Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

સૂતજી બોલ્યા—રામમંદિરમાં પોતાની ઇચ્છા મુજબ ભોજન કરીને તે બ્રાહ્મણ-ઋષિ આશીર્વાદ આપી, રઘુનંદન (શ્રીરામ)ને વિદાય કહી પછી પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

જ્યારે તે મુનિ દુર્વાસા ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો, ત્યારે લક્ષ્મણે ખડ્ગ હાથમાં લઈ રામદેવને કહ્યું.

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“હે પ્રભુ! આ ખડ્ગ લઈને તુરંત મને વધ કરો, જેથી તમારું વચન સત્ય રહે અને પૂર્વે કરેલી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થાય.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

ત્યારે રામે થોડા સમય પછી પોતે કરેલી તે પ્રતિજ્ઞા સ્મરી—કે વધના હેતુથી જે કોઈ પોતાના સન્નિધિમાં પ્રવેશે, તેનો વધ અવશ્ય કરવો પડે।

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

પછી તે વ્યાકુલ અંતરાત્માથી અત્યંત ચિંતનમાં લીન થયો; આંસુથી વ્યાકુલ નેત્રો સાથે તે સર્પની જેમ નિશ્વાસ છોડવા લાગ્યો.

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

તેના દીન મુખને અને વારંવાર નિશ્વાસ છોડતાં જોઈ, વિનયથી નમ્રતાપૂર્વક ઊભેલા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) ફરી બોલ્યા.

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

આ જ ખાસ કરીને રાજાઓનો પરમ ધર્મ છે—પોતે આપેલું સત્ય વચન કોઈ સંકોચ કે વિકલ્પ વિના પૂર્ણ કરવું.

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

અતએવ, હે પ્રભુ, તમે સ્વયં મારી સામે તે દેવદૂત વિષે કહ્યું હતું—જેનાં ક્રોધથી તીક્ષ્ણ તારનાદ ઊઠ્યો અને (આ ઘટના) શરૂ થઈ.

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

અતએવ, હે તાત, દુર્વાસા મુનિના ભયથી હું આવ્યો છું; તમે કઠોર રીતે મનાઈ કરી હોવા છતાં, તેથી હવે ઝડપથી મને ઘાત કરો.

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

ત્યારબાદ રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે લાંબા સમય સુધી ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણો તથા વેદપારંગત અન્ય વિદ્વાનો સાથે પરામર્શ કર્યો।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

પછી વિનયથી નમ્ર બની ઊભેલા લક્ષ્મણને રામ બોલ્યા; રામનું મુખ આંસુઓથી ભીનું હતું, વાણી ગદગદ હતી અને તેઓ વારંવાર નિશ્વાસ છોડતા હતા।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

જાઓ, લક્ષ્મણ—મેં તને મુક્ત કર્યો છે—ઝડપથી બીજા દેશમાં જા. સાધુઓ માટે ત્યાગ હોય કે મૃત્યુ, ધર્માર્થે બન્ને સમાન છે।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

કોઈ રીતે પણ હવે તારે ફરી મારું દર્શન કરવું નથી; અને જો તું મને પ્રિય ઇચ્છે, તો આ દેશમાં પણ રહેવું નહીં।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

તેનાં વચન સાંભળી લક્ષ્મણે પ્રણામ કર્યો; ત્યારબાદ એ જ ક્ષણે તે નગરમાંથી નીકળી ગયો।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

પોતાના જ ઘરમાં કોઈ સાથે પણ વાતચીત કર્યા વિના—માતા સાથે કે પત્ની સાથે, પુત્ર સાથે અથવા મિત્ર સાથે પણ નહિ।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

પછી તે સરયૂ નદી પાસે ગયો, તેના જળમાં સ્નાન કર્યું; શુદ્ધ બની તે શુભ, એકાંત તટ પર બેઠો।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

પછી તેણે પદ્માસન ધારણ કર્યું, આત્માને આત્મામાં સ્થિર કર્યું; અને ત્યારબાદ બ્રહ્મદ્વાર (શિરોચ્ચ) દ્વારા તે તેજોમય પ્રાણને વિસર્જિત કર્યો।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

તે મહાન તેજ આકાશમાં જતા જોઈ રાઘવ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને વિચાર્યો—“આ શું છે?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! એ જ ક્ષણે, જ્યારે તે તેજ દ્વારા મર્ત્યભાવ ત્યજાયો—વિષ્ણુસંબંધિત ચતુર્થ અંશના પ્રભાવથી [તે પરમ ગતિને પામ્યો]।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

ત્યારે સરયૂના શુભ રેતાળ કાંઠે લક્ષ્મણનું તેજહીન દેહ લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢગલા સમાન ઝડપથી ધરતી પર પડી ગયું।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

પછી રાઘવે સાંભળ્યું કે લક્ષ્મણના પ્રાણ વિદાય થયા અને તે નદીકાંઠે પડી ગયો; તે અત્યંત દુઃખિત થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

તે પોતે મંત્રીઓ અને સુહૃદો સાથે તે સ્થળે ગયો; ત્યાં પડેલા લક્ષ્મણને જોઈ કરુણ રીતે શોક કર્યો।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

હાય વત્સ! મને છોડીને તું સ્વર્ગે કેમ પ્રસ્થાન કર્યો? હે શ્રેષ્ઠ ભ્રાતા, મારા પ્રાણપ્રિય—તું સદા તારા સંકલ્પમાં અડગ રહ્યો।

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

તે મહાવનમાં પણ, જ્યારે હું નગરમાંથી નીકળતો હતો, ત્યારે તું કષ્ટ સહન કરીને મને સંભાળતો મારી પાછળ આવ્યો હતો।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

બલવાન કબંધ નામના રાક્ષસ સામે આવી પડ્યો તોય, ભયંકર રાત્રિના આરંભે તું મને—પત્ની સહિત—રક્ષ્યો।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

જેનાં પરાક્રમે તે દારુણ રાક્ષસી શૂર્પણખા નષ્ટ થઈ, એ જ હવે મારી આજ્ઞામાત્રથી—જાણે રમતમાં—આવી સ્થિતિમાં પડ્યો છે।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

જેનાં ભુજબળનો આશ્રય લઈને મેં નિશાચરોનો નાશ કર્યો, એ જ મારો ભાઈ આજે પડીને અનાથ જેવો પડ્યો છે।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

હાય વત્સ! તું ક્યાં ગયો, તારા પોતાના ભાઈ—મને, જ્યેષ્ઠ અને પ્રાણસમ—છોડી? શું આજે તારો સ્નેહ ક્યાંક લોપ પામ્યો?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે અનેક પ્રકારના વિલાપ કરીને રઘુનંદન માતાઓ સાથે દીન બની મહાશોકથી વ્યાપ્ત રહ્યો।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

ત્યારે તેના મંત્રીઓએ તેને દુઃખિત જોઈ—સ્ત્રીજનથી ઘેરાયેલો રઘુકુલશ્રેષ્ઠ રાજા વિલાપ કરતો હતો—તેની પાસે જઈ હિતોપદેશ આપ્યો।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

મંત્રીઓએ કહ્યું—“હે રાજેન્દ્ર! સામાન્ય મનુષ્યની જેમ શોક ન કર. હવે એવું કર કે વિધિપૂર્વક ઊર્ધ્વદૈહિક (અંત્યેષ્ટિ-ઉત્તર) કર્મ યોગ્ય રીતે સંપન્ન થાય.”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“નષ્ટ, મૃત અને વીતી ગયેલી બાબતો માટે જે શોક કરે છે તેઓ કૂબુદ્ધિ છે. પરંતુ ધીર પુરુષો માટે, હે રાજન, નષ્ટ તે નષ્ટ જ, અને મૃત તે મૃત જ.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

આ રીતે કહીને તે મંત્રીઓ પછી લક્ષ્મણના દેહ પાસે ગયા; ઊંચા સ્વરે વિલાપ કરતાં ચંદન, ઉશીર અને કુંકુમથી તેનું લેપન કરવા લાગ્યા।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

કપૂર-અગુરુ મિશ્રિત તથા અન્ય સુમધુર સુગંધિ દ્રવ્યો વડે (સુગંધિત કરી), શુભ વસ્ત્રોથી લપેટી, સુંદર પુષ્પોથી શોભિત કર્યું।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

ચંદન અને અગરુના કાષ્ઠોથી તેમણે વિશાળ ચિતા રચી, ત્યાં તેનું શરીર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને મૂક્યું।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

આ દરમિયાન, હે દ્વિજોત્તમો, ત્યાં એક અદ્ભુત ઘટના બની. હવે હું કહું છું તે સમગ્ર વર્ણન, હે બ્રાહ્મણો, સાંભળો।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

જ્યારે તેઓ તેનું કલેવર ચિતામાં ચઢાવી, હવિવાહ અગ્નિને અર્પણ કરવા જતાં હતા, એ જ ક્ષણે તે દેહ અદૃશ્ય થઈ ગયો।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

એ જ અંતરે, પુષ્પવર્ષા થયા પછી તરત, આકાશમંડળમાંથી એક દિવ્ય વાણી નીકળી, સર્વ દિશાઓમાં ગુંજતી થઈ।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

‘રામ, રામ, હે મહાબાહો! તું શોકમાં ન પડ. તેને ચિતાગ્નિને સોંપવું કોઈ રીતે પણ યોગ્ય નથી.’

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

બ્રહ્મજ્ઞાનમાં સ્થિત, વિશેષ કરીને સંન્યાસી માટે અગ્નિદાન યોગ્ય નથી; અને સામાન્ય રીતે સર્વ યોગીઓ માટે પણ તે શોભનીય માનાતું નથી.

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

હે રામ, તારો આ બંધુ બ્રહ્માના ધામે ગયો છે. મહાયશસ્વી એ પુરુષ ‘બ્રહ્મદ્વાર’ દ્વારા આત્માને મુક્ત કરી પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

પછી આકાશવાણી સાંભળી મંત્રીઓએ કહ્યું—‘હે મહારાજ, આ શોકયોગ્ય નથી; તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. તેથી, હે પ્રભુ, લક્ષ્મણને અહીંથી ત્વરિત તેના સ્વધામે લઈ જાવ.’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

રાજ્યકાર્યોનું પણ ધ્યાન રાખો અને ઔર્ધ્વદૈહિક જે જરૂરી વિધિઓ છે તે પણ કરો. શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પૂછીને, તેના માટે સ્નેહ અને ધર્મને અનુરૂપ કર્મ કરો.

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

રામ બોલ્યા—‘હવે લક્ષ્મણ વિના હું ઘેર નહીં જાઉં. તે મહાત્માએ જેમ કર્યું તેમ, હું પણ અહીં જ પ્રાણ ત્યજી દઈશ.’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

આ પુત્ર—કુશ નામે—મારી સંમતિથી આપેલો છે; આજે હું તેને તમને અર્પણ કરું છું. જો તમને રુચે, તો મારા રાજ્યમાં તેનો રાજ્યાભિષેક કરો.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

આ રીતે કહીને, દેવાલય (સ્વર્ગધામ) તરફ જવા ઇચ્છુક શ્રીરામે ફરી એકવાર મિત્ર વિભીષણને સ્મરીને વિચાર કર્યો.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

ત્યારે મેં લંકામાં તેને અક્ષય રાજ્ય આપ્યું હતું—તેની બહુ ભક્તિથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈને—જ્યાં સુધી ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ ટક્યા રહે.

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

કારણ કે રાક્ષસોની જાતિ અત્યંત ક્રૂર તરીકે સ્મરાય છે; અને વિશેષ કરીને વરદાનોથી પોષિત થયેલા રાક્ષસો આ ધરાતલ પર જન્મે છે.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

પરંતુ જો તે મહાત્મા વિભીષણ રાક્ષસી ભાવથી દેવતાઓ સાથે વૈર કરે—જેમ અધમ રાવણે કર્યું હતું—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

દેવો સામ વગેરે ઉપાયો દ્વારા તેને નાશ કરશે—જેમ ત્રૈલોક્યકંટક તેના ભ્રાતા દશાનનનો કર્યો હતો તેમ।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

ત્યારે મારી વાણી મિથ્યા થશે; તેથી તેની પાસે જઈ હું તેને ઉપદેશ આપું, જેથી તે દેવોને દુષિત ન કરે।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

તેમ જ વાનરોમાં મારો બીજો પરમ મિત્ર સ્થિત છે—મહાભાગ સુગ્રીવ; અને તેમ જ જામ્બવાન પણ।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

સેવકો સહિત વાયુપુત્ર પણ છે, વાલિપુત્ર સાથે; તેમજ કુમુદ નામે, તાર અને અન્ય વાનરો પણ છે।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

અતએવ તેમની સાથે પણ વાત કરીને અને સર્વ સાથે આદરપૂર્વક મંત્રણા કરીને, પછી કૃતકૃત્ય થઈ હું દેવોના ગૃહ તરફ જઈશ।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

આ રીતે ઘણો સમય વિચાર કરીને તેણે પુષ્પક વિમાનને બોલાવ્યું; તેમાં આરોહણ કરીને તે ઝડપથી કિષ્કિન્ધા નામની નગરી તરફ ગયો।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

પછી તે વાનરવીરોએ તેજથી ઝળહળતું પુષ્પક વિમાન જોયું; રાઘવ (રામ) આવ્યા છે એમ જાણી તેઓ તરત જ સામે મળવા દોડી ગયા।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

પછી તેઓ દૂરથી જ પ્રણામ કરીને ઘૂંટણિયે જમીન પર નમી પડ્યા; અને વારંવાર ‘જય!’ નો જયઘોષ કર્યો।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

પછી તેની સાથે તેઓ કિષ્કિન્ધાની તે મહાન નગરીમાં પ્રવેશ્યા, જે ચારેય તરફ શુભ ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત હતી।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

પછી શ્રેષ્ઠ વિમાનમાંથી ઉતરી રામ, સર્વ તરફથી સુંદર અલંકારોથી શોભિત સુગ્રીવના શુભ ભવનમાં ઝડપથી પ્રવેશ્યા।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

ત્યાં બેઠેલા અને વિશ્રાંત શ્રીરામને જોઈ વાનરોએ અર્ઘ્યાદિ અર્પી પૂજા કરી; ત્યારબાદ તરત જ તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

વાનરોએ કહ્યું—હે રઘુનંદન! તમે પૂર્વ તેજથી રહિત દેખાઓ છો; અતિ કૃશ અને વ્યાકુળ પણ છો. તમારા ગૃહમાં સર્વ ક్షેમ છે ને?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

અને તમારો અનુજ લક્ષ્મણ—જે સદા દેહ સમાન તમારી સાથે રહે છે—આજે નજીક દેખાતો નથી. હે રાઘવ! આજે શું કારણ છે?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

તેમજ, હે પ્રભુ! પ્રાણ સમાન પ્રિય તમારી સીતાજી પણ કેમ તમારી બાજુમાં દેખાતી નથી? આ અમારું પરમ આશ્ચર્ય છે।

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

સૂત બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી રાઘવે લાંબા સમય સુધી ઊંડો નિશ્વાસ લીધો; પછી અશ્રુભરિત નેત્રો સાથે સર્વ વાત તેમને કહી સંભળાવી।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

આ રીતે સીતાનો પરિત્યાગ થયો અને મારા ભ્રાતા લક્ષ્મણ પણ (દૂર થયા). એ જ હેતુથી હું સ્વયં અહીં આવ્યો છું, હે દ્વિજોત્તમ!

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

આ સાંભળીને સુગ્રીવ-પ્રમુખ સર્વ વાનરો ઘોર દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેઓ રડી પડ્યા અને પછી (તેમને/એકબીજાને) આલિંગન કરીને શોકમાં લીન રહ્યા.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

આ રીતે લાંબા સમય સુધી ઊંચા સ્વરે વિલાપ કરીને તેમણે રઘૂત્તમને કહ્યું—“હે રાજન, આજ્ઞા આપો; અહીં જે કંઈ સિદ્ધ કરવાનું છે તે અમે સિદ્ધ કરી દઈશું.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

ધરાપૃષ્ઠ પર અમે ધન્ય છીએ, હે રઘુસત્તમ, કારણ કે તમે આવા સ્નેહથી યુક્ત થઈ અમારા નિવાસમાં પધારો છો.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

રામે કહ્યું—“હે સુગ્રીવ, તારા મંદિરમાં એક રાત્રી નિવાસ કરીને હું પ્રાતઃ લંકા જઈશ, જ્યાં વિભીષણ નિવાસ કરે છે.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

હે કપિશ્રેષ્ઠ! તું પણ તારા મુખ્ય મંત્રીઓ સાથે મારી સાથે વિભીષણના ગૃહ તરફ અવશ્ય આવ।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિતનો વધ કરનાર એવો ભયંકર રૂપવાળો નિશાચર—એ જ હવે પ્રાણ વિહોણો થઈ ધરતી પર પડ્યો છે।