Adhyaya 116

Verse 1

सूतौवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति सुविख्याताम्बरेवती । देवी कामप्रदा पुंसां बालकानां सुखप्रदा

સૂત બોલ્યા—ત્યાં બીજી એક દેવી પણ છે, જે ‘અંબરેવતી’ તરીકે સુવિખ્યાત છે. તે પુરુષોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને બાળકોને સુખ પ્રદાન કરે છે।

Verse 2

यां दृष्ट्वा पूजयित्वाऽथ चैत्राष्टम्यां विशेषतः । शुक्लायां नाप्नुयान्मर्त्यः कुटुम्बव्यसनं क्वचित्

જેણે તેણીનું દર્શન કરીને પૂજન કર્યું—વિશેષ કરીને ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીના દિવસે—તે મનુષ્ય ક્યારેય કુટુંબસંબંધિત આપત્તિ પામતો નથી।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । केन वा स्थापिता तत्र सा देवी चाम्बरेवती । किंप्रभावा किंस्वरूपा सूतपुत्र वदस्व नः

ઋષિઓએ કહ્યું—ત્યાં દેવી અંબરેવતીને કોણે સ્થાપી? તેનો પ્રભાવ શું છે, તેનું સ્વરૂપ શું છે? હે સૂતપુત્ર, અમને કહો।

Verse 4

सूत उवाच । यदा शेषेण संदिष्टा नानानागा विषोल्बणाः । पुरस्यास्य विनाशाय क्रोधसंरक्तलोचनाः । तदा तस्य प्रिया सा च पुत्रशोकेनपीडिता

સૂતે કહ્યું—જ્યારે શેષની આજ્ઞાથી વિષથી ભયંકર અને ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા અનેક નાગો આ નગરના વિનાશ માટે મોકલાયા, ત્યારે તેની પ્રિયા પત્ની પણ પુત્રશોકથી પીડિત થઈ।

Verse 5

स्वयमेवाग्रतो गत्वा भक्षयामास तं द्विजम् । कुटुम्बेन समायुक्तं येन पुत्रो निपातितः

તે પોતે આગળ જઈ, જેણે તેના પુત્રને પાડી દીધો હતો તે દ્વિજને તેના કુટુંબসহ ભક્ષી ગઈ।

Verse 6

अथ तस्य द्विजेन्द्रस्य बालवैधव्यसंयुता । अनुजाऽसीत्तपोयुक्ता ब्रह्मचर्यकृतक्षणा

પછી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજની એક નાની બહેન હતી; તે નાની વયમાં જ વૈધવ્ય પામી હતી; તે તપમાં લીન અને બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં અડગ હતી।

Verse 7

सा दृष्ट्वा भक्षितं सर्वं भट्टिकाख्या कुटुम्बकम् । नाग पत्न्या ततः प्राह जलमादाय पाणिना

ભટ્ટિકા નામની તે સ્ત્રીએ જ્યારે જોયું કે નાગપત્નીએ તેના આખા કુટુંબને ભક્ષણ કરી લીધું છે, ત્યારે તેણે હાથમાં જળ લઈને તેને કહ્યું.

Verse 8

यस्मात्त्वया कुटुम्बं मे नाशं नीतं द्विजिह्वके । दर्शितं च महद्दुःखं मम बन्धुजनोद्भवम्

હે દ્વિજિહ્વા (નાગિણ)! તેં મારા કુટુંબનો નાશ કર્યો છે અને મને મારા સગાં-સંબંધીઓના વિનાશથી ઉદ્ભવેલું મહાન દુઃખ બતાવ્યું છે.

Verse 9

तथा त्वमपि संप्राप्य मानुषत्वं सुगर्हितम् । मानुषं पतिमासाद्य पुत्रपौत्रानवाप्य च

તેવી જ રીતે તું પણ અત્યંત નિંદનીય મનુષ્ય યોનિને પામીશ. મનુષ્ય પતિને પામીને અને પુત્ર-પૌત્રોને પ્રાપ્ત કરીને...

Verse 10

तेषां विनाशजं दुःखं मा नुषे त्वमवाप्स्यसि । नागत्वे वर्तमानायाः शापं तेऽमुं ददाम्यहम्

તું મનુષ્ય લોકમાં તેમના વિનાશથી ઉત્પન્ન થતા દુઃખને ભોગવીશ. વર્તમાનમાં નાગિણ હોવા છતાં હું તને આ શાપ આપું છું.

Verse 11

साऽपि श्रुत्वाऽथ तं शापं रेवती भट्टिकोद्भवम् । क्रोधेन महताविष्टा ह्यदशत्तां द्रुतं ततः

ભટ્ટિકા દ્વારા અપાયેલા તે શાપને સાંભળીને રેવતી (નાગપત્ની) અત્યંત ક્રોધિત થઈ ગઈ અને તેણે તરત જ તેને ડંખ માર્યો.

Verse 12

अथ तस्यास्तनुं प्राप्य नागीदंष्ट्रा विषोल्बणा । जगाम शतधा नाशं बिभिदे न त्वचं क्वचित्

પરંતુ તે સ્ત્રીના શરીરને સ્પર્શતા જ તે નાગિણીના ઝેરી દાંત સો ટુકડાઓમાં તૂટી ગયા, છતાં તેની ત્વચાને જરા પણ ભેદી શક્યા નહીં.

Verse 13

ततः सा लज्जयाविष्टा स्वरक्तप्लावितानना । विषण्णा निषसादाथ संनिविष्टा धरातले

ત્યારે તે શરમથી ભરાઈ ગઈ અને પોતાના જ લોહીથી ખરડાયેલા મુખે વિષાદગ્રસ્ત થઈને ત્યાં જમીન પર બેસી ગઈ.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे नागास्तथान्ये ये समागताः । रेवतीं ते समालोक्य तथारूपां भयान्विताम् । प्रोचुश्च किमिदं देवि तव वक्त्रे रुजास्पदम्

એટલામાં ત્યાં એકત્ર થયેલા અન્ય નાગોએ રેવતીને તેવી સ્થિતિમાં અને ભયભીત જોઈને કહ્યું: "હે દેવી! તારા મુખ પર આ કષ્ટદાયક ઘા શેનો છે?"

Verse 15

अथवा किं प्रभावोऽयं कस्यचिद्रक्तसंपदः

"અથવા આ કોનો પ્રભાવ છે? આ રક્તનો પ્રવાહ કયા કારણથી થયો છે?"

Verse 16

रेवत्युवाच । येयं दुष्टतमा काचिद्दृश्यते दुष्टतापसी । अस्या जातो विकारोऽयं ममास्ये नागसत्तमाः

રેવતી બોલી: "અહીં જે આ અત્યંત દુષ્ટ તપસ્વિની દેખાઈ રહી છે, તેના કારણે જ મારા મુખ પર આ વિકાર ઉત્પન્ન થયો છે, હે નાગશ્રેષ્ઠો!"

Verse 17

तस्मादेनां महा दुष्टां भगिनीं तस्य दुर्मतेः । येन मे निहतः पुत्रो द्विजपुत्रेण सांप्रतम्

તેથી તે દુર્બુદ્ધિની આ મહાદુષ્ટ બહેનને પકડો, જેના કારણે અત્યારે જ એક બ્રાહ્મણ પુત્ર દ્વારા મારો પુત્ર હણાયો છે.

Verse 18

भक्ष्यतां भक्ष्यतां शीघ्रं मम नाशाय संस्थिताम् । सांप्रतं मन्मुखे तेनं रुधिरं पन्नगोत्तमाः

હે સર્પશ્રેષ્ઠો! આને જલ્દી ખાઈ જાઓ, ખાઈ જાઓ; આ મારા વિનાશ માટે જ અહીં ઊભી છે. અત્યારે તેના કારણે જ મારા મુખમાં લોહી આવ્યું છે.

Verse 19

अथ ते पन्नगाः क्रुद्धा ददंशुस्तां तपस्विनीम् । समं सर्वेषु गात्रेषु यथान्या प्राकृता स्त्रियम्

પછી તે ક્રોધિત સર્પોએ તે તપસ્વિનીને બધા અંગોમાં સમાન રીતે ડંખ માર્યા, જાણે કે તે કોઈ અન્ય સામાન્ય સ્ત્રી હોય.

Verse 20

ततस्तेषामपि तथा मुखाद्दंष्ट्रा विनिर्गताः । रुधिरं च ततो जज्ञे शेषपत्न्या यथा तथा

ત્યારે તેમના મુખમાંથી પણ દાંત (વિષદંત) નીકળી ગયા અને લોહી વહેવા લાગ્યું, જેમ શેષનાગની પત્ની સાથે થયું હતું તેમ.

Verse 21

अथ तस्याः प्रभावं तं दृष्ट्वा ते नागसत्तमाः । शेषा भय परित्रस्ताः प्रजग्मुश्च दिशो दश

ત્યારે તે તપસ્વિનીનો તે પ્રભાવ જોઈને તે નાગશ્રેષ્ઠો ભયથી અત્યંત ગભરાઈને દશે દિશાઓમાં નાસી ગયા.

Verse 22

भट्टिकापि जगामाशु स्वाश्रमं प्रति दुःखिता । भयत्रस्तैः समंताच्च वीक्ष्यमाणा महोरगैः

ભટ્ટિકા પણ દુઃખિત થઈ ત્વરિત પોતાના આશ્રમ તરફ ગઈ. ભયથી ત્રસ્ત મહાનાગો તેને ચારે તરફથી નિહાળતા રહ્યા.

Verse 23

ततः सर्वं समालोक्य ताप्यमानं महोरगैः । तत्स्थानं स्वजनैर्मुक्तं दुःखेन महतान्वितैः

પછી મહાનાગો દ્વારા સર્વત્ર પીડા થતી જોઈ, તે સ્થળના લોકોએ મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે સ્થાન ત્યજી દીધું.

Verse 24

जगामान्यत्र सा साध्वी सम्यग्व्रतपरायणा । तीर्थ यात्रां प्रकुर्वाणा परिबभ्राम मेदिनीम्

તે સાધ્વી, સમ્યક્ વ્રતોમાં પરાયણ, અન્યત્ર ગઈ; તીર્થયાત્રા કરતી કરતી તે ધરતી પર પરિભ્રમણ કરતી રહી.

Verse 25

एवमुद्वासिते स्थाने तस्मिन्सा रेवती तदा । स्मृत्वा तं भट्टिकाशापं दुःखेन महताऽन्विता

આ રીતે તે સ્થાન ઉજડી ગયાં પછી, રેવતીએ ભટ્ટિકાનો તે શાપ સ્મરીને મહાદુઃખથી ભરાઈ ગઈ.

Verse 26

कथं मे मानुषीगर्भे शापाद्वासो भविष्यति । मानुष्येण च कांतेन प्रभविष्यति संगमः

‘શાપના કારણે મારું માનુષી ગર્ભમાં નિવાસ કેવી રીતે થશે? અને માનવ પ્રિયતમ સાથે મારો સંગમ કેવી રીતે સંભવ થશે?’

Verse 27

नैतत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा मां बाधते ह्रदि । यथेदं मानुषे गर्भे संवासो मानुषं प्रति

પુત્રપ્રસવનું દુઃખ મારા હૃદયને એટલું પીડતું નથી, જેટલું આ—માનવ ગર્ભમાં નિવાસ અને માનવ અવસ્થામાં બંધાઈ જવું—પીડે છે.

Verse 28

तथा दशनसंत्यक्ता कथं भर्तुः स्वमाननम् । दर्शयिष्यामि भूयोऽपि क्षते क्षारोऽत्र मे स्थितः

દાંત છીનવાઈ ગયા પછી હું મારા પતિને ફરી કેવી રીતે મુખ બતાવું—મારું માન કેવી રીતે જાળવું? કારણ કે આ ઘાવ મારા અંદર હજી પણ ક્ષાર જેવો દહે છે.

Verse 29

तस्मात्परिचरिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थिता । किं करिष्यामि संप्राप्य गृहं पुत्रं विनाकृता

અતએવ હું આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જ સ્થિર રહી સેવા કરીશ. ઘેર જઈને હું શું કરીશ, જ્યારે મને પુત્રવિહોણી બનાવી દેવામાં આવી છે?

Verse 30

ततश्चाराधयामास सम्यक्छ्रद्धासमन्विता । अंबिकां सा तदा देवीं स्थापयित्वा सुरेश्वरीम्

પછી દૃઢ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તેણે વિધિપૂર્વક આરાધના કરી; ત્યાં દેવોની અધિષ્ઠાત્રી અંબિકા દેવીને સ્થાપિત કરીને.

Verse 31

गन्धपुष्पोपहारेण नैवेद्यैर्विविधैरपि । गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मनोहारिभिरेव च

સુગંધ અને પુષ્પોના ઉપહારથી, વિવિધ નૈવેદ્યોથી, તેમજ મનોહર ગીત, નૃત્ય અને વાદ્યો દ્વારા પણ તેણે પૂજા કરી.

Verse 32

ततः कतिपयाहस्य तस्तास्तुष्टा सुरेश्वरी । प्रोवाच वरदाऽस्मीति प्रार्थयस्व हृदि स्थितम्

પછી કેટલાંક દિવસો બાદ તેની તપશ્ચર્યા અને પૂજાથી પ્રસન્ન થયેલી દેવેશ્વરી બોલી—“હું વરદાયિની છું; હૃદયમાં જે છે તે માગ.”

Verse 33

रेवत्युवाच । अहं शप्ता पुरा देवि ब्राह्मण्या कारणांतरे । यत्त्वं मानुषमासाद्य स्वयं भूत्वा च मानुषी

રેવતી બોલી—“હે દેવી, પૂર્વે અન્ય એક કારણસર એક બ્રાહ્મણી સ્ત્રીએ મને શાપ આપ્યો હતો—કે તું માનવ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીને પોતે માનુષી બનશે.”

Verse 34

ततः संप्राप्स्यसि फलं तेषां नाशसमुद्रवम् । महद्दुःखं स्वपुत्रोत्थं मम शापेन पीडिता

“પછી તે શાપનું ફળ તું પામશે—તેમના માટે વિનાશનો પ્રચંડ પ્રવાહ; અને મારા શાપથી પીડિત થઈ પોતાના પુત્રથી ઉત્પન્ન મહાદુઃખ.”

Verse 35

तथा मम मुखाद्दंष्ट्रा संनीताश्च सुरेश्वरि । तेषां च संभवस्तावत्कथं स्यात्त्वत्प्रभावतः

“અને હે સુરેશ્વરી, મારા મુખમાંથી દંષ્ટ્રાઓ (દાંત) કાઢી લેવામાં આવ્યા. તારા પ્રભાવથી તેમનો ફરી ઉદ્ભવ કે પરત આવવું કેવી રીતે શક્ય?”

Verse 36

भवंतु तनया नश्च तथा वंशविवर्धनाः । एतन्मे वांछितं देवि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

“અમને પુત્રો થાઓ અને તેઓ વંશવર્ધક થાઓ. હે દેવી, આ જ મારી ઇચ્છા છે; આ સિવાય હું બીજું કશું માગતી નથી.”

Verse 37

देव्युवाच । नात्र वासस्त्वया कार्यः कथंचिदपि शोभने । मनुष्यगर्भसंवासो भर्त्ता च भविता नरः

દેવીએ કહ્યું—હે શોભને, કોઈ રીતે પણ તારે અહીં હવે વસવું નહીં. તને માનવ ગર્ભમાં જન્મ લેવો પડશે, અને તારો પતિ પણ મનુષ્ય જ થશે.

Verse 38

तस्माच्छृणुष्व मे वाक्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम् । दुःखनाशकरं तुभ्यं सत्यं च वरवर्णिनि

અતએવ મારા વચન સાંભળ—હું અત્યારે તને જે કહું છું. હે સુવર્ણવર્ણિની, તે તારો દુઃખ નાશ કરશે અને તે સત્ય છે.

Verse 39

उत्पत्स्यति न संदेहो देवकार्यप्रसिद्धये । तव भर्त्ता त्रिलोकेऽस्मिन्कृत्वा मानुषविग्रहम्

દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે કોઈ સંશય નથી—તારો પતિ આ ત્રિલોકમાં માનવ દેહ ધારણ કરીને જન્મ લેશે.

Verse 42

तस्या गर्भं समासाद्य त्वं जन्म समवाप्स्यसि । रामरूपस्य शेषस्य पुनर्भार्या भविष्यसि

તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને તું જન્મ પ્રાપ્ત કરશ; અને રામરૂપ ધારણ કરનાર શેષની તું ફરી પત્ની બનશ.

Verse 43

तस्मात्त्वं देवि मा शोकं कार्येऽस्मिन्कुरु शोभने । तेन मानुषजे गर्भे संभूतिः संभविष्यति

અતએવ, હે દેવી, હે શોભને, આ કાર્યમાં શોક ન કર. તેના દ્વારા માનવ ગર્ભમાં જન્મ નિશ્ચય થશે.

Verse 44

तत्र पश्यसि यन्नाशं स्वकुटुम्बसमुद्भवम् । हिताय तदवस्थायास्तद्भविष्यत्यसंशयम्

ત્યાં તું પોતાના જ કુટુંબમાંથી ઉદ્ભવેલો જે વિનાશ જુએ છે, તે તે સ્થિતિના હિત માટે જ થશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 45

ततः परं युगं पापं यतो भीरु भविष्यति । तदूर्ध्वं मर्त्यधर्माणो म्लेच्छाः स्थास्यंति सर्वतः

તે પછી પાપમય યુગ ઉદ્ભવશે, જેથી લોકો ભયભીત થશે; અને ત્યારબાદ માત્ર માનવીય ધર્મો અનુસરતા મ્લેચ્છો સર્વત્ર સ્થિર થશે.

Verse 46

ततः स्वर्गनिवासार्थं भगवान्देवकीसुतः । संहर्ता स्वकुलं सर्वं स्वयमेव न संशयः

ત્યારે સ્વર્ગનિવાસ માટે ભગવાન દેવકીપુત્ર સ્વયં પોતાના સમગ્ર કુળનો સંહાર કરશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 47

भविष्यंति पुनर्दंष्ट्रास्तव वक्त्रे मनोरमाः । तस्मात्त्वं गच्छ पातालं स्वभर्त्ता यत्र तिष्ठति

ફરીથી તારા મુખમાં મનોહર દંષ્ટ્રાઓ (દાંત) પ્રગટ થશે. તેથી જ્યાં તારો પતિ રહે છે તે પાતાળમાં તું જા.

Verse 48

अन्यच्चापि यदिष्टं ते किंचिच्चित्ते व्यवस्थितम् । तत्कीर्तयस्व कल्याणि महांस्तोषो मम स्थितः

અને જો તને બીજું કંઈ ઇચ્છિત હોય, મનમાં જે કંઈ સ્થિર થયું હોય, હે કલ્યાણી, તે કહેજે; મારો સંતોષ મહાન છે.

Verse 49

रेवत्यु वाच । स्थाने स्थेयं सदाऽत्रैव मम नाम्ना सुरेश्वरि । येन मे जायते कीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे

રેવતીએ કહ્યું—હે સુરેશ્વરી! મારા નામથી જ હું આ સ્થાને સદા સ્થિર રહું, જેથી મારી કીર્તિ ત્રિલોકમાં ચરાચર સહિત સર્વત્ર પ્રસરે.

Verse 50

तथाऽहं नागलोकाच्च चतुर्दश्यष्टमीषु च । सदा त्वां पूजयिष्यामि विशेषान्नवमीदिने

એ જ રીતે હું પણ—નાગલોકમાંથી આવીને—ચતુર્દશી અને અષ્ટમી તિથિએ સદા તમારું પૂજન કરીશ; અને નવમીના દિવસે વિશેષ ભક્તિથી પણ કરીશ.

Verse 51

आश्विनस्य सिते पक्षे सर्वैर्नागैः समन्विता । प्रपूजां ते विधास्यामि श्रद्धया परया युता

આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષમાં, સર્વ નાગો સાથે સંયુક્ત થઈ, પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ હું તમારું સંપૂર્ણ પૂજન કરીશ.

Verse 52

तस्मिन्नहनि येऽन्येऽपि पूजां दास्यंति ते नराः । मा पश्यंतु प्रसादात्ते नरास्ते वल्लभक्षयम्

તે દિવસે જે અન્ય લોકો પણ તમારું પૂજન અર્પણ કરશે, તેઓ તમારી કૃપાથી પોતાના પ્રિયનું નાશ કે હાનિ ન જુએ.

Verse 53

देव्युवाच । एवं भद्रे करिष्यामि वासो मेऽत्र भविष्यति । त्वन्नाम्ना पूजकानां च श्रेयो दास्यामि ते सदा । महानवमिजे चाह्नि विशेषेण शुचिस्मिते

દેવીએ કહ્યું—હે ભદ્રે! એમ જ કરીશ; મારું નિવાસ અહીં રહેશે. તારા નામે જે પૂજક હશે તેમને હું સદા કલ્યાણ આપિશ—વિશેષ કરીને પવિત્ર મહાનવમીના દિવસે, હે શુચિસ્મિતે.

Verse 54

सूत उवाच । एवमुक्ता तया साऽथ रेवती शेषवल्लभा । जगाम स्वगृहं पश्चाद्धर्षेण महतान्विता

સૂતજી બોલ્યા—દેવીએ એમ કહ્યે પછી શેષની પ્રિય રેવતી મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ પછી પોતાના ગૃહે પરત ગઈ।

Verse 55

ततःप्रभृति सा देवी तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता । तन्नाम्ना कामदा नृणां सर्वव्यसननाशिनी

ત્યાંથી તે દેવી તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિર રહી; અને એ જ નામથી મનુષ્યોમાં ‘કામદા’—સર્વ દુઃખ-વિપત્તિ નાશ કરનારી—રૂપે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 56

अंबा सा कीर्त्यते दुर्गा रेवती सोरगप्रिया । ततः संकीर्त्यते लोके भूतले चांबरेवती

એ અંબા ‘દુર્ગા’ તરીકે કીર્તિત છે; અને ‘રેવતી’—નાગકુલપ્રિયા. તેથી લોકમાં, ભૂતલ પર, તે ‘અંબા-રેવતી’ તરીકે સંકીર્તિત થાય છે।

Verse 57

यस्तां श्रद्धासमोपेतः शुचिर्भूत्वा प्रपूजयेत् । नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे समाहितः । न स संवत्सरं यावद्व्यसनं स्वकुलो द्भवम्

જે શ્રદ્ધાસહિત શુદ્ધ બની એકાગ્રચિત્તે આશ્વિન માસના શુક્લપક્ષની નવમીના દિવસે તેણીની પૂજા કરે છે, તેને એક વર્ષ સુધી પોતાના કુળમાંથી ઉદ્ભવતી આપત્તિ સ્પર્શતી નથી।

Verse 58

दृष्ट्वाग्रे छिद्रकं व्यालयुक्तं दोषैर्विमुच्यते । ग्रहभूतपिशाचोत्थैस्तथान्यैरपि चापदैः

આગળ સર્પચિહ્નયુક્ત ‘છિદ્રક’નું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય દોષોથી મુક્ત થાય છે; તેમજ ગ્રહ-ભૂત-પિશાચજન્ય અને અન્ય આપત્તિઓમાંથી પણ છૂટે છે।