતો—યૌવનના મદથી ઉદ્ધત દેહવાળો, સદા ગર્વથી ભરેલો અને પૌરુષના પ્રદર્શન માટે સજ્જ.

Verse 13

स कदाचिद्ययौ विप्रो नागतीर्थं प्रति द्विजाः । श्रावणस्यासिते पक्षे पंचम्यां पर्यटन्वने

એક વખત તે બ્રાહ્મણ, હે દ્વિજોઃ, નાગતીર્થ તરફ ગયો; શ્રાવણ માસના કૃષ્ણપક્ષની પંચમીએ વનમાં પરિભ્રમણ કરતો હતો.

Verse 14

अथापश्यत्स नागेन्द्रतनयं भूरिवर्च्चसम् । रुद्रमालमिति ख्यातं जनन्या सह संगतम्

ત્યારે તેણે નાગેન્દ્રના પુત્રને, મહાન તેજથી દીપ્ત—‘રુદ્રમાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ—માતાની સાથે સંગત જોયો।

Verse 15

अथाऽसौ तं समालोक्य सुलघुं सर्प पुत्रकम् । जलसर्पमिति ज्ञात्वा लगुडेन व्यपोथयत्

પછી તેણે તે અતિ નાનાં સર્પબાળકને જોઈ, તેને માત્ર જળસર્પ માની, લાકડીથી પ્રહાર કર્યો।

Verse 16

हन्यमानेन तेनाथ प्रमुक्तः सुमहान्स्वनः । हा मातस्तात तातेति विपन्नोऽस्मि निरागसः

તેને માર પડતાં જ એક અતિ મહાન ચીસ ઊઠી—“હા માતા! હા પિતા! પિતા!”—“હું નિર્દોષ હોવા છતાં નાશ પામું છું।”

Verse 17

सोऽपि श्रुत्वाऽथ तं शब्दं ब्राह्मणो मानुषोद्भवम् । सर्पस्य भयसंत्रस्तः सत्वरं स्वगृहं ययौ

માનવસ્વર સમાન તે ચીસ સાંભળી તે બ્રાહ્મણ સર્પભયથી ભીત થયો અને ત્વરિત પોતાના ઘેર ગયો।

Verse 18

अथ सा जननी तस्य निष्क्रांता सलिलाश्रयात् । यावत्पश्यति तीरस्थं तावत्पुत्रं निपातितम्

પછી તેની જનની જળાશ્રયમાંથી બહાર નીકળી; કિનારે નજર કરતાં જ તેણે પોતાના પુત્રને પડેલો અને આઘાતગ્રસ્ત જોયો।

Verse 19

ततो मूर्च्छामनुप्राप्ता दृष्ट्वा पुत्रं तथाविधम् । यष्टिप्रहारनिर्भिन्नं सर्वांगरुधिरोक्षितम्

ત્યારે પોતાના પુત્રને તેવી હાલતમાં જોઈ—લાઠીના પ્રહારો વડે ભેદાયેલો અને સર્વાંગે લોહીથી ભીંજાયેલો—તે મૂર્છિત થઈ ગઈ।

Verse 20

अथ लब्ध्वा पुनः संज्ञां प्रलापानकरोद्बहून् । करुणं शोकसंतप्ता वाष्पपर्याकुलेक्षणा

પછી ફરી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને તે અનેક કરુણ વિલાપ કરવા લાગી; શોકથી સંતપ્ત, આંસુઓથી વ્યાકુળ તેની આંખો કંપતી હતી।

Verse 21

हाहा पुत्र परित्यक्त्वा मां च क्वासि विनिर्गतः । अनावृत्तिकरं स्थानं किं स्नेहो नास्ति ते मयि

“હાય પુત્ર! મને ત્યજીને તું ક્યાં નીકળી ગયો? શું તું પાછો ન ફરાય તેવા સ્થાને ગયો? શું તને મારા પ્રત્યે સ્નેહ નથી?”

Verse 22

केन त्वं निहतः पुत्र पापेन च दुरात्मना । निष्पापोऽपि च पुत्र त्वं कस्य क्रुद्धोऽद्यवै यमः

“પુત્ર! તને કોણે માર્યો—કયા પાપી દુષ્ટાત્માએ? તું તો નિષ્પાપ છે; આજે યમ કોના પર ક્રોધિત છે?”

Verse 23

सपुरस्य सराष्ट्रस्य सकुटुंबस्य दुर्मतेः । येन त्वं निहतोऽद्यापि पंचम्यां पूजितो न च

“જેણે તને માર્યો તે દુષ્ટબુદ્ધિ—પોતાના શહેર, રાજ્ય અને સમગ્ર કુટુંબ સહિત—પંચમીના દિવસે પણ પૂજિત ન થાય।”

Verse 24

रजसा क्रीडयित्वाऽद्य समागत्य चिरादथ । कामेनोत्संगमागत्य ग्लानिं नैष्यति चांबरम्

ધૂળમાં રમ્યા પછી તું બહુ મોડે સાંજેએ પાછો આવતો; પછી સ્નેહથી મારી ગોદમાં ચડીને તું તારો વસ્ત્ર મેલુ કરી ચુરડી નાખતો.

Verse 25

गद्गदानि मनोज्ञानि जनहास्यकराणि च । त्वया विनाऽद्य वाक्यानि को वदिष्यति मे पुरः

એ હકલા-હકલા, મનોહર અને લોકોને હસાવતાં વચનો—આજે તારા વિના મારા સમક્ષ એ કોણ બોલશે?

Verse 26

पितुरुत्संगमाश्रित्य कूर्चाकर्षणपूर्वकम् । कः करिष्यति पुत्राऽद्य सतोषं भवता विना

પિતાની ગોદનો આશ્રય લઈને પહેલાં તેની શિખા ખેંચીને—હે પુત્ર, આજે તારા વિના એવું કોણ કરશે અને મને સંતોષ આપશે?

Verse 27

निषिद्धोऽसि मया वत्स त्वमायातोऽनुपृष्ठतः । मर्त्यलोकमिमं तात बहुदोषसमाकुलम्

વત્સ, મેં તને રોક્યો હતો, છતાં તું પાછળ પાછળ આવી ગયો. તાત, આ મર્ત્યલોક અનેક દોષોથી ભરેલો છે.

Verse 28

एवं विलप्य नागी सा संक्रुद्धा शोककर्षिता । तं मृतं सुतमादाय जगामानंतसंनिधौ

આ રીતે વિલાપ કરીને તે નાગી ક્રોધિત અને શોકથી દબાઈ ગઈ; પોતાના મૃત પુત્રને ઉઠાવી અનંતના સાન્નિધ્યે ગઈ.

Verse 29

ततस्तदग्रतः क्षिप्त्वा तं मृतं निजबालकम् । प्रलापानकरोद्दीना वियुक्ता कुररी यथा

પછી તેણીએ પોતાનું મૃત નાનકડું બાળક તેના આગળ ફેંકી દીધું અને અત્યંત દીન બની ફરી વિલાપ કરવા લાગી—જેમ જોડાથી વિયોગી કુરરી પક્ષી।

Verse 30

नागराजोऽपि तं दृष्ट्वा स्वपुत्रं विनिपातितम् । जगाम सोऽपि मूर्च्छां च पुत्रशोकेन पीडितः

નાગરાજે પણ પોતાનો પુત્ર પડેલો જોઈ, પુત્રશોકથી પીડિત થઈ મૂર્છામાં પડી ગયો।

Verse 31

ततः सिक्तो जलैः शीतैः संज्ञां लब्ध्वा स कृच्छ्रतः । प्रलापान्कृपणांश्चक्रे प्राकृतः पुरुषो यथा

પછી ઠંડા પાણીના છાંટા પડતાં તે મુશ્કેલથી હોશમાં આવ્યો અને સામાન્ય માણસની જેમ કરુણ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे नागाः सर्वे तत्र समागताः । रुरुदुर्दुःखिताः संतो बाष्पपर्याकुलेक्षणाः

આ દરમિયાન બધા નાગો ત્યાં એકત્ર થયા; દુઃખિત થઈ તેઓ રડ્યા, આંસુઓથી તેમની આંખો ધૂંધળી અને કંપતી હતી।

Verse 33

वासुकिः पद्मजः शंखस्तक्षकश्च महाविषः । शंखचूडः सचूडश्च पुंडरीकश्च दारुणः

ત્યાં વાસુકિ, પદ્મજ, શંખ, તક્ષક, મહાવિષ, શંખચૂડ, સચૂડ અને દારુણ પુન્ડરીક—આ બધા નાગો આવ્યા।

Verse 34

अञ्जनो वामनश्चैव कुमुदश्च तथा परः । कम्बलाश्वतरौ नागौ नागः कर्कोटकस्तथा

અંજનો, વામન, કુમુદ અને બીજો એક; તેમજ કંબલ અને અશ્વતર—આ બે નાગ; અને નાગ કર્કોટક પણ—(ત્યાં એકત્ર થયા).

Verse 35

पुष्पदंतः सुदंतश्च मूषको मूषकादनः । एलापत्रः सुपत्रश्च दीर्घास्यः पुष्पवाहनः

પુષ્પદંત, સુદંત, મૂષક, મૂષકાદન, એલાપત્ર, સુપત્ર, દીર્ઘાસ્ય અને પુષ્પવાહન—(આ નાગો પણ ત્યાં આવ્યા).

Verse 36

एते चान्ये तथा नागास्तत्राऽयाताः सहस्रशः । पुत्रशोकाभिसतप्तं ज्ञात्वा तं पन्नगाधिपम्

આ અને આવા અન્ય અનેક નાગો હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવ્યા, પન્નગાધિપ પોતાના પુત્રશોકથી દગ્ધ છે એમ જાણી.

Verse 37

ततः संबोध्य ते सर्वे तमीशं पवनाशनम् । पूर्ववृत्तैः कथोद्भेदैर्दृष्टांतैर्विविधैरपि

પછી તેઓ સૌ પવનાશન નામના તે ઈશસમાન સ્વામીને જાગૃત કરી સાંત્વના આપવા લાગ્યા—પૂર્વવૃત્તની કથાઓ, પ્રસંગ-ઉદાહરણો અને વિવિધ દૃષ્ટાંતો દ્વારા।

Verse 38

एवं संबोधितस्तैस्तु चिरात्पन्नगसत्तमः । अग्निदाह्यं ततश्चक्रे तस्य पुत्रस्य दुःखितः

આ રીતે તેઓએ સમજાવી સાંત્વના આપ્યા છતાં, ઘણો સમય પછી તે શ્રેષ્ઠ પન્નગ—પુત્રદુઃખથી વ્યાકુળ—ત્યારે પોતાના પુત્રનો અગ્નિદાહ (દાહસંસ્કાર) કરવાની વ્યવસ્થા કરવા લાગ્યો।

Verse 39

जलदानस्य काले च सर्पान्सर्वानुवाच सः । सर्वान्नागान्प्रदानार्थं तोयस्य समुपस्थितान्

જલદાનના કાળે તેણે સર્વ સર્પોને સંબોધ્યા—જલપ્રદાનાર્થે એકત્ર થયેલા સર્વ નાગોને ઉદ્દેશીને।

Verse 40

नाहं तोयं प्रदास्यामि स्वपुत्रस्य कथंचन । भवद्भिः प्रेरितोऽप्येवं तथान्यैरपि बांधवैः

હું મારા સ્વપુત્રને પણ ક્યારેય જલ સુધી પ્રદાન કરીશ નહીં—તમારી પ્રેરણાથી પણ નહીં, તેમજ અન્ય બાંધવોના આગ્રહથી પણ નહીં।

Verse 41

यावत्तस्य न दुष्टस्य मम पुत्रांतकारिणः । सदारपुत्रभृत्यस्य विहितो न परिक्षयः

જ્યાં સુધી મારા પુત્રના હંતક એવા તે દુષ્ટનો—તેની પત્ની, પુત્રો અને સેવકો સહિત—વિનાશ વિધાન ન થાય, ત્યાં સુધી હું (જલદાન) કરીશ નહીં।

Verse 42

एवमुक्त्वा ततः शेषः शोधयामास तं द्विजम् । येन संसूदितः पुत्रो दंडकाष्ठेन पाप्मना

આવું કહીને પછી શેષે તે દ્વિજને શોધવા-ચકાસવા માંડ્યું—જે પાપીએ લાકડાના દંડથી પુત્રને મારી નાખ્યો હતો।

Verse 43

ततः प्रोवाच तान्नागान्पार्श्वस्थान्पन्नगाधिपः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यांतु मे सुहृदुत्तमाः

ત્યારે પન્નગાધિપે નજીક ઊભેલા નાગોને કહ્યું—“હે મારા ઉત્તમ સુહૃદો, હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રે જાઓ.”

Verse 44

पुत्रघ्नं तं निहत्याऽशु सकुटुम्बपरिग्रहम् । चमत्कारपुरं सर्वं भक्षणीयं ततः परम्

તે પુત્રઘાતકને તેના સમગ્ર કુટુંબ-પરિવાર સહિત તત્કાળ સંહાર કરો; ત્યારબાદ સમગ્ર ચમત્કારપુર નગરીને પણ ભક્ષણ કરો।

Verse 45

तत्रैव वसतिः कार्या समस्तैः पन्नगोत्तमैः । यथा भूयो वसेन्नैव तथा कार्यं च तत्पुरम्

હે પન્નગોત્તમો! તમે સૌએ ત્યાં જ નિવાસ કરવો; અને તે નગરને એવું કરી દો કે ફરી કદી ત્યાં વસવાટ ન થાય।

Verse 46

एवमुक्तास्ततस्तेन नागाः प्राधान्यतः श्रुताः । गत्वाथ सत्वरं तत्र प्रथमं तं द्विजोत्तमम्

તેના આવા વચનથી, અગ્રણી નાગોએ તે સાંભળી; અને તેઓ તત્કાળ ત્યાં જઈ પ્રથમ તે દ્વિજોત્તમ પાસે પહોંચ્યા।

Verse 47

देवरातसुतं सुप्तं भक्षयित्वा ततः परम् । तत्कुटुंबं समग्रं च क्रोधेन महतान्विताः

દેવરાતના પુત્રને ઊંઘમાં ભક્ષણ કરીને, ત્યારબાદ મહાક્રોધથી યુક્ત થઈ તેઓએ તેનું સમગ્ર કુટુંબ પણ ભક્ષણ કર્યું।

Verse 48

ततोऽन्यानपि संक्रुद्धा बालान्वृद्धान्कुमारकान् । भक्षयामासुः सर्वे ते तिर्यग्योनिगता अपि

પછી તેઓ ક્રોધિત થઈ અન્ય લોકોને પણ—બાળકો, વૃદ્ધો અને યુવાનોને—ભક્ષણ કરવા લાગ્યા; તિર્યક-યોનિમાં જન્મેલા હોવા છતાં તેમણે એવું જ કર્યું।

Verse 49

एतस्मिन्नंतरे जातः पुरे तत्र सुदारुणः । आक्रंदो ब्राह्मणेंद्राणां सर्पभक्षणसंभवः

આ વચ્ચે તે નગરમાં અતિ ભયંકર ઘટના બની; સર્પોના ભક્ષણથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોમાં કરુણ આક્રંદ ઊઠ્યો।

Verse 50

तत्र भूमौ तथाऽन्यच्च यत्किंचिदपि दृश्यते । तत्सर्वं पन्नगैर्व्याप्तं रौद्रैः कृष्णवपुर्धरैः

ત્યાં જમીન પર અને જે કંઈ પણ દેખાતું હતું તે બધું રૌદ્ર સ્વભાવના, કૃષ્ણવર્ણ દેહધારી પન્નગોથી વ્યાપ્ત હતું।

Verse 51

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः केचिन्मृत्युवशं गताः । विषसं घूर्णिताः केचित्पतिता धरणीतले

આ વચ્ચે કેટલાક મૃત્યુના વશમાં ગયા; અને કેટલાક વિષથી ઘૂમરી ખાતા ધરતી પર પડી ગયા।

Verse 52

अन्ये गृहादिकं सर्वं परित्यज्य सुतादि च । वित्रस्ताः परिधावंति वनमुद्दिश्य दूरतः

બીજાઓ ઘર-બાર, સર્વ સંપત્તિ તથા પુત્ર-પરિજનોને પણ ત્યજી, ભયભીત થઈ દૂરના વન તરફ દોડ્યા।

Verse 53

अन्ये मंत्रविदो विप्राः प्रयतंते समंततः । मंदं धावंति संत्रस्ता गृहीत्वौषधयः परे

કેટલાક મંત્રવિદ બ્રાહ્મણો સર્વ દિશામાં પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા; અને બીજા ભયગ્રસ્ત થઈ ઔષધિઓ લઈને ધીમે ધીમે દોડ્યા।

Verse 54

एवं तत्पुरमुद्दिश्य सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । प्रचरंति यथा कश्चिन्न तत्र ब्राह्मणो वसेत्

આ રીતે તે નગરને લક્ષ્ય કરીને તે સર્વ શ્રેષ્ઠ નાગો એવી રીતે ફરવા લાગ્યા કે ત્યાં કોઈ બ્રાહ્મણ વસવાટ કરી ન શક્યો।

Verse 55

अथ शून्यं पुरं कृत्वा सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । व्यचरन्स्वेच्छया तत्र तीर्थेष्वायतनेषु च

પછી નગરને ખાલી કરીને તે સર્વ શ્રેષ્ઠ નાગો પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં તીર્થોમાં અને પવિત્ર આયતનોમાં પણ વિહરવા લાગ્યા।

Verse 56

न कश्चित्पन्नगः क्षेत्रात्त्यक्त्वा निर्याति बाह्यतः । प्रविशेन्न परः कश्चित्तत्र क्षेत्रे च मानवः

તે પવિત્ર ક્ષેત્ર છોડીને કોઈ નાગ બહાર જતો ન હતો, અને બીજો કોઈ માનવ પણ તે ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી શકતો ન હતો।

Verse 57

व्यवस्थैवं समुद्भूता सर्पाणां मानुषैः सह । वधभक्षणजा न्योन्यं बाह्याभ्यंतरसंभवा

આ રીતે સર્પો અને મનુષ્યો વચ્ચે એક વ્યવસ્થા ઊભી થઈ; તે પરસ્પર વધ અને ભક્ષણથી જન્મેલી હતી અને બહાર-અંદર બંને તરફ થતી હતી।

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे शेषो मुक्त्वा दुःखं सुतोद्भवम् । प्रहृष्टः प्रददौ तोयं तस्य जातिभिरन्वितः

આ દરમિયાન શેષનાગ પુત્રજન્ય દુઃખથી મુક્ત થઈ પ્રસન્ન થયો અને પોતાના નાગકુલ સાથે જળ પ્રદાન કર્યું।

Verse 59

अथ ते ब्राह्मणाः केचित्सर्पेभ्यो भयविह्वलाः । सशोका दिङ्मुखान्याशु ते सर्वे संगता मिथः

ત્યારે કેટલાક બ્રાહ્મણો સર્પોના ભયથી વ્યાકુળ થઈ શોકગ્રસ્ત બન્યા; તેઓ તત્કાળ દિશાઓ તરફ મુખ ફેરવી પરસ્પર સૌ એકત્ર થયા।

Verse 60

ततो वनं समाजग्मुस्त्रिजातो यत्र संस्थितः । हरलब्धवरो हृष्टः सुमहत्तपसि स्थितः

પછી તેઓ તે વનમાં ગયા જ્યાં ત્રિજાત નિવાસ કરતો હતો—હર (શિવ) પાસેથી વર પ્રાપ્ત કરી હર્ષિત, અને અતિ મહાન તપમાં દૃઢપણે સ્થિત।

Verse 61

स दृष्ट्वा ताञ्जनान्सर्वांस्तथा दुःखपरिप्लुतान् । पुत्रदारादिकं स्मृत्वा रुदतः करुणं बहु

તે સર્વ લોકોને આમ દુઃખમાં ડૂબેલા જોઈ, પુત્ર-દારાદિનું સ્મરણ કરીને, તે અત્યંત કરુણ થઈ બહુ રડ્યો।

Verse 62

सोऽपि दुःखसमायुक्तो दृष्ट्वा तान्स्वपुरोद्भवान् । ब्राह्मणेंद्रांस्ततः प्राह बाष्पव्याकुललोचनः

તે પણ પોતાના નગરમાંથી આવેલા તેમને જોઈ દુઃખથી ભરાઈ ગયો; પછી આંસુથી વ્યાકુળ આંખોવાળો તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 63

शृण्वंतु ब्राह्मणाः सर्वे वचनं मम सांप्रतम् । मया विनिर्गतेनैव तत्पुरात्तोषितो हरः

“હે સર્વ બ્રાહ્મણો, હવે મારું વચન સાંભળો. હું તે નગરમાંથી નીકળ્યો એટલામાં જ દેવ હર (શિવ) પ્રસન્ન થયો છે.”

Verse 64

तेन मह्यं वरो दत्तो वांछितो द्विजसत्तमाः । गृहीतो न मयाद्यापि प्रार्थयिष्यामि सांप्रतम्

અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મને ઇચ્છિત વરદાન અપાયું છે. મેં તેને હજી સ્વીકાર્યું નથી; હવે હું પ્રાર્થના કરીશ।

Verse 65

यथा स्यात्संक्षयस्तेषां नागानां सुदुरात्मनाम् । यैः कृतं नः पुरं कृत्स्नमुद्रसं पापकर्मभिः

જેનાં પાપકર્મોથી અમારું સમગ્ર નગર ઉજાડ અને જનવિહોણું બન્યું છે, તે અતિ દુષ્ટ નાગોનો ક્ષય થાઓ।

Verse 66

एवमुक्त्वाऽथ विप्रः स त्रिजातः परमेश्वरम् । प्रार्थयामास मे देव तं वरं यच्छ सांप्रतम्

આમ કહી તે ત્રિજાત બ્રાહ્મણે પરમેશ્વરને પ્રાર્થના કરી— “હે મારા દેવ, તે વર હવે આપો।”

Verse 67

ततः प्रोवाच देवेशः प्रार्थयस्व द्रुतं द्विज । येनाभीष्टं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ત્યારે દેવેશે કહ્યું— “ઝડપથી માગ, હે દ્વિજ; તે બહુ દુર્લભ હોય તોય હું તારો અભીષ્ટ ઇચ્છિત ફળ આપું છું।”

Verse 68

त्रिजात उवाच । नागैरस्मत्पुरं कृत्स्नं कृतं जनविवर्जितम् । तत्तस्मात्ते क्षयं यांतु सर्वे वृषभवाहन

ત્રિજાતે કહ્યું— “નાગોએ અમારા સમગ્ર નગરને જનવિહોણું કરી દીધું છે. તેથી, હે વૃષભવાહન પ્રભુ, તેઓ સર્વે ક્ષય પામો।”

Verse 69

येन तत्पूर्यते विप्रैर्भूयोऽपि सुरसत्तम । ममापि जायते कीर्तिः स्वस्थानोद्धरणोद्भवा

જેથી તે નગરી ફરી બ્રાહ્મણોથી પરિપૂર્ણ થાય, હે દેવશ્રેષ્ઠ; અને મારા સ્વસ્થાનના ઉદ્ધારથી જન્મેલી કીર્તિ પણ મને પ્રાપ્ત થાય.

Verse 70

श्रीभगवानुवाच । नायुक्तं विहितं विप्र पन्नगैस्तैर्महात्मभिः । निर्दोषश्चापि पुत्रोऽत्र येषां विप्रेण सूदितः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિપ્ર, તે મહાત્મા નાગોએ સ્થાપેલું તે વિધાન યોગ્ય નથી; કારણ કે અહીં નિર્દોષ પુત્ર પણ બ્રાહ્મણના હાથે મારાયો છે.

Verse 71

विशेषेण द्विजश्रेष्ठ संप्राप्ते पंचमीदिने । तत्राऽपि श्रावणे मासि पूज्यंते यत्र पन्नगाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વિશેષ કરીને પંચમી તિથિ આવે ત્યારે—અને ખાસ કરીને શ્રાવણ માસમાં—તે સ્થળે નાગોની પૂજા થાય છે.

Verse 72

तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि सिद्धमंत्रमनुत्तमम् । यस्योच्चारणमात्रेण सर्प्पाणां नश्यते विषम्

અતએવ હું તને એક અનુત્તમ સિદ્ધ મંત્ર કહું છું; જેના માત્ર ઉચ્ચારથી સર્પોનું વિષ નાશ પામે છે.

Verse 73

तं मंत्रं तत्र गत्वा त्वं तद्विप्रैरखिलैर्वृतः । श्रावयस्व महाभाग तारशब्देन सर्वशः

હે મહાભાગ, ત્યાં જઈને તે સર્વ બ્રાહ્મણોથી ઘેરાઈને, ‘તાર’ શબ્દ સાથે તે મંત્ર સર્વત્ર શ્રવણ કરાવજે.

Verse 74

तं श्रुत्वा ये न यास्यंति पातालं पन्नगाधमाः । युष्मद्वाक्याद्भविष्यंति निर्विषास्ते न संशयः

આ સાંભળીને પણ જે અધમ સર્પો પાતાળમાં નહીં જાય, તેઓ તમારા વચનના પ્રભાવથી નિર્વિષ થશે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 75

त्रिजात उवाच । ब्रूहि तं मे महामंत्रं सर्वतीक्ष्णविनाशनम् । येन गत्वा निजं स्थानं सर्पानुत्सादयाम्यहम्

ત્રિજાત બોલ્યો—મને તે મહામંત્ર કહો, જે સર્વ તીવ્ર ભયનો નાશ કરે; જેના દ્વારા હું મારા સ્થાને જઈ સર્પોને વશ કરી શકું.

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । गरं विषमिति प्रोक्तं न तत्रास्ति च सांप्रतम् । मत्प्रसादात्त्वया ह्येतदुच्चार्यं ब्राह्मणोत्तम

શ્રીભગવાન બોલ્યા—‘ગર’ એટલે જે વિષ કહેવાય છે, તે હવે ત્યાં રહેશે નહીં. મારા પ્રસાદથી, હે બ્રાહ્મણોત્તમ, આ તારે જ ઉચ્ચારવું છે.

Verse 77

न गरं न गरं चैतच्छ्रुत्वा ये पन्नगाधमाः । तत्र स्थास्यंति ते वध्या भविष्यंति यथासुखम्

‘વિષ નથી, વિષ નથી’ એમ સાંભળીને તે અધમ સર્પો ત્યાં જ રહેશે; તેઓ વધયોગ્ય બનશે અને યોગ્ય રીતે તેમનું પરિણામ થશે.

Verse 78

अद्यप्रभृति तत्स्थानं नगराख्यं धरातले । भविष्यति सुविख्यातं तव कीर्तिविवर्धनम्

આજથી ધરાતલ પર તે સ્થાન ‘નગરા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે; તે સર્વત્ર વિખ્યાત બની તારી કીર્તિ વધારશે.

Verse 79

तथान्योपि च यो विप्रो नागरः शुद्धवंशजः । नगराख्येन मंत्रेण अभिमंत्र्य त्रिधा जलम्

તેમ જ અન્ય કોઈ બ્રાહ્મણ—જે નાગર અને શુદ્ધ વંશજ હોય—‘નાગર’ નામના મંત્રથી જળને ત્રિવાર અભિમંત્રિત કરીને…

Verse 80

प्राणिनं काल संदष्टमपि मृत्युवशंगतम् । प्रकरिष्यति जीवाढ्यं प्रक्षिप्य वदने स्वयम्

કાળથી દંશિત અને મૃત્યુના વશમાં ગયેલા પ્રાણીને પણ—આ ત્ર્યક્ષરી મંત્રને પોતે જ મોઢામાં મૂકવામાં આવે તો—તે તેને જીવંત કરી જીવનસમૃદ્ધ કરે છે।

Verse 81

अन्यत्रापि स्थितो मर्त्यो मंत्रमेतं त्रिरक्षरम् । यः स्मरिष्यति संसुप्तो न हिंस्यः स्यादहेर्हि सः

અન્યત્ર રહેલો મનુષ્ય પણ જે આ ત્ર્યક્ષરી મંત્રનું સ્મરણ કરે—ઊંઘમાં પણ—તેને સર્પ કદી હાનિ પહોંચાડતો નથી।

Verse 82

स्थावरं जंगमं वापि कृत्रिमं वा गरं हि तत् । तदनेन च मंत्रेण संस्पृष्टं त्वमृतायितम्

સ્થાવર કે જંગમમાંથી ઉત્પન્ન, અથવા કૃત્રિમ રીતે બનાવેલું જે પણ વિષ હોય—આ મંત્રના સ્પર્શથી તે અમૃતસમાન બની જાય છે।

Verse 83

अजीर्णप्रभवा रोगा ये चान्ये जठरोद्भवाः । मंत्रस्यास्य प्रभावेन सर्वे यांति द्रुतं क्षयम्

અજીર્ણથી ઉત્પન્ન રોગો અને જઠરથી ઊભા થતા અન્ય વ્યાધિઓ—આ મંત્રના પ્રભાવથી—બધાં જ ઝડપથી ક્ષય પામે છે।

Verse 84

एवमुक्त्वाऽथ तं विप्रं भगवान्वृषभध्वजः । जगामादर्शनं पश्चाद्यथा दीपो वितैलकः

આ રીતે તે બ્રાહ્મણને કહીને, વૃષભધ્વજ ભગવાન (શિવ) પછી દૃશ્યમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા—જેમ તેલ ખૂટે ત્યારે દીવો બુઝી જાય।

Verse 85

त्रिजातोऽपि समं विप्रैर्हतशेषैस्तु तैर्द्रुतम् । जगाम संप्रहृष्टात्मा चमत्कारपुरं प्रति

પછી ત્રિજાત પણ—બાકી રહેલો ભય ઝડપથી દમન કરનાર તે બ્રાહ્મણો સાથે—પ્રસન્ન હૃદયે ચમત્કારપુર તરફ નીકળી પડ્યો।

Verse 86

एवं ते ब्राह्मणाः सर्वे त्रिजातेन समन्विताः । न गरं न गरं प्रोच्चैरुच्चरंतः समाययुः

આ રીતે ત્રિજાત સાથે તે બધા બ્રાહ્મણો આગળ વધતા, ઊંચા સ્વરે વારંવાર બોલતા ગયા—“વિષ નથી, વિષ નથી!”

Verse 87

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं यत्तद्व्याप्तं समंततः । रौद्रैराशीविषैः क्रूरैः शेषस्यादेशमाश्रितेः

હાટકેશ્વરનું તે પવિત્ર ક્ષેત્ર ચારે તરફ ભયાનક, ક્રૂર વિષધર સર્પોથી વ્યાપ્ત હતું; તેઓ શેષનાગની આજ્ઞાને આધારે વર્તતા હતા।

Verse 88

अथ ते पन्नगाः श्रुत्वा सिद्धमंत्र शिवोद्भवम् । निर्विषास्तेजसा हीनाः समन्तात्ते प्रदुद्रवुः

પછી તે નાગોએ શિવોદ્ભવ સિદ્ધ મંત્ર સાંભળતાં જ વિષ અને તેજ ગુમાવી દીધાં અને ચારે દિશામાં દોડી ગયા।

Verse 89

वल्मीकान्केचिदासाद्य चित्ररंध्रांतरोद्भवान् । अन्ये चापि प्रजग्मुश्च पातालं दंदशूककाः

કેટલાક દંદશૂક સર્પો વિચિત્ર આંતરિક રંધ્રોવાળા વાળ્મીકમાં ઘૂસી ગયા; અને અન્ય સરિસૃપ નાગો પણ પાતાળલોકમાં ઉતરી ગયા।

Verse 90

ये केचिद्भयसंत्रस्ता वार्द्धक्येन निपीडिताः । वालत्वेन तथा चान्ये शक्नुवंति न सर्पितुम्

કેટલાક ભયથી અત્યંત વ્યાકુળ હતા; કેટલાક વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત હતા; અને કેટલાક બાળપણને કારણે સરકી પણ શકતા ન હતા।

Verse 91

ते सर्वे ब्राह्मणेन्द्रैस्तैः कृतस्य प्रतिकारकैः । निहताः पन्नगास्तत्र दंडकाष्ठैः सहस्रशः

ત્યાં તે બધા પન્નગો, કૃત્યના પ્રતિકાર કરનાર તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ દંડકાષ્ઠોથી હજારોની સંખ્યામાં સંહાર્યા।

Verse 92

एवमुत्साद्य तान्सर्वान्ब्राह्मणास्ते गतव्यथाः । तं त्रिजातं पुरस्कृत्य स्थानकृत्यानि चक्रिरे

આ રીતે સૌનો નાશ કરીને તે બ્રાહ્મણો વ્યથામુક્ત થયા; ત્રિજાતને અગ્રસ્થાને રાખીને તેમણે તે સ્થાનના પવિત્ર કર્તવ્યો પૂર્ણ કર્યા।

Verse 93

एवं तन्नगरं जातमस्मात्कालादनंतरम् । देवदेवस्य भर्गस्य प्रसादेन द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! દેવોના દેવ ભર્ગના પ્રસાદથી, આ પછી તરત જ તે નગર વસ્યું।

Verse 94

एतद्यः पठते नित्यमाख्यानं नगरोद्भवम् । न तस्य सर्पजं क्वापि कथंचिज्जायते भयम्

જે ભક્તિપૂર્વક નગરના ઉદ્ભવનું આ આખ્યાન નિત્ય પાઠ કરે છે, તેને ક્યાંય પણ કોઈ રીતે સર્પજન્ય ભય થતો નથી.

Verse 114

इति श्रीस्कादे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નગરસંજ્ઞોત્પત્તિવર્ણન’ નામનો ૧૧૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.