Adhyaya 10
સૂત કહે છે—આનર્ત પ્રદેશના રાજા ચમત્કાર એક વખત શિકાર પર ગયા. વૃક્ષ નીચે શાંતિથી પોતાના બચ્ચાને દૂધ પિવડાવતી હરણીએ નજરે પડતાં ઉત્સાહમાં આવી તેમણે તીર મારી દીધું. મરણાસન્ન હરણીએ રાજાને કહ્યું—મારા મૃત્યુ કરતાં દૂધ પર નિર્ભર મારા નિરાધાર બચ્ચાની સ્થિતિ વધુ દુઃખદ છે; અને ક્ષત્રિયના શિકારધર્મની મર્યાદા જણાવી કે સંભોગમાં રહેલું, સૂતું, દૂધ પિવડાવતું/ખાતું, દુર્બળ અથવા જળાશ્રિત પ્રાણી મારવું પાપકારક છે. તેથી તેણે શાપ આપ્યો કે રાજાને તરત જ કુષ્ઠસદૃશ રોગ થશે. રાજાએ દલીલ કરી કે રાજધર્મમાં ક્યારેક વન્યપ્રાણીઓનું નિયંત્રણ પણ આવે છે; હરણીએ સામાન્ય સિદ્ધાંત સ્વીકારી છતાં આ પ્રસંગે નિયમભંગ અને અધર્મ સ્પષ્ટ કર્યો. હરણીએ પ્રાણ છોડતાં જ રાજા રોગગ્રસ્ત બન્યા; તેમણે તેને સમજી તપ, શિવપૂજા, મિત્ર-શત્રુ પ્રત્યે સમભાવ અને તીર્થયાત્રા અપનાવી. અંતે બ્રાહ્મણોના ઉપદેશથી હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના પ્રસિદ્ધ શંખતીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ રોગ નાશ પામ્યો અને તેઓ તેજસ્વી બન્યા—આ અધ્યાય તીર્થપ્રભાવ સાથે સંયમની નીતિ પણ પ્રતિપાદિત કરે છે।
Shlokas
Verse 2
सूत उवाच । आनर्त्ताधिपतिर्भूपश्चमत्कार इति स्मृतः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तस्तत्र हंतुं वने मृगान् । स ददर्श मृगीं दूरान्निश्चलांगीं तरोरधः । स्तनं सुताय यच्छंतीं विश्वस्तामकुतोभयाम्
સૂત બોલ્યા: આનર્તનો અધિપતિ એક રાજા હતો, જે ‘ચમત્કાર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. એ સમયે તે વનમાં મૃગોનો શિકાર કરવા ત્યાં આવ્યો. દૂરથી તેણે વૃક્ષ નીચે એક હરણીએ જોઈ—અંગો નિશ્ચલ, પોતાના બચ્ચાને દૂધ પિવડાવતી, નિર્ભય અને નિશ્ચિંત।
Verse 3
अथ तां पार्थिवस्तूर्णं शरेणानतपर्वणा । जघानाकर्णकृष्टेन मर्मस्थाने प्रहर्षितः
પછી રાજાએ હર્ષાવેશમાં, કાન સુધી ખેંચેલા, સાંધા ન વળેલા બાણથી, ઝડપથી તેના મર્મસ્થાને પ્રહાર કર્યો।
Verse 4
सहसा सा हता तेन गार्द्ध्रपत्रेण पत्रिणा । दिशो विलोकयामास समंताद्व्यथयार्दिता
અચાનક તેણે ગિધના પાંખ જેવી પિચ્છાવાળા બાણથી તેને ઘાયલ કરી; પીડાથી વ્યાકુળ થઈ તે ચારે તરફ સર્વ દિશાઓ તરફ નજર ફેરવવા લાગી।
Verse 5
अथ दृष्ट्वा महीपालं नातिदूरे धनुर्धरम् । प्रोवाचाश्रुपरिक्लिन्नवदना सुतवत्सला
પછી નજીકમાં ધનુષ ધારણ કરેલા રાજાને જોઈ, આંસુઓથી ભીંજાયેલ ચહેરાવાળી અને બચ્ચા પ્રત્યે સ્નેહથી ભરેલી તે હરણીએ તેને કહ્યું।
Verse 6
मृग्युवाच । अयुक्तं पृथिवीपाल यत्त्वयैतदनुष्ठितम् । हताऽहं बालवत्साऽद्य शरेणानतपर्वणा
હરણીએ કહ્યું— હે પૃથ્વીપાલ! તું જે કર્યું તે અયોગ્ય છે. આજે હું, બચ્ચાવાળી માતા, તારા અવનત ન થતા સાંધાવાળા બાણથી હણાઈ ગઈ છું।
Verse 7
नाऽहं शोचामि भूपाल मरणं स्वशरीरगम् । यथेमं वालकं दीनं क्षीरास्वादनलंपटम्
હે ભુપાલ! મારા શરીર પર આવનાર મરણ માટે હું એટલો શોક કરતી નથી, જેટલો આ દીન બચ્ચા માટે—જે નિરાધાર છે અને દૂધના સ્વાદ માટે તરસે છે।
Verse 8
यस्मात्त्वयेदृशं कर्म निर्दयं समनुष्ठितम् । कुष्ठव्याधिसमायुक्तस्तस्मात्सद्यो भविष्यसि
તું આવું નિર્દય કર્મ કર્યું છે, તેથી તું તરત જ કૂષ્ઠરોગથી પીડિત બનશે।
Verse 9
राजोवाच । स्वधर्म एष भूपानां कुर्वंति मृगसंक्षयम् । तस्मात्स्वधर्मसंयुक्तं न मां त्वं शप्तुमर्हसि
રાજાએ કહ્યું—હે મુનિ, રાજાઓનો સ્વધર્મ એ છે કે વનમાં રહેલા મૃગોનો સંક્ષય/નિયંત્રણ કરે. તેથી મેં સ્વધર્મ અનુસાર કર્યું છે; તમે મને શાપ આપવા યોગ્ય નથી.
Verse 10
मृग्युवाच । सत्यमेतन्महीपाल यत्त्वया परिकीर्तितम् । क्षत्त्रियाणां वधार्थाय मृगाः सृष्टाः स्वयंभुवा
મૃગી બોલી—હે મહીપાલ, તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે. સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ક્ષત્રિયોના શિકાર/વધ માટે મૃગોની સૃષ્ટિ કરી છે.
Verse 11
परं तेन विधिस्तेषांकृतो यस्तं महीपते । शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा वदंत्या मम सांप्रतम्
પરંતુ હે મહીપતે, તેમના વિષયે તેણે એક વિશેષ વિધિ પણ નિર્ધારિત કરી છે. હવે સાવધાન થઈને સાંભળો; હું અત્યારે કહું છું.
Verse 12
सुप्तं मैथुनसंयुक्तं स्तनपानक्रियोद्यतम् । हत्वा मृगं जलासक्तं नरः पापेन लिप्यते
જે મનુષ્ય સૂતું, મૈથુનમાં લાગેલું, સ્તનપાન કરાવવા ઉદ્યત, અથવા પાણી પીવામાં આસક્ત મૃગને મારે છે, તે પાપથી લિપ્ત થાય છે.
Verse 13
एतस्मात्कारणाच्छापस्तव दत्तो मया नृप । न कामतो न मृत्योर्वा सत्येनात्मानमालभे
આ જ કારણથી, હે નૃપ, મેં તમને આ શાપ આપ્યો છે—ન ઇચ્છાથી, ન મૃત્યુના ભયથી. સત્યના આધારથી હું આ દૃઢ વચન કહું છું.
Verse 14
एवमुक्त्वा मृगी प्राणान्सा मुमोच व्यथान्विता । कुष्ठव्याधिसमायुक्तः सोऽपि राजा बभूव ह
આવું કહી પીડાથી વ્યાકુળ થયેલી તે હરણીએ પ્રાણ ત્યાગ્યા; અને તે રાજા પણ ખરેખર કુષ્ઠરોગથી પીડિત થયો।
Verse 15
स दृष्ट्वा कुष्ठसंयुक्तं पार्थिवः स्वं कलेवरम् । ततः स्वान्सेवकानाह समाहूय सुदुःखितः
પોતાનું શરીર કુષ્ઠથી યુક્ત થયું જોઈ રાજા અત્યંત દુઃખિત થયો; પછી સેવકોને બોલાવી તેમને કહ્યું।
Verse 16
अहं तपश्चरिष्यामि पूजयिष्यामि शंकरम् । तावद्यावत्प्रणाशो मे कुष्ठव्याधेर्भविष्यति
હું તપશ્ચર્યા કરીશ અને શંકરની પૂજા કરીશ, જ્યાં સુધી મારા કુષ્ઠરોગનો સંપૂર્ણ નાશ ન થાય।
Verse 17
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयंति नराः सुखम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तस्मात्कार्यं मया तपः
ત્રણ લોકોમાં મનુષ્યો જે કંઈ સુખ પ્રાર્થના કરે છે, તે બધું તપથી સિદ્ધ થાય છે; તેથી મને તપ કરવું જોઈએ।
Verse 20
समः शत्रुषु मित्रेषु समलोष्टाश्मकांचनः । भूत्वा कालं नयिष्यामि यावत्कालस्य संस्थितिः
શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમભાવ રાખીને, ઢેલો, પથ્થર અને સોનાને સમાન માનીને, સમય જેટલો સુધી રહે તેટલો હું આ નિયમમાં સમય વિતાવીશ।
Verse 21
एवं तान्सेवकान्भूपः सोऽभिधाय विसृज्य च । तीर्थयात्रा परो भूत्वा बभ्राम वसुधातले
આ રીતે તે સેવકોને કહીને અને તેમને વિદાય આપી, રાજા તીર્થયાત્રામાં સંપૂર્ણ પરાયણ બની પૃથ્વીતળ પર ભ્રમણ કરવા લાગ્યો।
Verse 22
ततः कालेन महता प्राप्य विप्रसमुद्भवम् । उपदेशं नृपः प्राप्तः शंखतीर्थं महोदयम्
પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી રાજાને એક બ્રાહ્મણ મળ્યા; તેમની પાસેથી તેણે મહામંગલમય શંખતીર્થ વિષે ઉપદેશ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 23
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वव्याधिविनाशकम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु पूरितं स्वच्छवारिणा
હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સર્વ રોગોનો નાશ કરનારું એક તીર્થ છે; તે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે અને સ્વચ્છ, નિર્મળ જળથી પરિપૂર્ણ છે।
Verse 24
तत्राऽसौ स्नानमात्रेण तत्क्षणात्पार्थिवोतमः । कुष्ठव्याधिवि निर्मुक्तः संजातः सुमहाद्युतिः
ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ તે ઉત્તમ રાજા તત્ક્ષણે કুষ্ঠરોગથી મુક્ત થયો અને મહાતેજથી દીપ્તિમાન બન્યો।