Adhyaya 265

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रभूतानि त्वयोक्तानि व्रतानि नियमास्तथा । प्रसुप्ते पुंडरीकाक्षे येषां संख्या न विद्यते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તમે અનેક વ્રતો અને નિયમો કહ્યા છે; જ્યારે પુન્ડરીકાક્ષ પ્રભુ યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે, ત્યારે તે વ્રતોની સંખ્યા ગણતરીથી પર છે।

Verse 2

अशक्त्या हि शरीरस्य नियमानां कथं चरेत् । व्रतं हि सुकुमारांगो दानैर्वापि वदस्व नः

જો શરીર અશક્ત હોય તો કઠોર નિયમો કેવી રીતે પાળવા? તેથી સુકુમાર દેહવાળાઓ માટે યોગ્ય વ્રત—અથવા દાન-ધર્મનો માર્ગ—અમને કહો।

Verse 3

सूत उवाच । अशक्तो नियमं कर्तुं सुकुमारो भवेत्तु यः । तेन तत्र प्रकर्तव्यं विख्यातं भीष्मपंचकम्

સૂતજી બોલ્યા—જે સંપૂર્ણ નિયમ પાળવામાં અસમર્થ હોય અથવા દેહે સુકુમાર હોય, તેણે ત્યાં પ્રસિદ્ધ ‘ભીષ્મ-પંચક’ નામનું પાંચ દિવસનું વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 4

कार्त्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः । प्रातरुत्थाय विप्रेंद्र कर्तव्यं दंतधावनम्

કાર્તિકના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ મનને એકાગ્ર કરીને—પ્રાતઃ ઊઠીને, હે વિપ્રેન્દ્ર—દંતધાવન (દાંતની શુદ્ધિ) કરવી જોઈએ।

Verse 5

ततस्तु नियमं कुर्याद्वासुदेवपरायणः । पूर्वोक्तानां च सर्वेषां नियमानां द्विजोत्तमाः

ત્યારબાદ વાસુદેવમાં પરાયણ બની, હે દ્વિજોત્તમ, અગાઉ કહેલા સર્વ નિયમો સહિત તે નિયમનું પાલન કરવું જોઈએ।

Verse 6

उपवासः प्रकर्तव्यस्तस्मिन्नहनि भक्तितः । अशक्त्या वा शरीरस्य हेमं दद्यात्स्वशक्तितः

તે દિવસે ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો જોઈએ; અથવા શરીર અશક્ત હોય તો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સુવર્ણદાન કરવું જોઈએ।

Verse 7

ब्राह्मणाय हविष्यान्नं दातव्यं वैष्णवैर्नरैः । एवं पञ्चदिनं यावत्कर्तव्यं व्रतमुत्तमम्

વૈષ્ણવ પુરુષોએ બ્રાહ્મણને હવિષ્ય-અન્ન દાન આપવું જોઈએ. આ રીતે પાંચ દિવસ સુધી આ ઉત્તમ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 8

पूजनीयो हृषीकेशो जलशायिस्वरूपधृक् । गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यै रात्रिजागरणैरपि

જળ પર શયન કરનાર સ્વરૂપધારી હૃષીકેશની પૂજા કરવી જોઈએ—સુગંધ, ધૂપ, નૈવેદ્ય અને રાત્રિ-જાગરણથી પણ.

Verse 9

षष्ठेऽहनि ततो जाते पूजयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । तांश्च वस्त्रैर्हिरण्येन मिष्टान्नेन प्रभक्तितः

પછી છઠ્ઠો દિવસ આવતા ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને પૂજવા જોઈએ અને ભક્તિપૂર્વક તેમને વસ્ત્ર, સોનું તથા મિષ્ટાન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 10

ततः कृतांजलिर्भूत्वा याचयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । सर्वे मे नियमाः प्राप्ता युष्माकं च प्रसादतः

પછી હાથ જોડીને ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને વિનંતી કરવી—“તમારા પ્રસાદથી મારા સર્વ નિયમો પૂર્ણ થયા છે.”

Verse 11

ततस्तैरपि वक्तव्यं चतुर्मासीसमुद्भवम् । व्रतानां नियमानां च व्रतं भूयात्तवाखिलम्

ત્યારે તેઓ પણ કહેશે—“ચાતુર્માસ્ય કાળથી ઉત્પન્ન વ્રતો અને નિયમો સહિત તારો આ સમગ્ર વ્રત પૂર્ણ થાઓ.”

Verse 12

ततो विसर्ज्य तान्विप्रान्भोजनं स्वयमाचरेत् । सर्वाहारेण राजेंद्र पंचगव्यप्रपूर्वकम्

પછી તે બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક વિદાય આપી, હે રાજેન્દ્ર, પોતે જ ભોજન કરવું. પહેલાં પંચગવ્યનું સેવન કરીને, પછી સર્વ પ્રકારના આહારથી નિયમભંગ કરવો.

Verse 13

यः करोति व्रतं तस्य फलं स्याद्बहुपुण्यदम् । यः पुनर्व्रतमेतद्धि कुरुते दिनपंचकम् । उपवासपरस्तस्य फलं शतगुणं भवेत्

જે આ વ્રત કરે છે તેને બહુ પુણ્ય આપનારું ફળ મળે છે. અને જે ઉપવાસપરાયણ થઈ આ જ વ્રત પાંચ દિવસ કરે છે, તેનું ફળ સોગણું થાય છે.

Verse 14

एकादश्यां हरेः पूजां जातिपुष्पैः समाचरेत् । द्वादश्यां बिल्वपत्रेण शतपत्र्या ततः परम् । त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां सुरभ्या भक्तिपूर्वकम्

એકાદશીએ હરિની પૂજા ચમેલીના પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક કરવી. દ્વાદશીએ બિલ્વપત્રોથી, ત્યારબાદ શતદળ કમળથી. ત્રયોદશી અને ચતુર્દશીએ સુગંધિત દ્રવ્યોથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી.

Verse 15

भृंगराजेन पुण्येन पौर्णमास्यां प्रपूजयेत् । प्रतिपद्दिवसे सर्वैः पूजनीयो जनार्दनः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

પૂનમના દિવસે પવિત્ર ભૃંગરાજથી (પ્રભુની) પૂજા કરવી. પ્રતિપદાના દિવસે સર્વે જનાર્દનની પૂજા કરવી જોઈએ. (તૈયાર કરવું) ગોમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશાસંસ્કૃત જળ.

Verse 16

प्रतिपद्दिवसे सर्वान्प्राशयेत्कायशुद्धये । अगरं गुग्गुलं चैव कर्पूरं तगरं त्वचा

પ્રતિપદાના દિવસે કાયશુદ્ધિ માટે સર્વને (શુદ્ધિકારક દ્રવ્ય) પ્રાશન કરાવવું. તેમાં અગરુ, ગુગ્ગુલ, કપૂર, તગર અને સુગંધિત ત્વચા (દાલચીની વગેરે) વાપરવી.

Verse 17

एकैकं निर्वपेद्धूपं प्रतिपद्दिवसेऽखिलम् । जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यंकमाश्रितः

પ્રતિપદા દિવસે સર્વ ધૂપદ્રવ્યોને એકેક કરીને ક્રમે અર્પણ કરવું. શેષપર્યંક પર શયન કરનાર, જગત્-યોનિ જલશાયી પ્રભુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 18

अर्घं गृह्णातु मे देवो भीष्मपंचकसिद्धये । मंत्रेणानेन दातव्यो ह्यर्घो देवस्य भक्तितः

“ભીષ્મપંચકસિદ્ધિ માટે મારો અર્ઘ્ય દેવ સ્વીકારે.” આ મંત્રથી ભક્તિપૂર્વક દેવને અર્ઘ્ય અવશ્ય અર્પણ કરવો.

Verse 19

शंखतोयं समादाय सपुष्पफलचंदनैः । नैवेद्यं परमान्नं च स्वशक्त्या निर्वपेद्द्विजाः

હે દ્વિજોઃ શંખનું જળ લઈને, પુષ્પ-ફળ અને ચંદન સાથે, પોતાની શક્તિ મુજબ નૈવેદ્ય—વિશેષ કરીને પરમાન્ન—અર્પણ કરવું.

Verse 20

एतद्वः सर्वमाख्यातं व्रतं वै भीष्मपंचकम् । संप्राप्यते फलं चैव व्रतानां नियमैः सह

આ રીતે ભીષ્મપંચક નામના વ્રતનું સર્વ વિધાન તમને જણાવાયું. વ્રતોના નિયમ-નિગ્રહ સાથે તેનું ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

ऋषय ऊचुः यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम् । इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः । प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ, તમે જે અશૂન્યશાયિની વ્રત જણાવ્યું, તે પૂર્વે ઇન્દ્રે ચક્રપાણિ ભગવાનની તૃપ્તિ માટે કર્યું હતું; તેમજ યોગનિદ્રામાં શયન કરનાર પ્રભુના સમયે તેનું ફળ પણ તમે પ્રકીર્તિત કર્યું છે.

Verse 22

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं केनैव विधिना तथा । तस्मात्सूत महाभाग विधानं विस्तराद्वद

આ કયા કાળે કરવું અને કઈ વિધિથી કરવું? તેથી, હે મહાભાગ સૂત, તેનું વિધાન વિસ્તારે કહો।

Verse 23

सूत उवाच । श्रावण्यां समतीतायां द्वितीयादिवसे स्थिते । प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्रा नक्षत्रे विष्णुदैवते । पापिष्ठैः पतितैर्म्लेच्छैः संभाषं नैव कारयेत्

સૂત બોલ્યા—શ્રાવણ માસ વીતી જાય અને દ્વિતીયાનો દિવસ આવે ત્યારે, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, પ્રાતઃકાળે ઉઠવું જોઈએ. વિષ્ણુ-દૈવત નક્ષત્રના દિવસે અતિ પાપી, પતિત અને મ્લેચ્છો સાથે વાતચીત ન કરવી।

Verse 24

ततो मध्याह्नसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । जलशायिनमासाद्य मंत्रेणानेन पूजयेत्

પછી મધ્યાહ્ન સમયે સ્નાન કરીને, ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરીને, શુચિ બની, જલશાયી પ્રભુને સમીપ જઈ આ મંત્રથી પૂજન કરવું।

Verse 25

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीधामञ्छ्रीपतेऽव्यय । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्

હે શ્રીવત્સધારી, હે શ્રીકાંત, હે શ્રીધામ, હે અવ્યય શ્રીપતે! મારું ગૃહસ્થ્ય નાશ પામે નહીં; તે ધર્મ, અર્થ અને કામ આપનારું રહે।

Verse 26

पितरो मा प्रणश्यंतु मा प्रणश्यंतु चाग्नयः । देवता मा प्रणश्यंतु मत्तो दांपत्यभेदतः

મારા પિતૃઓ નષ્ટ ન થાય; પવિત્ર અગ્નિઓ નષ્ટ ન થાય; દાંપત્યભેદના કારણે દેવતાઓ મારી પાસેથી વિમુખ ન થાય।

Verse 27

लक्ष्म्या वियुज्यसे कृष्ण न कदाचिद्यथा भवान् । तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे प्रणश्यतु

હે કૃષ્ણ! જેમ તમે લક્ષ્મીથી કદી વિયોગ પામતા નથી, તેમ હે દેવ, મારું દાંપત્યબંધન કદી નાશ પામે નહીં।

Verse 28

लक्ष्म्या ह्यशून्यं शयनं यथा ते देव सर्वदा । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनि

હે દેવ! લક્ષ્મી સાથે તમારું શયન જેમ સદા ખાલી નથી, તેમ મારી શય્યા પણ જન્મે જન્મે ખાલી ન રહે।

Verse 29

एवमर्थं निवेद्याथ ततो विप्रं प्रपूजयेत् । यथाशक्त्या द्विजश्रेष्ठा वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

આ રીતે પ્રાર્થના નિવેદન કર્યા પછી બ્રાહ્મણનું યથાવિધી પૂજન-સન્માન કરવું. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! યથાશક્તિ ધન વિષે કપટનો ત્યાગ કરવો।

Verse 30

एवं भाद्रपदे मासि आश्विने कार्तिके तथा । पूजयेच्च जगन्नाथं जलशायिनमच्युतम्

એ જ રીતે ભાદ્રપદ, આશ્વિન તથા કાર્તિક માસમાં જલશાયી અચ્યુત જગન્નાથનું પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 31

अक्षारभोजनं कार्यं विशेषात्तैलवर्जितम् । समाप्तौ च ततो दद्याद्ब्राह्मणेंद्राय भक्तितः

અક્ષાર-ભોજન કરવું, ખાસ કરીને તેલનો ત્યાગ કરીને. અને અંતે ભક્તિપૂર્વક કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ।

Verse 32

फलव्रीहिसमोपेतां शय्यां वस्त्रसमन्विताम् । सुवर्णं दक्षिणायां च तथैव च फलं लभेत्

ફળ અને વ્રીહિથી યુક્ત શય્યા વસ્ત્રો સહિત દાન કરવી; તેમજ દક્ષિણારૂપે સુવર્ણ પણ આપવું. તેમ કરવાથી તદનુરૂપ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

एवं यः कुरुते सम्यग्व्रतमेतत्समाहितः । तस्य तुष्टिपथं याति जलशायी जगद्गुरुः

આ રીતે જે એકાગ્રચિત્તે આ વ્રતને યોગ્ય રીતે કરે છે, તેના પ્રત્યે જલશાયી જગદ્ગુરુ નારાયણ તૃપ્તિના માર્ગે આગળ વધીને પૂર્ણ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 34

यथा शक्रस्य संतुष्टः पूर्वमेव द्विजोत्तमाः । अशून्यं शयनं तस्य भवेज्जन्मनि जन्मनि

હે દ્વિજોત્તમો! જેમ તે આરંભથી જ શક્ર (ઇન્દ્ર) ને સંતોષે છે, તેમ તેના માટે જન્મે જન્મે શયન કદી શૂન્ય રહેતું નથી.

Verse 35

अष्टमासकृतं पापमज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा । अशून्यशयनात्सर्वं व्रतान्नाशं नयेत्पुमान्

અજ્ઞાનથી કે જાણીને, આઠ માસમાં કરાયેલું જે પાપ છે તે બધું ‘અશૂન્યશયન’ વ્રતથી નાશ પામે છે; આ વ્રત દ્વારા મનુષ્ય તેને વિનાશ પામાડે છે.

Verse 36

पुत्रहीना च या नारी काकवन्ध्या च या भवेत् । विधवा या करोत्येतद्व्रतमेवं समाहिता । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथः कायशुद्धिं प्रयच्छति

પુત્રહીના સ્ત્રી હોય, અથવા ‘કાકવંધ્યા’ હોય, કે વિધવા હોય—જો તે આ રીતે એકાગ્ર થઈ આ વ્રત કરે, તો જગન્નાથ પ્રસન્ન થઈ તેને કાયશુદ્ધિ અર્પે છે.

Verse 37

न तस्या जायते बुद्धिः कदाचित्पापसंभवा । न कामोपहता बुद्धिः कथंचिदपि जायते

તેણીમાં પાપથી ઉત્પન્ન થતી બુદ્ધિ ક્યારેય જન્મતી નથી; અને કામનાથી આઘાત પામેલી ચિત્તબુદ્ધિ પણ કોઈ રીતે તેમાં ઉપજે નહીં।

Verse 38

कुमारिकापि या सम्यग्व्रतमेतत्समाचरेत् । सा पतिं लभते विप्राः कुलीनं रूपसंयुतम्

હે વિપ્રો! જે કન્યા પણ આ વ્રતને યોગ્ય રીતે આચરે, તે કુલીન અને રૂપસંપન્ન પતિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 39

निष्कामः कुरुते यस्तु व्रतमेतत्समाहितः । चातुर्मास्युद्भवानां च नियमानां फलं लभेत्

જે નિષ્કામ બની એકાગ્રચિત્તે આ વ્રત કરે છે, તે ચાતુર્માસ્યથી ઉદ્ભવેલા નિયમોનું ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 265

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના જલશાયી ઉપાખ્યાન અંતર્ગત ‘અશૂન્યશયન-વ્રત-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો પાંસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।