Adhyaya 220

Verse 1

ये वांछंति ममाभीष्टं श्राद्धे भुक्त्वाऽथ पैतृके

જે મારા પ્રિય અભીષ્ટ ફળને ઇચ્છે છે—પૈતૃક શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરાવી (આમંત્રિતોને તૃપ્ત કરીને) પછી…

Verse 2

आनर्त उवाच । त्रयोदश्यां कृते श्राद्धे कस्माद्वंशक्षयो भवेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्त्वं महा मुने । भर्तृयज्ञ उवाच । एषा मेध्यतमा राजन्युगादिः कलिसंभवा । स्नाने दाने जपे होमे श्राद्धे ज्ञेया तथाऽक्षया

રાજા આનર્ત બોલ્યા—ત્રયોદશીએ કરેલા શ્રાદ્ધથી વંશક્ષય કેમ થાય? હે મહામુને, આ બધું મને વિસ્તારે કહો. ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે રાજન, આ તિથિ અતિ પવિત્ર છે, કલિયુગમાં યુગારંભકારી છે; સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને શ્રાદ્ધમાં તેને ‘અક્ષયા’ જાણવી—અક્ષય ફળ આપનારી.

Verse 3

अस्यां चेत्तु गजच्छाया तिथौ राजन्प्रजायते । तदाऽक्षयं मघायोगे श्राद्धं संजायते ध्रुवम्

હે રાજન, આ જ તિથિમાં જો ‘ગજચ્છાયા’ યોગ થાય, તો મઘા-નક્ષત્રના સંયોગમાં કરેલું શ્રાદ્ધ નિશ્ચયે ‘અક્ષય’ બને છે.

Verse 4

यः क्षीरं मधुना युक्तं तस्मिन्नहनि यच्छति । पितॄनुद्दिश्य यो मांसं दद्याद्वाध्रीणसं च यः

જે તે દિવસે મધ સાથે મિશ્રિત દૂધ અર્પે છે, અને જે પિતૃઓના નિમિત્તે માંસ દાન કરે છે—વાધ્રીણસનું માંસ પણ—

Verse 5

वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । त्रिःपिबंत्विंद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम्

વાધ્રીણસના માંસથી પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ થાય છે. (અન્ય પાઠમાં:) ‘તેઓ ત્રણ વાર પીવે—ઇન્દ્રિયક્ષીણ, શ્વેત, વૃદ્ધ અને અજાપતિ’—આ વાક્ય પરંપરાથી પ્રાપ્ત છે.

Verse 6

तं तु वाध्रीणसं विद्यात्सर्वयूथाधिपं तथा । खड्गमांसं च वा दद्यात्तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । संजायते न संदेहस्तेषां वाक्यं न मे मृषा

તે વાધ્રીણસને સર્વ યુથોનો અધિપતિ જાણો. અથવા ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ દાન કરવાથી પણ પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ થાય છે—એમાં શંકા નથી. તેમનું વચન અસત્ય નથી, અને મારું પણ નથી.

Verse 7

आसीद्रथंतरे कल्पे पूर्वं पार्थिवसत्तमः । सिताश्वो नाम पांचालदेशीयःपितृभक्तिमान्

પૂર્વકાળે રથંતર કલ્પમાં પાંચાલદેશનો સીતાશ્વ નામે એક ઉત્તમ રાજા હતો; તે પિતૃભક્તિથી પરિપૂર્ણ હતો।

Verse 8

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन केवलम् । स हि श्राद्धं त्रयोदश्यां कुरु ते पायसेन च

“ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધ કર—મધુ, કાલશાક અને માત્ર ખડ્ગ-માંસથી અર્પણ કર; તેમજ પાયસ (ખીર) પણ તૈયાર કરાવ.”

Verse 9

सोमवंशं समुद्दिश्य श्राद्धं यच्छति भक्तितः

“સોમવંશને ઉદ્દેશીને તે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પે છે.”

Verse 10

अथ तैर्बाह्मणैः सर्वैः स भूयः कौतुकान्वितैः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पृष्टो भुक्त्वा यथेच्छया

“પછી તે બધા બ્રાહ્મણો કૌતુકથી ભરાઈ, થોડો સમય વીતી ગયા પછી—ઇચ્છા મુજબ તૃપ્ત થઈ ભોજન કર્યા બાદ—તેને ફરી પૂછવા લાગ્યા.”

Verse 11

श्राद्धादनंतरं राजन्दृष्ट्वा तं श्रद्धयाऽन्वितम् । पादावमर्द्दनपरं प्रणिपातपुरः सरम्

“હે રાજન, શ્રાદ્ધ પછી તરત જ, તેને શ્રદ્ધાથી યુક્ત જોઈ—જે તેમના પાદસેવામાં (પગ દબાવવામાં) તત્પર અને પ્રણામમાં અગ્રેસર હતો—(તેઓ બોલ્યા).”

Verse 12

ब्राह्मणा ऊचुः । कृत्वा श्राद्धं महाराज प्रदातव्याऽथ दक्षिणा । ब्राह्मणेभ्यस्ततः श्राद्धं पितॄणां चोपतिष्ठति

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે મહારાજ, શ્રાદ્ધ કર્યા પછી દક્ષિણા અવશ્ય આપવી. બ્રાહ્મણોને અપાયેલી દક્ષિણા દ્વારા શ્રાદ્ધનું ફળ પિતૃઓ સુધી યોગ્ય રીતે પહોંચે છે.

Verse 13

सा त्वया कल्पिताऽस्माकं वितीर्णाद्यापि नो नृप । कुप्याकुप्यं परित्यज्य तां देहि नृप मा चिरम्

હે નૃપ, અમારા માટે તમે નક્કી કરેલી દક્ષિણા આજ સુધી આપવામાં આવી નથી. કિંમતી-અકિંમતીનો વિચાર છોડીને, હે રાજા, વિલંબ વિના તે આપો.

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा च नृपः प्राह संप्रहृष्टेन चेतसा । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि विप्रैरद्य न संशयः

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—તે સાંભળી રાજા હર્ષિત ચિત્તે બોલ્યો—‘હું ધન્ય છું; આજે બ્રાહ્મણોએ મને અનુગ્રહ કર્યો છે, તેમાં શંકા નથી.’

Verse 15

तस्माद्ब्रूत महाभागा युष्मभ्यं किं ददाम्यहम्

અતએવ, હે મહાભાગો, કહો—હું તમને શું આપું?

Verse 16

वर न्नागान्मदोन्मत्तान्भद्रजातिसमुद्भवान् । किं वा सप्तिप्रधानांश्च मनोमारुतरंहसः

ભદ્ર જાતિમાંથી ઉત્પન્ન, મદોન્મત્ત ઉત્તમ હાથીઓ આપું શું? કે પવન સમા વેગવાળા મુખ્ય અશ્વો આપું?

Verse 17

किं वा स्थानानि चित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । पितॄनुद्दिश्य यत्किंचिन्नादेयं विद्यते यतः

અથવા શું હું મનોહર સ્થાનો—ગામો અને નગરો પણ—દાન કરું? કારણ કે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અર્પિત કરેલામાં ‘અદેય’ એવું કશું રહેતું નથી।

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । नास्माकं वाजिभिः कार्यं न रत्नैर्न च हस्तिभिः । न देशैर्ग्राममुख्यैर्वा नान्येनापि च केनचित्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—અમને ઘોડાઓની જરૂર નથી, રત્નોની પણ નથી, હાથીઓની પણ નથી। દેશ-ભૂમિ કે મુખ્ય ગામો પણ નહીં, અને બીજું કશું પણ નહીં।

Verse 19

यदर्थेन महाराज पृष्टोस्माभिर्यतो भवान् । तस्मान्नो दक्षिणां देहि संदेहघ्नां तपोत्तम

હે મહારાજ, જે હેતુથી અમે તમને પૂછ્યું છે, તેથી અમને સંદેહનાશક એવી દક્ષિણા આપો, હે તપોત્તમ।

Verse 20

यां पृच्छामो वयं सर्वे कौतूहलसमाहिताः

જે વિષયને અમે સૌ ઉત્કટ કૌતૂહલથી મન એકાગ્ર કરીને પૂછીએ છીએ—તે કહો, હે નૃપતિ।

Verse 21

राजोवाच । उपदेशाधिकारोऽस्ति ब्राह्मणानां महात्मनाम् । दातुं नैव ग्रहीतुं च नी चजात्यस्य वैदिकाः

રાજાએ કહ્યું—મહાત્મા બ્રાહ્મણોને ઉપદેશ આપવાનો અધિકાર છે। વૈદિક પુરુષોએ નીચ આચરણવાળા અને નીચ જાતિવાળાને ન આપવું જોઈએ, ન તો તેમની પાસેથી સ્વીકારવું જોઈએ।

Verse 22

सोऽहं राजा न सर्वज्ञो यो यच्छामि द्विजोत्तमाः । उपदेशं हि युष्मभ्यं सर्वज्ञेभ्यो विचक्षणाः

હે દ્વિજોત્તમો! હું રાજા સર્વજ્ઞ નથી; છતાં જે કહું છું તે તમને ઉપદેશરૂપે અર્પું છું—તમે તો વિવેકી, જાણે સર્વજ્ઞ જ હો.

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः । गुरुशिष्यसमुत्थोऽयमुपदेशो महीपते । प्रार्थयामो वयं किंचिन्मा भयं त्वं समाविश

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે મહીપતે! આ ઉપદેશ ગુરુ-શિષ્યના યોગ્ય સંબંધમાંથી જ ઉદ્ભવે છે. અમે આપને કંઈક પ્રાર્થના કરીએ છીએ; આપમાં ભય પ્રવેશ ન કરે.

Verse 24

वयं च प्रश्नमेकं हि पृच्छामो यदि भूपते । ब्रूषे कौतुकयुक्तानां सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

હે ભૂપતે! અમે ખરેખર એક જ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ. તમે ઉત્તર આપશો તો, તે કૌતુકથી ભરેલા સર્વ દ્વિજોના હિતાર્થે કહો.

Verse 25

तस्माद्वद महाभाग यदि जानासि तत्त्वतः । न चेद्गुह्यतमं किंचित्पृच्छामस्त्वां कुतूहलात्

અતઃ હે મહાભાગ! જો તમે તત્ત્વથી જાણતા હો તો કહો. ન જાણતા હો તો, કૌતુકવશ અમે આપને એક અતિ ગુહ્ય વિષય પૂછીએ છીએ.

Verse 26

राजोवाच । यदि वः संशयो विप्रा युष्मत्प्रश्नमसंशयम् । कथयिष्याभि चेद्गुह्यं तद्वद्ध्वं गप्ल ज्वराः

રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્રો! જો તમને સંશય હોય તો તમારો પ્રશ્ન નિઃસંદેહ કહો. જો મને કોઈ ગુહ્ય ઉપદેશ કહેવાનો હોય, તો તે તમે સ્પષ્ટ રીતે (પ્રશ્નરૂપે) કહો.

Verse 27

ब्राह्मणा ऊचुः । अन्नेषु च विचित्रेषु लेह्येषु विविधेषु च । अमृतेष्वेषु सर्वेषु तथा पेयेषु पार्थिव

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે પાર્થિવ! નાનાવિધ અન્નોમાં, વિવિધ લેહ્ય પદાર્થોમાં, આ સર્વ અમૃતસમાન વ્યંજનોમાં તથા પેયોમાં પણ…

Verse 28

तस्मादद्य दिने ब्रूहि मधु यच्छसि गर्हितम् । वर्तते च यथाऽभक्ष्यं ब्राह्मणानां विशेषतः

અતએવ આજે કહો—નિંદિત મધ તમે શા માટે અર્પો છો? જે ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો માટે અભક્ષ્ય, એટલે અયોગ્ય ભોજન ગણાય છે.

Verse 29

तथा विचित्र मासेषु संस्थितेषु नराधिप । खङ्गमांसं निरास्वादं कस्माद्यच्छसि केवलम्

અને વધુમાં, હે નરાધિપ! જ્યારે એટલા ઉત્તમ માસો હાજર છે, ત્યારે તમે માત્ર નિરસ ખઙ્ગ-માંસ જ કેમ અર્પો છો?

Verse 30

संति शाकानि राजेन्द्र पावनीयानि सर्वशः । सुष्ठु स्वादु कराण्यत्र व्यञ्जनार्थं महीपते

હે રાજેન્દ્ર! અહીં સર્વ રીતે પાવન કરનારાં શાકો છે; હે મહીપતે! એ વ્યંજનોને અતિ સ્વાદિષ્ટ બનાવે છે.

Verse 31

कालशाकं सकटुकं मुखाऽधिजनकं महत् । कस्माद्यच्छसि चास्माकं भक्त्या परमया युतः । न श्राद्धे प्रतिषेधश्च प्रकर्तव्यः कथंचन

પરમ ભક્તિથી યુક્ત હોવા છતાં, કટુ અને મોઢામાં ભારે ચળચળાટ કરનારું કાલશાક તમે અમને કેમ આપો છો? શ્રાદ્ધમાં કોઈપણ રીતે અનોચિતતા કદી પ્રવેશ કરાવવી નહીં.

Verse 32

न च त्याज्यं समुच्छिष्टं तेन भुंजामहे ततः । तदत्र कारणेनैव गुरुणा भाव्यमेव हि । येन त्वं यच्छसि प्राय एतत्सिद्धिर्भवेत्स्थिता

આને ‘ઉચ્છિષ્ટ’ માનીને ત્યાગવું નહિ; તેથી અમે તેને ગ્રહણ કરીએ છીએ. પરંતુ અહીં નિશ્ચયે કોઈ ગહન કારણ છે—જે કારણે તું પ્રાયઃ આ અર્પે છે—જેથી આ અભિપ્રેત ક્રિયા ખરેખર સિદ્ધ થઈ સ્થિર બને.

Verse 33

तस्मात्कथय नः सर्वं परं कौतूहलं हि नः । निःस्वादितं यथा दद्यादीदृक्छ्राद्धे विगर्हितम्

અતએવ અમને બધું કહો; અમારું કૌતૂહલ બહુ મોટું છે. આવું નિરસ અને નિંદિત ભોજન શ્રાદ્ધમાં કોઈ કેવી રીતે દાન કરે?

Verse 34

यथा त्वं नृपशार्दूल श्रद्धया संप्रयच्छसि

હે નૃપશાર્દૂલ! તું આને શ્રદ્ધાથી કેવી રીતે અર્પે છે?

Verse 35

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् । स वैलक्ष्यस्मितं प्राह सलज्जं पृथिवीपतिः

તે મહાત્મા બ્રાહ્મણોના વચન સાંભળી પૃથ્વીપતિ લજ્જિત થયો અને સંકોચભરી સ્મિત સાથે ઉત્તર બોલ્યો।

Verse 36

गुह्यमेतन्महाभागा अस्माकं यदि संस्थितम् । अवाच्यमपि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

હે મહાભાગો! આ એક ગુપ્ત વાત છે, મારા જીવન સાથે બંધાયેલી. છતાં—અવાચ્ય હોવા છતાં—હું કહું છું; તમે સૌ એકાગ્ર થઈ સાંભળો।

Verse 37

अहमासं पुरा पापो लुब्धकश्चान्य जन्मनि । निहंता सर्वजंतूनां तथा भक्षयिता पुनः

પૂર્વકાળે, અન્ય જન્મમાં, હું પાપી લુબ્ધક (શિકારી) હતો—સર્વ પ્રકારના પ્રાણીઓનો સંહાર કરનાર અને ફરી તેમનું ભક્ષણ કરનાર પણ।

Verse 38

पर्यटामि तदारण्ये धनुषा मृगयारतः । सिंहो व्याघ्रो गजेन्द्रो वा शरभो वा द्विजो त्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! હું તે અરણ્યમાં ધનુષ ધારણ કરીને, શિકારમાં રત થઈ ફરતો હતો—સિંહ હોય, વ્યાઘ્ર હોય, ગજેન્દ્ર હોય, અથવા ભયંકર શરભ હોય તોય।

Verse 39

मद्बाणगोचरं प्राप्तो न जीवत्यपि कर्हिचित् । कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो महीतले

મારા બાણોની પહોંચમાં જે આવી પડતું, તે કદી જીવતું ન બચતું; પછી થોડો સમય વીત્યા બાદ, હું ધરતી પર ભટકતો રહ્યો।

Verse 40

संप्राप्तोऽहं महाभागा अग्नि वेशस्य सन्मुनेः । आश्रमे समनुप्राप्तो निशीथे क्षुत्पिपासितः

હે મહાભાગો! હું સન્મુનિ અગ્નિવેશના આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યો; મધરાત્રે ભૂખ-તરસથી પીડિત થઈ ત્યાં આવ્યો।

Verse 41

तावत्तत्र सशिष्याणां श्राद्धकर्मविधिं वदन् । संस्थितो वेष्टितः शिष्यैः समन्ताद्द्विजसत्तमाः

તે સમયે, હે દ્વિજસત્તમો! તેઓ ત્યાં શિષ્યોને શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ સમજાવતા ઊભા હતા; શિષ્યો તેમને ચારે બાજુથી ઘેરીને ઊભા હતા।

Verse 42

अग्निवेश उवाच । ऋक्षे पित्र्ये यदा चन्द्रो हंसश्चापि करे व्रजेत् । त्रयोदशी तु सा च्छाया विज्ञेया कुञ्जरोद्भवा

અગ્નિવેશે કહ્યું—જ્યારે ચંદ્ર પિતૃ-સંબંધિત નક્ષત્રમાં હોય અને ‘હંસ’ પણ ‘કર’ રાશિમાં પ્રવેશે, ત્યારે તે છાયા ‘કુઞ્જરોદ્ભવા’ તરીકે જાણવી; તે તિથિ ત્રયોદશી છે.

Verse 43

पित्र्ये यदास्थितश्चेन्दुर्हंसश्चापि करे स्थितः । तिथिर्वैश्रवणी या च सा च्छाया कुञ्जरस्य च

જ્યારે ચંદ્ર પિતૃ-નક્ષત્રમાં સ્થિત હોય અને ‘હંસ’ પણ ‘કર’માં સ્થિર હોય, ત્યારે ‘વૈશ્રવણી’ નામની જે તિથિ છે, તે પણ કુંજરની ‘છાયા’ તરીકે જ્ઞેય છે.

Verse 44

सैंहिकेयो यदा चंद्रं ग्रसते पर्वसंधिषु । हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया तस्यां श्राद्धं समाचरेत्

પર્વસંધિ (ગ્રહણકાળ) સમયે સૈંહિકેય (રાહુ) ચંદ્રને ગ્રસે ત્યારે તે ‘હસ્તિચ્છાયા’ તરીકે જાણવી; તે સમયે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 45

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं जलैरपि प्रभक्तितः । यावद्द्वादश वर्षाणि पितरस्तस्य तर्पिताः

તે અવસરે જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક માત્ર જળથી પણ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.

Verse 46

वनस्पतिगते सोमे या च्छाया पूर्वतोमुखी । गजच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्षयम्

જ્યારે ચંદ્ર ‘વનસ્પતિ’માં હોય અને છાયા પૂર્વમુખી હોય, ત્યારે તેને ‘ગજચ્છાયા’ તરીકે જાણવી; તે સમયે પિતૃઓને આપેલું દાન અક્ષય બને છે.

Verse 47

सा भवेच्च न सन्देहः पुण्यदा पैतृकी तिथिः । तस्यां श्राद्धं प्रकर्तव्यं संभाराः संभृताश्च ये

નિઃસંદેહ આ જ પિતૃતિથિ પુણ્યદાયિની છે. તે દિવસે ભેગી કરેલી જે સામગ્રી હોય તે વડે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 48

प्रभाते तु न सन्देहः पितॄणां परितृप्तये । शाकैस्तथैंगुदैर्बिल्वैर्बदरैश्चिर्भटैरपि

પ્રભાતે નિઃસંદેહ પિતૃઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે—શાકથી, ઇંગુદ ફળથી, બિલ્વથી, બદર (બોર)થી અથવા ચિર્ભટ (લૌકીવર્ગ)થી પણ।

Verse 49

यदन्नं पुरुषोऽश्नाति तदन्नास्तस्य देवताः । बाढमित्येव ते प्रोच्य गताः स्वंस्वं निकेतनम्

માણસ જે અન્ન ભોજન કરે છે, તે જ અન્ન તેની સાથે સંબંધિત દેવતાઓને પણ સ્વીકાર્ય છે. ‘તથાસ્તુ’ કહી તેઓ સંમતિ આપી પોતાના પોતાના ધામે ગયા.

Verse 50

सर्वे शिष्या महाभागाः नारायणपुरोगमाः । अग्निवेश्योऽपि सुष्वाप समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्

નારાયણને અગ્રે રાખીને બધા મહાભાગ્ય શિષ્યો ત્યાં જ રહ્યા. અને અગ્નિવેશ્ય પણ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને વિદાય આપી નિદ્રામાં ગયો.

Verse 51

तेन संकथ्यमानं च रात्रौ तच्च श्रुतं मया । अहं चापि करिष्यामि प्रातः श्राद्धमसंशयम्

રાત્રે તેઓ જે સમજાવી રહ્યા હતા તે મેં પણ સાંભળ્યું. હું પણ પ્રાતઃકાળે નિઃસંદેહ શ્રાદ્ધ કરીશ.

Verse 52

निहत्य खड्गमादाय तस्य मांसं सुपुष्कलम् । तथा मधु समादाय कालशाकं विशेषतः

ખડ્ગ (ગેંડા)ને મારી તેની બહુ મांसરાશિ લઈને, મધુ પણ મેળવી—વિશેષ કરીને કાલશાકની શાકભાજી સાથે—(વિધિ માટે) તૈયારી કરી।

Verse 53

स्वजातीयेभ्य आदाय तर्पयिष्यामि तान्पितॄन्

મારી પોતાની જાતિના લોકો પાસેથી (આ સામગ્રી) લઈને, હું તર્પણ દ્વારા તે પિતૃઓને તૃપ્ત કરીશ।

Verse 54

एवं निश्चित्य मनसा प्रसुप्तोऽहं द्विजोत्तमाः । ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને હું નિદ્રામાં ગયો, હે દ્વિજોત્તમો. પછી નિર્મળ પ્રભાતે, જ્યારે સૂર્યમંડળ ઉદિત થયું,

Verse 55

मधुजालानि भूरीणि गृहीतानि मया ततः । कालशाकं तथा लब्धं स्वेच्छया द्विजसत्तमाः

ત્યારે મેં ઘણાં મધુછત્તાં એકત્ર કર્યા; અને કાલશાકની શાક પણ મારી ઇચ્છા મુજબ મળી, હે દ્વિજસત્તમો।

Verse 56

ततः सर्वं समादाय श्रपितं तत्क्षणान्मया । स्नात्वा च निजवर्गाणां पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । प्रदत्तं लुब्धकानां च भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः

પછી બધું એકત્ર કરીને મેં તત્ક્ષણે રાંધી દીધું. સ્નાન કરીને, પોતાના વંશના પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અને પોતાના કલ્યાણાર્થે, ભક્તિપૂર્વક શિકારીઓને પણ તે અર્પણ કર્યું, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 57

एवं मया पुरा दत्तं पितॄ नुद्दिश्य तान्निजान् । नान्यत्किंचिन्मया दत्तं कदाचित्कस्यचिद्विजाः

આ રીતે મેં પૂર્વે મારા જ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને તે દાન અર્પણ કર્યું હતું. હે દ્વિજોઃ મેં ક્યારેય કોઈને કોઈ કાળે બીજું કશું આપ્યું નથી.

Verse 58

ततः कालेन महता मृत्युं प्राप्तोऽस्म्यहं द्विजाः । तद्दानस्य प्रभावेन पार्थिवीं योनिमाश्रितः

પછી ઘણો સમય વીત્યા બાદ, હે દ્વિજોઃ મને મૃત્યુ પ્રાપ્ત થયું. પરંતુ તે દાનના પ્રભાવથી મેં ફરી પૃથ્વી પર જન્મ લીધો.

Verse 59

एवं जातिस्मरत्वं च सञ्जातं मे द्विजोत्तमाः । ते च मे तर्पितास्तेन खड्गमांसेन माक्षिकैः

આ રીતે, હે દ્વિજોત્તમો, મને પૂર્વજન્મસ્મરણની શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ. અને તે જ કર્મથી મારા પિતૃઓ ખડ્ગમાસ અને મધુથી તૃપ્ત થયા.

Verse 60

संप्राप्ताः परमां प्रीतिं ततो द्वाशवार्षिकीम् । एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं प्रकरोमि द्विजोत्तमाः

ત્યારે તેમણે બાર વર્ષ સુધી રહે તેવી પરમ પ્રીતિ પ્રાપ્ત કરી. આ જ કારણથી, હે દ્વિજોત્તમો, હું હવે શ્રાદ્ધ કરું છું.

Verse 61

खड्गमांसेन मधुना कालशाकेन भूरिशः । विधिहीनं द्विजैर्हीनं तिलदर्भैर्विवर्जितम्

ખડ્ગમાસ, મધુ અને બહુ પ્રમાણમાં કાલશાક સાથે—તે શ્રાદ્ધ વિધિહીન, દ્વિજહીન, તેમજ તિલ અને દર્ભકુશ વિના હતું.

Verse 62

मया तद्विहितं श्राद्धं तस्यैतत्फलमागतम् । सांप्रतं विधिना सम्यग्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

મેં તે શ્રાદ્ધ કર્યું હતું; તેનું આ ફળ પ્રાપ્ત થયું. હવે તો વેદપારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા વિધિ અનુસાર સમ્યક રીતે તે કરવામાં આવે છે.

Verse 63

उपविष्टैः करोम्येव यच्छ्राद्धं श्रद्धयान्वितः । दर्भैस्तिलैः समोपेतं मन्त्रवच्च द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! તમે ઉપવિષ્ટ હો ત્યારે હું શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ, દર્ભ અને તિલથી સમેત તથા મંત્રો સાથે આ શ્રાદ્ધ કરું છું.

Verse 64

नो जानामि फलं किं वा सांप्रतं च भविष्यति । तस्मादेवं परिज्ञाय यूयं चैव द्विजोत्तमाः

હવે કયું ફળ થશે તે હું જાણતો નથી. તેથી આ રીતે સમજીને, તમે પણ, હે દ્વિજોત્તમો—

Verse 65

संतर्पयध्वं च पितॄन्निजान्गजदिने स्थिते । छायायां चैव जातायां कुञ्जरस्य द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! ગજ-દિન આવે ત્યારે—જ્યારે કુંજરની છાયા પણ પ્રગટ થાય—ત્યારે તમે પણ તમારા પિતૃઓને સંતર્પિત કરો.

Verse 66

येन संजायते तृप्तिः पितॄणां द्वादशाब्दिकी । युष्माकं च गतिः श्रेष्ठा यथा जाता ममाधुना

જેનાથી પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ થાય છે; અને તમારી ગતિ પણ શ્રેષ્ઠ બને છે—જેમ મારી હવે બની છે.

Verse 67

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः । संतुष्टाः साधुवादांश्च ददुस्तस्य महीपतेः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી તે બધા બ્રાહ્મણોત્તમો પ્રસન્ન થયા અને તે મહીપતિ રાજાને સાધુવાદ, સ્તુતિ તથા આશીર્વચન આપ્યાં।

Verse 68

ततःप्रभृति चक्रुस्ते श्राद्धानि द्विजसत्तमाः । त्रयोदश्यां नभस्यस्य कृष्णायां भक्तितत्पराः

ત્યારથી તે દ્વિજસત્તમો ભક્તિપરાયણ બની, નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસના કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધકર્મ કરવા લાગ્યા।

Verse 69

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन तर्पिताः । प्राप्नुवंति परां सिद्धिं विमानवरमास्थिताः

મધુ, કાલ-શાક અને ખડ્ગ (ગેંડા)ના માંસથી તૃપ્ત થઈ, તેઓ ઉત્તમ વિમાન પર આરોહણ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 70

स्पर्धंते सहिता दैवैः पितरश्च विशेषतः । वंशजेन प्रदत्तस्य प्रभावात्सुरसत्तमाः

હે દેવસત્તમ! વંશજ દ્વારા અર્પિત દાનના પ્રભાવથી પિતૃગણ—વિશેષ કરીને—દેવતાઓ સાથે મળીને પરસ્પર સ્પર્ધા કરે છે।

Verse 71

श्राद्धार्थं संपरिज्ञाय मन्त्रं चक्रुः परस्परम् । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावपि पार्थिव

હે પાર્થિવ! શ્રાદ્ધનો હેતુ સમજીને આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને બંને નાસત્ય (અશ્વિનીકુમાર) પરસ્પરે એક મંત્ર રચ્યો।

Verse 72

यथा न भवति श्राद्धं तस्मिन्नहनि भूतले । यत्प्रभावाद्वयं सर्वे मानुषैः श्राद्धमाश्रितैः । न यामोऽभिभवस्थानं तस्माच्छप्स्यामहे च तान्

જેથી તે દિવસે પૃથ્વી પર શ્રાદ્ધ ન થાય; કારણ કે શ્રાદ્ધનો આશ્રય લેતા મનુષ્યોના પ્રભાવથી અમે સર્વે પરાભવસ્થાને પહોંચતા નથી—અતએવ અમે તેમને શાપ આપશું।

Verse 73

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति । कन्यासंस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसंक्षयः

આજથી જે કોઈ કન્યા રાશિમાં સ્થિત સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) હોય ત્યારે ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધ કરશે, તેને વંશક્ષય થશે।

Verse 74

इति शापेन देवानां निर्दग्धेयं महातिथिः

આ રીતે દેવતાઓના શાપથી આ મહાતિથિ ‘દગ્ધ’ બની—અર્થાત્ વિધિ માટે અયોગ્ય ઠરી।

Verse 76

ततःप्रभृति नैतस्या क्रियते श्राद्धमुत्तमम् । यः प्रमादेन कुरुते तस्य स्याद्वंश संक्षयः

ત્યાંથી તે તિથિએ ઉત્તમ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવતું નથી; જે બેદરકારીથી કરે, તેને વંશક્ષય થાય।

Verse 220

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे गजच्छायामाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કન્દ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘ગજચ્છાયા-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ૨૨૦મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।