Adhyaya 48

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः । आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः

સૂતે કહ્યું—એ જ પ્રદેશમાં, ત્યાં જ, રાજા હરિશ્ચંદ્રનો એક સુવિખ્યાત આશ્રમ છે, જે નાનાં નાનાં વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 2

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

ત્યાં તેણે તપ કર્યું; અને ઉમા-મહેશ્વરની સ્થાપના કરીને, બ્રાહ્મણોને તેમની ઇચ્છા મુજબ અનેક પ્રકારનાં દાન આપ્યાં.

Verse 3

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः

પ્રાચીન કાળમાં ત્રિશંકુનો પુત્ર, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, શ્રીમાન અયોધ્યાનો અધિપતિ રાજા હરિશ્ચંદ્ર હતો.

Verse 4

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् । तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्

તેણાના રાજ્યમાં ન દુર્ભિક્ષ હતું, ન વ્યાધિ, ન અકાળમરણનો ભય; તે ધર્મપૂર્વક શાસન કરતો હોવાથી ચોરોથી પણ કોઈ ભય ન હતો।

Verse 5

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च । रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः

મેઘો સદા સમયસર વરસતા; પાકો પ્રચુર થતા; પાણી મધુર અને પ્રાણદાયક હતું; અને વૃક્ષો સર્વ ઋતુમાં ફળ આપતા।

Verse 6

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने । एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः

ત્યાં ‘દોષ’ તો માત્ર નામરૂપે—ઘરમાં દંડ માત્ર વસ્તુ; ‘ગૃહરોધ’ ફક્ત પાસાની રમતમાં; રાત્રિ કરનાર એકલો ચંદ્ર; અને રાત્રિપ્રિય તો ઘુવડ જ।

Verse 7

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः । वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने

‘તેલનો ક્ષય’ માત્ર દીવાઓમાં; ‘હાથ પકડવો’ માત્ર લગ્નમાં; ‘છંદભંગ’ માત્ર ગદ્યમાં; અને ‘દાનથી ઊઠવું’ માત્ર ગજાનન શ્રીગણેશમાં।

Verse 8

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः । एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः

એવા ગુણયુક્ત તે સર્વભૌમ રાજામાં એક જ મોટો અભાવ હતો—તે પુત્રવિહોણો હતો।

Verse 9

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः

પછી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તે ગયો અને અતિ કઠોર તપ કર્યું. ચમત્કારપુરના પુણ્યક્ષેત્રમાં તેણે ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગની સ્થાપના કરી।

Verse 10

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः । जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्

ઉનાળામાં પંચાગ્નિ સાધના કરીને, વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે રહીને, અને હેમંતમાં જળનો આશ્રય લઈને તે મહેશ્વર (શિવ)નું ધ્યાન કરતો હતો।

Verse 11

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः

પછી હજાર વર્ષના અંતે, તેના પર પ્રસન્ન થયેલા મહેશ્વર ગૌરીસહ, ગણસમૂહોથી ઘેરાયેલા, તેની સામે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 13

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

ત્યારે તેણે તેમને પ્રણામ કરીને, શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ સૂક્તોથી ઊંચા સ્વરે સ્તુતિ કરી. પછી વિનયપૂર્વક, હાથ જોડીને ઊભો રહીને તે બોલ્યો।

Verse 14

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले । तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा

હે દેવશ્રેષ્ઠ! તમારી કૃપાથી ધરતી પર જે કંઈ છે, તે બધું—મારા મનથી ઇચ્છિત—મારા ઘરમાં સર્વથા હાજર છે।

Verse 19

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम । हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव

હે મહામૂર્ખ! હર (શિવ) પછી તરત સ્થિત મને તું પ્રણામ ન કર્યો; તેથી હું તને શાપ આપું છું।

Verse 20

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना । परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे

શૂલપાણિ (શિવ)એ કહ્યા મુજબ તારો પુત્ર નિશ્ચય થશે; પરંતુ મૃત્યુજન્ય ઘોર દુઃખ તું તેને બાળપણમાં જ ભોગવશે।

Verse 21

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना । अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः

આમ કહી ભગવતી દેવી દેવ શંભુ સાથે, તથા અન્ય પાર্ষદો સહિત, પછી દૃશ્યમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ।

Verse 22

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् । न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः

તે રાજાએ વર મેળવ્યા પછી તરત જ શાપ પણ મેળવ્યો; છતાં તે ઘેર ન ગયો, ફરી અત્યંત મહાન તપ કર્યું।

Verse 23

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ । ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः

ગૌરી અને મહેશ્વર માટે એક જ આસન બનાવી તેમને સાથે બેસાડ્યા; પછી પુષ્પો અને સુગંધિત અનુલેપનોથી બંનેની સંયુક્ત આરાધના કરી।

Verse 24

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः । भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः

વિશેષ ભાવથી તે ભૂપતિએ બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું. તે જમીન પર શયન કરતો, મનથી શાંત રહેતો અને છઠ્ઠા કાળે જ આહાર કરતો.

Verse 25

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः । पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः

પછી વર્ષના અંતે, વૃષભધ્વજ ભગવાન પાર્વતીসহ ફરીથી તેના દર્શન માટે આવ્યા।

Verse 26

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् । कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्

ત્યારે રાજાએ વિધિપૂર્વક બંનેને એકસાથે પ્રણામ કરીને વિનયથી આ વચન કહ્યું।

Verse 27

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा । न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

હે દેવી! પૂર્વે આનંદપુરમાં મારું ચિત્ત વ્યાકુળ હોવાથી મેં તમને પ્રણામ ન કર્યો; તેથી મારા પર ક્રોધ ન કરશો।

Verse 28

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः । तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे

હે દેવી! તમે શૂલધારી શિવના અર્ધાંગી છો અને સદા તેમની સાથે એકરૂપ છો; તો મેં માત્ર તેમને પ્રણામ કર્યો ત્યારે તમે પ્રણામ કેમ સ્વીકાર્યો નહીં? મને કહો।

Verse 30

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह । एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता

તથાપિ, હે દેવી, મેં તમને અલગ રીતે પણ નમસ્કાર કર્યો; અને શિવ સાથે એક જ આસન પર બિરાજમાન હોવાથી તમને પણ સમાન રીતે પૂજ્યા।

Verse 31

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा । सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम

અતએવ મારા પર પ્રસાદ કરો; ત્રિપુરારિ શિવે પૂર્વે કહેલો વર મારા પુત્રલાભ માટે તત્કાળ ફળદાયી થાઓ।

Verse 32

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः । त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि

હે દેવી, તમારા પ્રસાદથી વંશધર, દીર્ઘાયુ અને દૃઢ પરાક્રમી પુત્ર જન્મે તેમ કૃપા કરીને કરો।

Verse 33

श्रीदेव्युवाच । नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन । तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति

શ્રીદેવીએ કહ્યું—હે રાજન, અહીં મારું વચન કોઈ રીતે અન્યથા થતું નથી; તેથી તારો પુત્ર બાળક હોવા છતાં પંચત્વ (મૃત્યુ) પામશે।

Verse 34

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् । भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः

પરંતુ અલ્પમૃત્યુથી ઉપજેલું તું દુઃખ દર્શાવીને, તે મારા પ્રસાદથી ટૂંક સમયમાં ફરી પ્રાણ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 35

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी । सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्

ત્યારબાદ તે દીર્ઘાયુ થશે, વંશધર અને વિજયી થશે. સર્વભૌમ નૃપોમાં અગ્રગણ્ય, દાનશીલ, યજ્ઞપરાયણ અને ધર્મવિદ્ થશે.

Verse 36

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् । संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया

અતએવ, હે રાજન, ગૃહે જઈને તને અભીષ્ટ રાજ્ય સ્વીકાર. મેં જેમ વર્ણવ્યું છે તેમ તું શ્રેષ્ઠ પુત્ર પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 37

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् । पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना

અને કોઈ પણ અન્ય મનુષ્ય જો મને અહીં આ જ રૂપે સ્થિત જાણીને પૂજે, તો તેને દેવ શંભુની પૂજા સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થશે.

Verse 38

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् । तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः

એવા ભક્તને હું હૃદયવાંછિત પુત્રો આપું છું; તેમજ તે જે કંઈ ઇચ્છે તે પણ શીઘ્ર આપું—એમાં સંશય નથી.

Verse 39

श्रीमहादेव उवाच । भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् । न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

શ્રી મહાદેવ બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ફરીથી મારી પાસે તને વાંછિત હોય તે માગ. મારું દર્શન વ્યર્થ નહીં જાય; આ સત્ય હું તને કહું છું.

Verse 40

हरिश्चंद्र उवाच । कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम । पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी

હરિશ્ચંદ્ર બોલ્યા—હે દેવેશ! હું કૃતકૃત્ય થયો છું; મારા ઘરમાં સર્વ સમૃદ્ધિ છે. પુત્રહીનતાનો અભાવ દૂર કરી, તમે મને વંશધર એવો વિજયી પુુત્ર પ્રસાદ કર્યો છે।

Verse 41

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्

તથાપિ તમારો આદેશ કોઈ રીતે વ્યર્થ ન થવો જોઈએ. આ કારણથી, હે દેવ! હું મારી ઇચ્છિત વરદાન-યાચના કરીશ।

Verse 42

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते । निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा

રાજસૂય યજ્ઞ કરવાનું જ અમારી બુદ્ધિ સદા પ્રવર્તે છે. પરંતુ ત્યારે મારા બધા મંત્રીઓ અને સુહૃદો મને રોકે છે।

Verse 43

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः । युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो

એ યજ્ઞ ત્યારે જ સિદ્ધ થાય છે જ્યારે તે બધા રાજાઓને કરદ (અધીન) બનાવવામાં આવે. કારણ કે યુદ્ધ વિના તેઓ પણ કર આપતા નથી—એથી, હે વિભો!

Verse 44

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः । कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः

અતએવ હું યુદ્ધ ઇચ્છું ત્યારે તે હિતૈષીઓ મને અટકાવે છે. યજ્ઞપ્રાપ્તિ માટે હું ઉત્સાહી છું, છતાં તેઓ નીતિ અને પરામર્શના માર્ગનો આશ્રય લે છે।

Verse 45

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्

અતઃ આપના પ્રસાદથી રાજસૂય યજ્ઞ સિદ્ધ થાઓ. તે નિર્વિઘ્ન સફળતા પામો; હું મારા માટે બીજું કશું ઇચ્છતો નથી.

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः

સૂત બોલ્યા— ‘તથાસ્તુ’ કહી હર (શિવ)એ પ્રતિજ્ઞા કરી અને દૃશ્યથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. અને વર પ્રાપ્ત કરીને રાજા પણ પોતાના મહેલે પરત ગયો.

Verse 47

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि

આ રીતે તે નરેન્દ્રએ ત્યાં પહેલાં ઉમા અને મહેશ્વરની સ્થાપના કરી; પછી અન્ય લોકોએ પણ તેમનું નિર્માણ/પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 48

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

હે દ્વિજોઃ જે પંચમી તિથિએ તે ઉમા-મહેશ્વરની પૂજા કરે અને વર્ષભર ફળાદિ અર્પણ કરે, તે ઇચ્છિત પુત્ર પામે છે, જે પોતાના વંશના ઉદ્ધાર માટે સમર્થ હોય છે.

Verse 529

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः

જે દેવેશને નમે છે, તેના દ્વારા તું પણ સદા નમિત (સન્માનિત) થાઈ છે. અને તને નમવાથી દેવેશને પણ નમન થાય છે—એવું મારું મત છે.