Adhyaya 267

Verse 1

सूत उवाच । तस्मादेषा महाराज शिवरात्रिर्विपश्चिता । कर्तव्या पुरुषेणात्र लोकद्वयमभीप्सुना

સૂત બોલ્યા—અતએવ, હે મહારાજ, આ વિવેકસભર શિવરાત્રિ-વ્રત અહીં તે પુરુષે અવશ્ય કરવું જોઈએ, જે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેનું કલ્યાણ ઇચ્છે છે।

Verse 2

आनर्त उवाच । मंकणेश्वरमाहात्म्यं मया विस्तरतः श्रुतम् । शिवरात्रिसमोपेतं यत्त्वया परिकीर्तितम्

આનર્ત બોલ્યા—તમે શિવરાત્રિ-વ્રત સહિત મંકણેશ્વરનું જે માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું, તે મેં વિસ્તારે સાંભળ્યું છે।

Verse 3

सांप्रतं वद मे कृत्स्नं सिद्धेश्वरसमुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग परं कौतूहलं हि मे

હવે, હે મહાભાગ, સિદ્ધેશ્વરના ઉદ્ભવનું સંપૂર્ણ વર્ણન મને વિસ્તારે કહો; કારણ કે મને અત્યંત કૌતૂહલ છે।

Verse 4

भर्तृयज्ञ उवाच । सिद्धेश्वर इति ख्यातो महादेवो महीपते । तस्योत्पत्तिस्त्वया पूर्वं श्रुतात्र वदतो मम

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે મહીપતે! અહીં મહાદેવ ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેની ઉત્પત્તિ તું પહેલાં સાંભળી છે; તેમ છતાં હવે હું કહું તેમ સાંભળ।

Verse 5

सांप्रतं तत्फलं वच्मि तस्मिन्दृष्टे तु दानजम् । यत्फलं जायते नॄणां चक्रवर्तित्व संभवम्

હવે હું તે દર્શનનું ફળ કહું છું—તેને જોઈને કરાયેલ દાનથી પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. તે પુણ્યથી મનુષ્યોમાં ચક્રવર્તી પદ પ્રાપ્ત કરવાની સંભાવના જન્મે છે।

Verse 6

तुलापुरुषदानं च तत्र राजन्प्रशश्यते । य इच्छेच्चक्रवर्तित्वं समस्ते धरणीतले

હે રાજન! ત્યાં ‘તુલાપુરુષ-દાન’ વિશેષ રીતે પ્રશંસિત છે—જે સમગ્ર ધરતી પર ચક્રવર્તિત્વ ઇચ્છે છે, તેના માટે।

Verse 7

आनर्त उवाच । तुलापुरुषदानस्य यो विधिः परिकीर्तितः । तं मे सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

આનર્ત બોલ્યો—હે મહામુને! તુલાપુરુષ-દાનની જે વિધિ પ્રકીર્તિત છે, તે સર્વ મને વિસ્તારે કહી સમજાવો।

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । चंद्रसूर्योपरागे वा अयने विषुवे तथा । तीर्थे वा पुरुषश्रेष्ठ तुलापुरुषसंभवम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! ચંદ્રગ્રહણ કે સૂર્યગ્રહણ સમયે, અયનકાળે, વિષુવદિને, અથવા કોઈ તીર્થમાં—તુલાપુરુષ કર્મ કરી શકાય છે।

Verse 9

प्रशंसंति विधिं सम्यक्प्राप्ते वा चेंदुसंक्षये । ब्राह्मणानां सुदांतानामनुष्ठानवतां सताम्

ચંદ્રક્ષય (અથવા ગ્રહણકાળ) આવે ત્યારે સમ્યક્ વિધિનું પાલન વિશેષ પ્રશંસનીય છે—સુદાંત, સદ્ગુણી અને અનુષ્ઠાનનિષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે।

Verse 10

वेदाध्ययनयुक्तानां निर्दोषाणां च पार्थिव । विभज्य स भवेद्देयो नैकस्य च कथंचन

હે રાજન, દાન વેદાધ્યયનમાં જોડાયેલા અને નિર્દોષ લોકોને જ આપવું; તેને વહેંચીને અનેકને આપવું—કોઈપણ રીતે એકને માત્ર નહીં।

Verse 12

शुचौ देशे समे पुण्ये पूर्वोत्तरप्लवे शुभे । मंडपं कारयेद्विद्वान्रम्यं ष़ोशहस्तकम् । तन्मध्ये कारयेद्वेदिं चतुर्हस्त प्रमाणतः । यजमानस्य हस्तेन हस्तैकेन समुच्छ्रिताम्

શુદ્ધ, સમતલ અને પુણ્ય સ્થાને—પૂર્વ અથવા ઉત્તર તરફ ઢાળ ધરાવતી શુભ ભૂમિ પર—વિદ્વાન સોળ હાથનું રમ્ય મંડપ બનાવડાવે. તેના મધ્યમાં ચાર હાથ પ્રમાણની વેદી બનાવે, જે યજમાનના હાથના માપે એક હાથ ઊંચી હોય।

Verse 14

चतुर्हस्तानि कुण्डानि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत । एकहस्तप्रमाणानि आयामव्यासविस्तरात् । ऐशान्यामपरां वेदिं हस्तमात्रां न्यसेच्छुभाम् । रत्निमात्रोत्थितां चैव ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत्

ચાર દિશાઓમાં ચાર હાથનાં કુંડ ગોઠવવા; તેમની લંબાઈ-પહોળાઈ-વિસ્તાર એક-એક હાથ પ્રમાણના હોવા જોઈએ. ઈશાન કોણમાં એક હાથ પ્રમાણની શુભ બીજી વેદી મૂકીને, ત્યાં રત્નિમાત્ર (એક બિત્ત) ઊંચા ગ્રહ-આધાર સ્થાપવા।

Verse 15

युग्मांश्च ऋत्विजः कार्याश्चतुर्दिक्षु यथाक्रमम् । बह्वृचोऽध्वर्यश्चैव च्छंदोगाथर्वणावपि

ચાર દિશાઓમાં યથાક્રમ જોડીરૂપે ઋત્વિજોની નિમણૂક કરવી—બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી), અધ્વર્યુ (યજુર્વેદી), તેમજ છાન્દોગ અને આથર્વણ પણ।

Verse 16

तूष्णीं तु देवताहोमस्तैः कार्यः सुसमाहितैः । तल्लिंगैर्नृपतेमंत्रैः स्वशक्त्या जप एव च

ત્યારબાદ સુસમાહિત એવા ઋત્વિજોએ મૌનપૂર્વક દેવતા-હોમ કરવો જોઈએ; અને હે રાજન, યોગ્ય લિંગ-લક્ષણવાળા મંત્રોથી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જપ પણ કરવો જોઈએ.

Verse 17

एकहस्तप्रविष्टं तु चतुर्हस्तोच्छ्रितं तथा । स्तंभद्वयं तु कर्तव्यं वेदियाम्योत्तरे स्थितम्

એક હસ્ત જમીનમાં ગાડીને તેને ચાર હસ્ત ઊંચાઈ સુધી ઊભું કરવું. વેદીના દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ બે સ્તંભો બનાવવાના છે.

Verse 18

तन्मध्ये सुशुभं काष्ठं स्तंभजात्यं दृढं न्यसेत् । चन्दनः खदिरो वाथ बिल्वोवाऽश्वत्थ एव वा

તે બંનેની વચ્ચે સ્તંભયોગ્ય, દૃઢ અને શોભન કાષ્ઠ મજબૂતીથી સ્થાપિત કરવું—ચંદન, ખદિર, બિલ્વ અથવા અશ્વત્થનું પણ હોઈ શકે.

Verse 19

तिंदुको देवदारुर्वा श्रीपर्णी वा वटोऽथवा । अष्टौ वृक्षाः शुभाः शस्ताः स्तंभार्थं नृपसत्तम्

અથવા તિંદુક, દેવદારુ, શ્રીપર્ણી કે વટનું પણ હોઈ શકે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સ્તંભ માટે આ આઠે વૃક્ષો શુભ અને પ્રશસ્ત ગણાય છે.

Verse 20

शिक्यद्वय समोपेतां तन्मध्ये विन्यसेत्तुलाम् । स्नातः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः

બે શિક્યોથી યુક્ત તુલાને મધ્યમાં સ્થાપિત કરવી. સ્નાન કરીને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવું અને શ્વેત માળા તથા શ્વેત અનુલેપનથી અલંકૃત થવું.

Verse 21

पूरयित्वा समंताच्च लोकपालान्यथाक्रमम् । स्तंभान्संपूजयत्पश्चाद्गन्धमाल्यानुलेपनैः

ચારે તરફ યથાક્રમે લોકપાલોને અર્પણ કરીને, ત્યારબાદ ગંધ, માળા અને અનુલેપનથી સ્તંભોની સમ્યક પૂજા કરવી।

Verse 22

तुलां च पार्थिवश्रेष्ठ पुण्याहं च प्रकीर्तयेत् । यजमानो निजैः सर्वैरायुधैः कायसंस्थितैः

હે રાજશ્રેષ્ઠ! તેણે તુલા-વિધિનું યથાવિધી પ્રકીર્તન કરવું અને ‘પુણ્યાહ’નો પાઠ કરવો. યજમાન પોતાના સર્વ આયુધો દેહ પર ધારણ કરીને ઉપસ્થિત રહે।

Verse 23

पश्चिमां दिशमास्थाय प्राङ्मुखः श्रद्धयाऽन्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्

પશ્ચિમ દિશામાં ઊભો રહી, પૂર્વમુખી બની, શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ, અંજલિ બાંધી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 24

ब्रह्मणो दुहिता नित्यं सत्यं परममाश्रिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला

‘તુલા’ નામે પ્રસિદ્ધ તે બ્રહ્માની નિત્ય પુત્રી છે; પરમ સત્યમાં સદા સ્થિર અને કાશ્યપ ગોત્રસમ્ભવા છે।

Verse 25

त्वं तुले सत्यनामासि स्वभीष्टं चात्मनः शुभम् । करिष्यामि प्रसादं मे सांनिध्यं कुरु सांप्रतम्

હે તુલા! તું ‘સત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; મારું આત્મકલ્યાણકારી અભીષ્ટ પૂર્ણ કર. હું આ પ્રસાદકર્મ કરીશ; કૃપા કરીને હમણાં જ અહીં સાન્નિધ્ય કર।

Verse 26

ततस्तस्यां समारुह्य स्वशक्त्या यत्समाहृतम् । दानार्थं पूर्वमायोज्यं शिक्येन्यस्मिन्नरोत्तम

પછી તે તુલા પર ચઢીને, પોતાની શક્તિ મુજબ જે કંઈ એકત્ર કર્યું હોય તે દાનાર્થે પ્રથમ તે શિક્ય (ઝોળી) માં ગોઠવવું—હે નરોત્તમ।

Verse 27

सुवर्णं रजतं वाऽथ वस्त्रं चान्यदभीप्सितम् । यावत्साम्यं भवेद्राजन्नात्मनोऽभ्यधिकं च वा

હે રાજન, સોનું, ચાંદી, વસ્ત્ર અથવા અન્ય ઇચ્છિત દાન—પોતાના વજન જેટલું થાય ત્યાં સુધી, અથવા તેથી વધુ થાય ત્યાં સુધી—અર્પણ કરવું।

Verse 28

ततोऽभीष्टां समासाद्य देवतां शिक्यमाश्रितः । उदकं जलमध्ये च तदर्थं प्रक्षिपेद्द्रुतम्

પછી અભીષ્ટ દેવતાને સમીપ જઈ, શિક્ય (તુલાની ઝોળી) નો આશ્રય લઈને, તે વિધિ માટે જળના મધ્યમાં તત્કાળ ઉદક અર્પણ કરવું।

Verse 29

सतिलं सहिरण्यं च साक्षतं विधिपूर्वकम् । अवतीर्य ततः सर्वं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्

તિલসহિત, હિરણ્યসহિત અને અક્ષતসহિત—વિધિપૂર્વક—પછી (તુલાથી) ઉતરીને તે સર્વ બ્રાહ્મણોને નિવેદન કરવું।

Verse 30

यत्फलं प्राप्यते पश्चात्तदिहैकमनाः शृणु

આ પછી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળો।

Verse 31

अजानता जानता वा यत्पापं तु भवेत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेन्मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः

અજાણતાં કે જાણતાં મનુષ્યે જે કોઈ પાપ કર્યું હોય, આ દાનના પ્રભાવથી તે બધું નાશ પામે છે.

Verse 32

यावन्मात्रं कृतं पापमतीतं नृपसत्तम । तावन्मात्रं क्षयं याति तुलापुरुषदानतः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ભૂતકાળમાં જેટલા પ્રમાણમાં પાપ થયું હોય, તુલાપુરુષ-દાનથી એટલા જ પ્રમાણમાં તેનું ક્ષય થાય છે.

Verse 33

ईश्वराणां समादिष्टं कायक्लेशभयात्मनाम् । पुरश्चरणमेतद्धि दानं तौल्यसमुद्भवम्

શરીરક્લેશથી ભયભીત જન માટે ઈશ્વરોએ આ તોલમાંથી ઉત્પન્ન દાનનું વિધાન કર્યું છે; ખરેખર આ તેમનું પુરશ્ચરણ છે.

Verse 34

एतद्दत्तं दिलीपेन कार्तवीर्येण भूपते । पृथुना पुरुकुत्सेन तथान्यैरपि पार्थिवैः

હે ભূপતે! આ દાન દિલીપે, કાર્તવીર્યે, પૃથુએ, પુરુકુત્સે તથા અન્ય રાજાઓએ પણ આપ્યું છે.

Verse 35

एतत्पुण्यं प्रशस्यं च सर्वकामप्रदं नृणाम् । तुलापुरुषदानं च सर्वोपद्रवनाशनम्

આ તુલાપુરુષ-દાન પુણ્યમય અને પ્રશંસનીય છે; તે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે અને સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે.

Verse 36

आधयो व्याधयो न स्युर्न वैधव्यं गदोद्भवम् । संजायते नृपश्रेष्ठ न वियोगः स्वबन्धुभिः । तुलापुरुषदानस्य फलमेतदुदाहृतम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! આધી-વ્યાધિઓ ઊભી થતી નથી, રોગજન્ય વૈધવ્ય પણ આવતું નથી; અને પોતાના બંધુઓથી વિયોગ પણ થતો નથી—આ તુલાપુરુષ-દાનનું ફળ કહેવાયું છે.

Verse 37

तुलापुरुषदानस्य प्रदत्तस्य नृपोत्तम । न शक्यते कथयितुं फलं यत्स्यात्कलौ युगे

હે નૃપોત્તમ! કલિયુગમાં વિધિપૂર્વક અપાયેલ તુલાપુરુષ-દાનનું જે ફળ છે, તે કહેવું શક્ય નથી; તે વર્ણનાતીત છે.

Verse 38

दक्षिणामूर्तिमासाद्य सिद्धेश्वरविभोः पुरः । यः प्रयच्छति भूपाल सहस्रगुणितं फलम्

હે ભૂપાલ! જે દક્ષિણામૂર્તિને આશ્રય કરીને, શ્રી સિદ્ધેશ્વર વિભુના સન્મુખ દાન કરે છે, તે સહસ્રગણિત ફળ પામે છે.

Verse 39

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य सिद्धेश्वरं विभुम् । तुलापुरुषदानं च कर्तव्यं सुविवेकिना

અતએવ, સર્વ પ્રયત્નથી શ્રી સિદ્ધેશ્વર વિભુને પ્રાપ્ત કરીને, સુવિચારશીલ વ્યક્તિએ નિશ્ચયે તુલાપુરુષ-દાન કરવું જોઈએ.

Verse 40

एकत्र सर्वतीर्थानि सर्वाण्यायतनानि च । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कथितानि स्वयंभुवा

હાટકેશ્વરજ ક્ષેત્રમાં સર્વ તીર્થો અને સર્વ પવિત્ર આયતનો એક જ સ્થાને એકત્રિત છે—એવું સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે.

Verse 41

सिद्धेश्वरः सुरश्रेष्ठ एकत्र समुदाहृतः । तस्मिन्दृष्टे तथा स्पृष्टे पूजिते नृपसत्तम । सर्वेषां लभते मर्त्यः फलं यत्परिकीर्तितम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! દેવોમાં શ્રેષ્ઠ સિદ્ધેશ્વર અહીં એક જ સ્થાને સમાહૃત હોવાનું કહેવાયું છે. તેમના દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજનથી, હે રાજશ્રેષ્ઠ, મનુષ્યને સર્વ તીર્થોનું પ્રકીર્તિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 267

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीसिद्धेश्वरमाहात्म्ये तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય તથા શ્રી સિદ્ધેશ્વરમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘તુલાપુરુષદાનમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો સડસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.