Adhyaya 24
આ અધ્યાયમાં સૂતજી ‘વિષ્ણુપદ’ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—તે પરમ મંગલમય અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે. દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયનના સંધિકાળે જે ભક્ત શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી વિષ્ણુના પાદચિહ્નની પૂજા કરીને આત્મનિવેદન કરે છે, તેને વિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. ઋષિઓ તીર્થની ઉત્પત્તિ તથા દર્શન, સ્પર્શ અને સ્નાનના ફળ પૂછે છે. સૂત ત્રિવિક્રમ પ્રસંગ કહે છે—વિષ્ણુએ બલિને બાંધી ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોક વ્યાપ્યા; ત્યારે નિર્મળ દિવ્ય જળનું અવતરણ થયું, જે આગળ ગંગા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું અને ‘વિષ્ણુપદી’ તરીકે સ્મરાયું, જેથી પ્રદેશ પાવન થયો. વિધિપૂર્વક સ્નાન પછી પાદચિહ્નનો સ્પર્શ પરમ ગતિ આપે છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ ગયા સમાન ફળ આપે છે; માઘસ્નાન પ્રયાગ સમાન ફળ આપે છે; દીર્ઘ સાધના અને અસ્થિવિસર્જન પણ મુક્તિમાં સહાયક કહેવાય છે. નારદપ્રોક્ત ગાથાના આધારથી કહેવામાં આવ્યું છે કે વિષ્ણુપદી જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી અનેક તીર્થો, દાનો અને તપસ્યાના સંયુક્ત ફળ મળે છે. અંતે અયનવ્રત માટે મંત્ર આપવામાં આવે છે—છ માસમાં મૃત્યુ આવે તો પણ વિષ્ણુપાદ જ શરણ બને; પછી બ્રાહ્મણપૂજા અને સમૂહભોજન દ્વારા વિધિનું ધર્મપૂર્ણ સમાપન દર્શાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् । अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં તે શુભ તીર્થક્ષેત્રમાં ‘વિષ્ણુપદ’ નામનું તીર્થ સ્થિત છે; હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તે બીજું તીર્થ સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः । निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
દક્ષિણાયન આવી પહોંચે ત્યારે જે મનને એકાગ્ર કરીને તે (વિષ્ણુપદ)ની પૂજા કરે અને દૃઢ શ્રદ્ધાસહ ત્યાં પોતાને યોગ્ય રીતે અર્પણ કરે,
Verse 3
स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् । प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः
તે દક્ષિણાયનમાં મૃત્યુ પામે તોય તે વિષ્ણુના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે; હે દ્વિજોત્તમો, તેમાં સંશય નથી—આ તેનું પ્રભાવ છે।
Verse 4
तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि । सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः । सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी
એ જ રીતે ઉત્તરાયન આવે ત્યારે જે મનને સંયમમાં રાખી વિધિપૂર્વક પૂજા કરે અને ભક્તિથી પોતાને સમ્યક અર્પણ કરે, તે પણ વિષ્ણુના પુણ્ય પદને પામી સુખી બને છે।
Verse 5
ऋषय ऊचुः । कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः । कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये
ઋષિઓએ કહ્યું—અવ્યક્તજન્મન વિષ્ણુનું તે ‘પદચિહ્ન’ ત્યાં કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અને અયનદ્વય (ઉત્તરાયણ–દક્ષિણાયણ)માં ત્યાં આત્મનિવેદન યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરાય?
Verse 6
तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः । तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः
તેનું માત્ર દર્શન કે સ્પર્શ કરવાથી મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, તે સર્વ, હે સૂતપુત્ર, અમને કહો; કારણ કે અમારી ઉત્કંઠા બહુ મોટી છે.
Verse 7
सूत उवाच । बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
સૂતએ કહ્યું—જ્યારે તે સર્વસમર્થ વિષ્ણુએ બલિને બાંધી દીધો, ત્યારે ત્રણ પગલાંથી ચરાચર સહિત ત્રિલોક વ્યાપ્ત થઈ ગયું.
Verse 8
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः । महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना
હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રથમ પગલું મૂકાયું; અને બીજું પગલું તે મહાત્માએ ત્યારે મહર્લોકમાં સ્થાપ્યું.
Verse 9
तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् । तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम्
જ્યારે ચક્રધારી પ્રભુએ ત્રીજું પગલું લેવા માટે ઉદ્યમ કર્યો, ત્યારે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, બ્રહ્માંડ ભેદાઈ ગયું અને જાણે લઘુ બની ગયું.
Verse 10
पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् । अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले
પ્રભુના પાદાગ્રથી બ્રહ્માંડ ભેદાતાં નિર્મળ જળ પ્રગટ થયું; અને તેમના અંગુષ્ઠાગ્રથી તે ક્રમે ક્રમે ધરણીના તળે આવી પહોંચ્યું।
Verse 11
ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम्
તે જળે ત્યારે સમગ્ર બ્રહ્મલોકને પ્લાવિત કરી દીધો. તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, કુંદપુષ્પ અને ચંદ્ર સમાન કાંતિમાન; માછલીઓ અને કચ્છપોથી ભરપૂર, તથા ગ્રાહોના યુથોથી ગીચ હતું।
Verse 12
ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्
તે સમયથી લોકમાં તે ‘ગંગા’—‘વિષ્ણુપદી’ તરીકે સ્મરાય છે. પહેલેથી પવિત્ર ક્ષેત્રને પણ તે વધુ પવિત્રતામાં લઈ જાય છે।
Verse 13
एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः । सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता
આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ત્યાં વિષ્ણુનું પદચિહ્ન પ્રગટ થયું. તે મનુષ્યોના સર્વ પાપો હરણ કરનાર હોવાથી ત્યારે તે ‘વિષ્ણુપદી’ તરીકે સ્મરાયું।
Verse 14
यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम्
જે શ્રદ્ધાસહિત ત્યાં યથાવિધિ સ્નાન કરીને વિષ્ણુના તે પદચિહ્નને સ્પર્શ કરે છે, તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 15
यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत्
જે મનુષ્ય ત્યાં સમ્યક શ્રદ્ધાસહિત શ્રાદ્ધ કરે છે, તે વિષ્ણુપદીના જળમાં સ્નાન કરીને પ્રસિદ્ધ ગયા-શ્રાદ્ધનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 16
माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः । करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत्
માઘ માસમાં જે મનુષ્ય પ્રાતઃ ઊઠીને ત્યાં સતત સ્નાન કરે છે, તે પ્રયાગનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 17
अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः । तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः
અથવા ક્ષણમાત્ર માટે હોય કે એક વર્ષ સુધી—જે ભક્તિપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે મનુષ્ય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 18
यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च । अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम्
જે મનુષ્યની અસ્થિઓ ત્યાંના જળમાં ક્ષેપવામાં આવે છે, તે પાપાચારી પણ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 19
अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः । प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः
પક્ષીઓ અને કીટકો પણ—પશુઓ, કૃમિઓ અને મૃગો—માત્ર તરસથી વ્યાકુળ થઈ, ભક્તિ વિના પણ, તે જળમાં પ્રવેશ કરે છે.
Verse 20
तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् । चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम्
તેઓ પણ પાપમુક્ત થઈ, દેહાંત સમયે ચક્રધારી પ્રભુના અતિ દુર્લભ પરમ પદને પામે છે, જે જરા-મરણથી રહિત છે.
Verse 21
किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते । दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः
તો પછી શું કહેવું? પર્વકાળ આવી પહોંચે ત્યારે શ્રદ્ધાયુક્ત લોકો વેદવિદ્ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—બ્રાહ્મણોને—દાન આપે તો પુણ્ય કેટલું વધે!
Verse 22
तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा । विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम्
આ પ્રસંગે, વિષ્ણુપદીની પાપનાશક મહિમા અને પ્રભાવને જોઈ મહર્ષિ નારદે પ્રાચીનકાળે એક ગાથા ગાઈ હતી.
Verse 23
किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः । कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले
જ્યારે ધરતી પર વિષ્ણુપદીનું પવિત્ર જળ હાજર છે, ત્યારે વ્રત-નિયમ, વિવિધ તપ અથવા અનેક યજ્ઞ કરવાની શું જરૂર?
Verse 24
एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
જો કોઈ મર્ત્ય સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરે તો તે એક (માપનું) ફળ; પરંતુ વિષ્ણુપદીના જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી તે સર્વના કુલ જેટલું ફળ મળે છે.
Verse 25
एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत्
જે બ્રાહ્મણોને સર્વ પ્રકારનાં દાન આપે છે, તેને જે પુણ્યફળ મળે; તે જ ફળ વિષ್ಣુપદી તીર્થના જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી પણ સમાન થાય છે।
Verse 26
पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः । जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ
પૃથ્વી પર કોઈ એક પુરુષ ઉનાળામાં પંચાગ્નિ-સાધના કરે, વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે રહે, અને હેમંતમાં જળમાં આશ્રય લે—આ રીતે ઋતુઓ પ્રમાણે કઠોર તપ કરે।
Verse 27
अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् । तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ
બીજો વિષ್ಣુપદીના જળમાં સ્નાન કરીને વિષ್ಣુના પદચિહ્નને સ્પર્શ કરે; આ બંનેને સમાન કહ્યા છે—પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 28
एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि । एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
જે જીવનભર એક દિવસ છોડીને એક દિવસ ઉપવાસ કરે, તેને જે ફળ મળે; વિષ್ಣુપદીના જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી પણ તે બંને જેટલું સમાન ફળ થાય છે।
Verse 29
त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
જે મનુષ્ય સો વર્ષ સુધી વારંવાર ત્રિરાત્રિ ઉપવાસ કરે, તેને જે ફળ મળે; વિષ্ণુપદીના જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી પણ તે બંને જેટલું સમાન ફળ થાય છે।
Verse 30
सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः । विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत्
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહીને મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ, અનેક ઋષિઓ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના સમક્ષ વારંવાર ઉપદેશ આપી વિરામ પામ્યા.
Verse 31
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत । संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; અને જે પોતાનું પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે, તે વિષ્ણુના પદચિહ્નને શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્પર્શ કરે.
Verse 32
ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् । विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे
ઋષિઓ બોલ્યા—આપે જે કહ્યું કે વિષ્ણુના પદચિહ્ને પહોંચ્યા પછી, દક્ષિણાયન કે ઉત્તરાયનના સમયે, આત્મનિવેદન કરવું જોઈએ—
Verse 33
तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् । वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः
હે સૂત, તે કઈ વિધિથી અને કયા મંત્રોથી કરવું—ઝડપથી કહો; જેથી અમે બધા ભક્તિસહિત તે કરી શકીએ.
Verse 34
सूत उवाच । दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये । पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत्
સૂત બોલ્યા—દક્ષિણાયન કે ઉત્તરાયન—આ બન્ને અયનોમાંથી જે કોઈ આવે ત્યારે, વિષ્ણુના પદચિહ્નની પૂજા કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો જોઈએ.
Verse 35
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम । तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः
જો છ માસની અંદર અચાનક મારું મૃત્યુ થાય, તો તમારું એ પવિત્ર પદ જ મારું શરણ અને ગતિ બને; હું તમારી ભૃત્યતા (સેવકભાવ)માં પ્રવેશ્યો છું।
Verse 36
एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः । अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम्
આ રીતે હરિને પ્રાર્થના કરીને પછી બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું; ત્યારબાદ તેમની સાથે મળીને ભોજન કરવું—એથી સદ્ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।