Adhyaya 201

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे भर्तृयज्ञं महामतिम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा स्तुतिं कृत्वा वचोऽब्रुवन्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—પછી તે સર્વ બ્રાહ્મણો મહામતિ ભર્તૃયજ્ઞ સમક્ષ કરજોડીને ઊભા રહી, સ્તુતિ કરીને, આ વચનો બોલ્યા।

Verse 2

यदेतद्भवता प्रोक्तं शोधितो यो भवेद्द्विजः । श्राद्धस्य कन्यकायाश्च सोमपानस्य सोऽर्हति

આપે એવું કહ્યું છે કે જે દ્વિજ શુદ્ધ કરાયેલો હોય, તે જ શ્રાદ્ધ, કન્યા-સંસ્કાર તથા સોમપાન માટે અર્હ બને છે।

Verse 3

कथं शुद्धिः प्रकर्तव्या तस्य सर्वं ब्रवीहि नः । नागरस्य समस्तस्य देशांतरगतस्य च

તેની શુદ્ધિ કેવી રીતે કરવી? તે સર્વ અમને કહો—સમસ્ત નાગર સમુદાય માટે પણ અને દેશાંતર ગયેલા માટે પણ।

Verse 4

देशांतरप्रजातस्य तत्र जातस्य वा पुनः । अज्ञातपितृवर्गस्य सामा न्यं पदमिच्छतः

દેશાંતરમાં ઉત્પન્ન થયેલા માટે, અથવા ત્યાં જ (પરદેશમાં) જન્મેલા માટે; જેના પિતૃવંશ અજ્ઞાત હોય; અને જે સામાન્ય પદ/માન્યતા ઇચ્છે—તેના વિષયમાં પણ (શુદ્ધિ-વિધિ) કહો।

Verse 5

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

હે મહામતે! આ સર્વ અમને વિસ્તારે કહી સંભળાવો।

Verse 6

विश्वामित्र उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणानां नृपोत्तम । अब्रवीद्भर्तृयज्ञस्तु स्वाभिप्रायं सुसंमतम्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે નૃપોત્તમ! તે બ્રાહ્મણોના વચન સાંભળી ભર્તૃયજ્ઞે પોતાનો સુવિચારિત અભિપ્રાય પ્રગટ કર્યો।

Verse 7

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—આપે ઉઠાવેલો પ્રશ્નભાર મહાન છે; છતાં સ્વયંભૂને નમસ્કાર કરીને હું કહું છું।

Verse 8

अज्ञातपितृवंशो यो दूरादपि समागतः । सामान्यं वांछते पद्यं नागरोऽस्मीति कीर्तयन्

જેનો પિતૃવંશ અજ્ઞાત હોય, જે દૂરથી પણ આવી ‘હું નાગર છું’ એમ ઘોષણા કરીને સામાન્ય નાગરિક પદ ઇચ્છે—

Verse 9

तस्य शुद्धिः प्रदा तव्या मुख्यैः शांतैः शुभैर्द्विजैः । गर्तातीर्थोद्भवं विप्रं कृत्वा चैव पुरःसरम्

તેની શુદ્ધિ મુખ્ય, શાંત અને શુભ દ્વિજોએ આપવી જોઈએ—ગર્તાતીર્થ-સંબંધિત વિપ્રને અગ્રેસર રાખીને।

Verse 10

विशुद्धिं याचमानस्य यदि यच्छंति नो द्विजाः । कामाद्वा यदि वा क्रोधात्प्रद्वेषाद्वा च्युतेर्भयात्

જે વ્યક્તિ શુદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે, તેને જો બ્રાહ્મણો શુદ્ધિ ન આપે—કામવશ, ક્રોધવશ, દ્વેષવશ અથવા પદચ્યુતિના ભયથી—

Verse 11

ब्रह्महत्योद्भवं पापं सर्वेषां तत्र जायते । तस्मादभ्यागतो यस्तु दूरादपि विशेषतः

ત્યારે તેમના સૌ માટે ત્યાં જ બ્રહ્મહત્યાજન્ય પાપ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી ખાસ કરીને દૂરથી પણ શરણાગત થઈ આવેલો જે હોય—

Verse 12

तस्य शुद्धिः प्रदातव्या प्रयत्नेन द्विजोत्तमैः । शुद्धिं तु त्रिविधां प्राप्तो मम वाक्यसमुद्भवाम्

તેની શુદ્ધિ દ્વિજોત્તમોએ પ્રયત્નપૂર્વક અવશ્ય આપવી જોઈએ. મારા વચનમાંથી ઉત્પન્ન ત્રિવિધ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 13

स शुद्धो नागरो ज्ञेयो जातो देशांतरेष्वपि । पूर्वं विशोधयेद्वंशं ततो मातृकुलं स्मृतम्

આ રીતે શુદ્ધ થયેલો તે, અન્ય દેશમાં જન્મ્યો હોય તોય ‘નાગર’ તરીકે જ જાણવો. પહેલાં વંશની શુદ્ધિ કરાવવી, પછી માતૃકુલનું પણ યોગ્ય રીતે સ્મરણ-સ્વીકાર કરવો.

Verse 14

ततः शीलं त्रिभिः शुद्धः सामान्यं पदमर्हति

પછી તે સદાચારસંપન્ન, ત્રિવિધ રીતે શુદ્ધ થયેલો, સામાન્ય પદનો અધિકારી બને છે.

Verse 15

सर्वेषामपि विप्राणां वर्षांते समुपस्थिते । शुद्धिः कार्या प्रयत्नेन स्वस्थानस्य विशुद्धये

સર્વ બ્રાહ્મણોએ પણ વર્ષાઋતુના અંતે, પોતાના સ્થાન અને સમુદાયની વિશુદ્ધિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક શુદ્ધિ કરવી જોઈએ।

Verse 16

तदर्थं शरदश्चांते शुभर्त्तौ ब्राह्मणोत्तमाः । चातुश्चरणसंपन्नाः संस्थाप्याः षोडशैव तु

અતએવ શરદઋતુના અંતે શુભ મુહૂર્તે, ચાતુશ્ચરણ (વેદાધ્યયન અને સદાચાર) સંપન્ન એવા સોળ ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને આ વિધિ માટે વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવાં જોઈએ।

Verse 17

ब्राह्मणाः पुरतः सर्वे शांता दांता जितेंद्रियाः । गर्त्तातीर्थोद्भवं विप्रं तेषां मध्ये निवेशयेत्

બધા બ્રાહ્મણો આગળ શાંત, દાંત અને ઇન્દ્રિયજિત બનીને બેસે; અને ગર્ત્તા-તીર્થસંબંધિત બ્રાહ્મણને તેમના મધ્યમાં બેસાડવો જોઈએ।

Verse 18

तदग्रे पीठिका देयाश्चतस्रो लक्षणान्विताः । यावत्कार्त्तिकपर्यंतं चातुश्चरणकल्पिताः

તેમના આગળ યોગ્ય લક્ષણોથી યુક્ત ચાર પીઠિકાઓ ગોઠવવી જોઈએ; અને ચાતુશ્ચરણ વિન્યાસ મુજબ તે કાર્ત્તિકના અંત સુધી સ્થાપિત રહે।

Verse 19

प्रथमा बह्वृचस्यार्थे याजुषस्य तथाऽपरा । सामगस्य तथैवान्या तथाऽद्यस्य चतुर्थिका

પ્રથમ પીઠિકા બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી) યાજક માટે, બીજી યાજુષ (યજુર્વેદી) માટે; ત્રીજી સામગ (સામવેદી) માટે, અને ચોથી અથર્વણ (અથર્વવેદી) માટે નિર્ધારિત છે।

Verse 20

मुद्रिकार्थं तथैवान्या पंचमी परिकीर्तिता । श्रीसूक्तं पावमानं च शाकुनं विष्णुदैवतम्

મુદ્રિકા-કર્મના હેતુથી બીજી એક પીઠને ‘પંચમી’ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. ત્યાં શ્રીસૂક્ત, પાવમાન સૂક્તો તથા વિષ્ણુ-દૈવત શાકુન પાઠ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ.

Verse 21

पारावतं तथा सूक्तं जीवसूक्तेन संयुतम् । बह्वृचः कीर्तयेत्तत्र शांतिकं च तथापरम्

ત્યાં બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી) પુરોહિત પારાવત સૂક્ત તથા જીવસૂક્ત-સંયુક્ત સૂક્તનું પઠન કરે; તેમજ અન્ય એક શાંતિક પાઠ પણ કરે.

Verse 22

शांतिकं शिवसंकल्पमृषिकल्पं चतुर्विधम् । मंडलंब्राह्मणं चैव गायत्रीब्राह्मणं तथा

તે શાંતિક, શિવસંકલ્પ, ચતુર્વિધ ઋષિ-કલ્પ; તેમજ મંડલ-બ્રાહ્મણ અને ગાયત્રી-બ્રાહ્મણનું પણ પઠન કરે.

Verse 23

तथा पुरुषसूक्तं च मधुब्राह्मणमेव च । अध्वर्युः कीर्तयेत्तत्र रुद्रान्पंचांगसंयुतान्

તેમજ પુરુષસૂક્ત અને મધુ-બ્રાહ્મણનું પણ પઠન કરવું. ત્યાં અધ્વર્યુ પુરોહિત પંચાંગ-સંયુક્ત રુદ્રોનું જપ/કીર્તન કરે.

Verse 24

देवव्रतं च गायत्रं सोमसूर्यव्रते तथा । एकविंशतिपर्यंतं तथान्यच्च रथंतरम्

અને દેવવ્રત તથા ગાયત્રનું પણ, તેમજ સોમવ્રત અને સૂર્યવ્રતના પ્રસંગે; એકવિંશતિ સુધી, અને રથંતર આદિ અન્ય સ્તોત્રોનું પણ કીર્તન કરવું.

Verse 25

सौव्रतं संहिता विष्णोर्ज्येष्ठसाम तथैव च । सामवेदोक्तरुद्रांश्च भारुंडैः सामभिर्युतान्

તે ‘સૌવ્રત’, વિષ્ણુ-સંહિતા તથા ‘જ્યેષ્ઠ-સામ’નું જપ કરે; અને સામવેદોક્ત રુદ્ર-પાઠોને ભારુન્ડ-સામ ગાનોથી યુક્ત કરીને ગાય.

Verse 26

छंदोगः कीर्तयेत्तत्र यच्चान्यच्छांतिकं भवेत् । गर्भोपनिषदं चैव स्कंदसूक्तं तथापरम्

ત્યાં છાંદોગ પુરોહિત છાંદોગ્ય સામગાન તથા જે અન્ય શાંતિકર્મ વિહિત હોય તે પાઠ કરે; તેમજ ગર્ભોપનિષદ અને સ્કન્દ-સૂક્ત તથા અન્ય સ્તુતિઓ પણ.

Verse 27

नीलरुद्रैः समोपेतान्प्राणरुद्रांस्तथापरान् । नवरुद्रांश्च क्षुरिकानाद्यस्तत्र प्रकीर्तयेत्

પછી તે રુદ્ર-સ્તોત્રોનું પ્રકીર્તન કરે—નીલરુદ્ર, પ્રાણરુદ્ર અને અન્ય રૂપો સહિત; તેમજ ત્યાં પ્રથમથી આરંભ કરીને નવરુદ્રો અને ક્ષુરિકા સ્તવ પણ પાઠ કરે.

Verse 28

ततः पुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः । शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लचंदनचर्चितः

ત્યારબાદ ‘પુણ્યાહ’ના ઘોષ અને ગીત-વાદ્યોના નાદ વચ્ચે, તે શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, શ્વેત ચંદનથી ચરચિત થઈ (શુદ્ધિપૂર્વક આગળ વધે).

Verse 29

शुद्धिकामो व्रजेत्तत्र यत्र ते ब्राह्मणाः स्थिताः । प्रणम्य शिरसा तेषां ततोवाच्यस्तु मध्यगः

શુદ્ધિની ઇચ્છાથી તે ત્યાં જાય જ્યાં તે બ્રાહ્મણો બેઠા હોય. તેમને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને, પછી તેમની વચ્ચે ઊભો રહી વચન બોલે.

Verse 30

मदर्थं प्रार्थय त्वं हि सर्वानेतान्द्विजोत्तमान् । यतः शुद्धिं प्रयच्छंति प्रसादं कर्तुमर्हसि

મારા હિતાર્થે તું આ સર્વ ઉત્તમ દ્વિજોને પ્રાર્થના કર; કારણ કે તેઓ શુદ્ધિ આપે છે, તેથી તેમનો પ્રસાદ મેળવવો તારે યોગ્ય છે।

Verse 31

ततस्तु प्रार्थयेद्विप्रांस्तदर्थं च विशुद्धये । गर्तातीर्थोद्भवो विप्रो विनयावनतः स्थितः

પછી તે પૂર્ણ વિશુદ્ધિ માટે એ જ હેતુથી વિપ્રોને પ્રાર્થના કરે. ગર્તા-તીર્થથી ઉત્પન્ન એક બ્રાહ્મણ વિનયથી નમ્ર બની ત્યાં ઊભો રહ્યો।

Verse 32

गोचर्मणि समालग्नः शुद्धिकामस्य तस्य च । प्रष्टव्यास्तु ततस्तेन सर्व एव द्विजोत्तमाः

શુદ્ધિ ઇચ્છનાર તેના માટે ગોચર્મ પાથરવામાં આવ્યું; ત્યારબાદ તેણે સર્વ ઉત્તમ દ્વિજોને પૂછપરછ કરીને પરામર્શ કરવો જોઈએ।

Verse 33

एष शुद्धिकृते प्राप्तः सुदूरान्नागरो द्विजः । अस्य शुद्धिः प्रदातव्या युष्माकं रोचते यदि

આ નાગર બ્રાહ્મણ શુદ્ધિ માટે બહુ દૂરથી આવ્યો છે; જો તમને રુચે તો તેને શુદ્ધિ આપવી જોઈએ।

Verse 34

अथ तैर्वेदसूक्तेन निषेधो वा प्रवर्तनम् । वक्तव्यं वचसा नैव मम वाक्यमिदं स्थितम्

પછી વેદસૂક્ત દ્વારા જ નિષેધ કે અનુમતિ દર્શાવવી; માત્ર પોતાની વાતથી કંઈ કહેવું નહીં—આ મારું સ્થિર વચન છે।

Verse 35

ततश्च बहुलान्दृष्ट्वा ऋगध्वर्यूंस्ततः परम् । छादोग्यांश्च तथाद्यांश्च क्रमेण तु द्विजोत्तमाः

પછી તેણે અનેક ઋગ્વેદવિદો અને અધ્વર્યુ યાજકોને, ત્યારબાદ છાન્દોગ્ય તથા અન્યને જોયા; અને દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણોને ક્રમશઃ યથોચિત રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા।

Verse 36

यदि तेषां मनस्तुष्टिर्जायते द्विजसत्तमाः । ततः सूक्तानि वाक्यानि सौम्यानि सुशुभानि च । वारुणानि तथैंद्राणि मांगल्यप्रभवाणि च

હે દ્વિજસત્તમો, જો તેમના મનમાં તૃપ્તિ જન્મે, તો સુવક્ત, સૌમ્ય, શુભ અને શોભન વચનો પ્રગટ થાય; તેમજ વરુણસદૃશ અને ઇન્દ્રસદૃશ કલ્યાણકારી ઉક્તિઓ પણ મંગલમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય।

Verse 37

श्रेष्ठानि मंत्रलिंगानि वृद्धितुष्टिकराणि च । यदि नो मानसी तुष्टि स्तेषां चैव प्रजायते

ત્યારે વૃદ્ધિ અને તૃપ્તિ કરાવતાં શ્રેષ્ઠ મંત્ર-લક્ષણો પ્રગટ થાય; પરંતુ જો તેમના મનમાં એવી માનસિક તૃપ્તિ જ ન થાય…

Verse 38

तदा रौद्राणि याम्यानि नैरृत्यानि विशेषतः । आग्नेयानि त्वनिष्टानि तथा नाशकराणि च

ત્યારે રૌદ્ર, યામ્ય અને વિશેષ કરીને નૈઋત્ય સ્વરૂપનાં સંકેતો પ્રગટ થાય; તેમજ આગ્નેય સંકેતો પણ અનિષ્ટ અને નાશકારક બને છે।

Verse 39

अथ ये तत्र मूर्खाः स्युर्न वेदपठने रताः । पुष्पदानं तु वक्तव्यं तैः संतुष्टैर्द्विजोत्तमैः

અને જો ત્યાં એવા મૂર્ખ લોકો હોય કે જે વેદપાઠમાં રત ન હોય, તો સંતોષ પામેલા દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણોએ તેમને પુષ્પદાન કરવા ઉપદેશ આપવો જોઈએ।

Verse 40

सीत्कारः कुपितैः कार्यः संतोषेण विवर्जितैः । एवं सर्वेषु कृत्येषु न च कार्यो विनिर्णयः

ક્રોધિત અને સંતોષવિહિન લોકો અસંતોષમાં ‘સીટકાર’ કરે છે; તેથી એવી સ્થિતિમાં કોઈ પણ કર્મમાં અંતિમ નિર્ણય કરવો નહિ।

Verse 41

प्राकृतैर्वचनैश्चैव यथा कुर्वंति मानवाः । तथैव निर्णयस्यांते मध्यगेन विपश्चिता

માનવો જેમ સામાન્ય વચનો વડે વર્તે છે, તેમ જ નિર્ણયના અંતે મધ્યસ્થ વિદ્વાન યોગ્ય રીતે આગળ વધે।

Verse 42

देयं तालत्रयं सम्यक्सर्वेषां निर्णयोद्भवे

નિર્ણય ઉદ્ભવે ત્યારે સર્વ માટે વિધિપૂર્વક ત્રણ તાલ આપવા જોઈએ।

Verse 201

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागर प्रश्ननिर्णयवर्णनंनामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નાગર પ્રશ્ન-નિર્ણય-વર્ણન’ નામનો બે સો એકમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।