Adhyaya 223

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः कार्यं श्राद्धं दर्शे तु पार्वणम् । विपरीतं न कर्तव्यं श्राद्धमेकं कथंचन

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—શ્રાદ્ધાર્હ બ્રાહ્મણો દ્વારા જ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, અને અમાવાસ્યાના દિવસે પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું. કોઈ પણ રીતે એક પણ શ્રાદ્ધ વિપરીત વિધિથી કરવું નહીં.

Verse 2

जारजातापविद्धाद्यैर्यो नरः श्राद्धमाचरेत् । ब्राह्मणैस्तु न संदेहस्तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

જો કોઈ પુરુષ જારજ, અપવిద్ధ વગેરે લોકો દ્વારા શ્રાદ્ધ કરાવે, તો—બ્રાહ્મણો જોડાયેલા હોય તોય—નિઃસંદેહ તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 3

आनर्त उवाच । भयं मे सुमहज्जातमत्र यत्परिकीर्तितम् । जारजातापविद्धैस्तु यच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

આનર્તે કહ્યું—અહીં જે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે તે સાંભળી મને મહાભય ઉપજ્યું છે; જારજાત તથા ત્યાજ્ય વગેરે દ્વારા કરાયેલું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બની જાય છે.

Verse 4

मनुना द्वादश प्रोक्ताः किल पुत्रा महामते । अपुत्राणां च पुत्रत्वं ये कुर्वंति सदैव हि

હે મહામતિ! મનુએ બાર પ્રકારના પુત્રો કહ્યા છે; જે પુત્રવિહિનને પણ સદૈવ ‘પુત્ર’નું સ્થાન અને પુત્રકર્તવ્ય પૂરૂં કરે છે.

Verse 5

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । प्रतिपन्नः सहोढश्च कानीनश्चापि सत्तम

હે સત્તમ! ઔરસ પુત્ર, ક્ષેત્રજ પુત્ર, ક્રયક્રીત (ખરીદેલો) પુત્ર, પાલિત પુત્ર, પ્રતિપન્ન (સ્વીકારેલો) પુત્ર, સહોઢ (વધૂ સાથે આવેલો) પુત્ર અને કાનીન (કન્યાજાત) પુત્ર—આ (તેમા) ગણાયેલા છે.

Verse 6

तथान्यौ कुण्डगोलौ च पुत्रावपि प्रकीर्तितौ

તેમજ અન્ય બે—કુંડ અને ગોલ—એ પણ પુત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 7

शिष्यश्च रक्षितो मृत्योस्तथाश्वत्थो वनांतिगः । किमेते नैव कथिता यत्त्वमेवं प्रजल्पसि

અને શિષ્ય, મૃત્યુમાંથી રક્ષિત (બચાવેલો), ‘અશ્વત્થ’ તથા વનાંતિગ (વનની સીમાએ રહેનારો)—તમે આમ બોલો છો તો એ કેમ કહેવાયા નથી?

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग सर्वे ते धर्मतः सुताः । परं युगत्रये प्रोक्ता न कलौ कलुषापहाः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે મહાભાગ! આ સત્ય છે; ધર્મતઃ તેઓ સર્વે પુત્ર ગણાય છે. પરંતુ આ વાત પૂર્વના ત્રણ યુગો માટે કહેવાઈ છે; કલિયુગમાં તેઓ કલુષહર નથી.

Verse 9

तदर्थं तेषु सन्तानं तावन्मात्रं युगेयुगे । सत्त्वाढ्यानां च लोकानां न कलौ चाल्पमेधसाम्

એ હેતુથી તે યુગોમાં યુગે યુગે સંતાન વિષયક છૂટ માત્ર એટલી જ મર્યાદિત હતી, કારણ કે લોકો સત્ત્વસમૃદ્ધ હતા; પરંતુ કલિયુગમાં અલ્પમેધાવીઓમાં એવી મર્યાદા ટકતી નથી.

Verse 10

कलावेव समाख्यातो व्यवहारः प्रपा तदः । अल्पसत्त्वा यतो लोकास्तेन चैष विधिः स्मृतः

અતએવ કલિયુગ માટે જ આચરણનો આ વિશેષ વ્યવહાર જાહેર કરાયો છે; કારણ કે લોકો અલ્પસત્ત્વવાળા છે, તેથી આ વિધિ સ્મૃતિરૂપે માન્ય છે.

Verse 11

अत्र यः संकरं कुर्याद्योनेस्तस्य फलं शृणु । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणात्पुत्रो ब्रह्मघ्नः संप्रजायते

અહીં જે યોનિ દ્વારા વર્ણસંકર કરે છે, તેનું ફળ સાંભળો: બ્રાહ્મણી સ્ત્રીમાં બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પુત્ર પણ ‘બ્રહ્મઘ્ન’—બ્રાહ્મણહંતા—બની જાય છે.

Verse 12

सर्वाधमानामधमो यो वारड इति स्मृतः

સર્વ અધમોમાં જે પરમ અધમ છે, તેને સ્મૃતિમાં ‘વારડ’ નામે કહેવાયો છે.

Verse 13

क्षत्रियाच्च तथा सूतो वैश्यान्मागध एव च । शूद्रात्तथांत्यजः प्रोक्तस्तेनैते वर्जिताः सुताः

ક્ષત્રિયમાંથી સૂત, વૈશ્યમાંથી માગધ અને શૂદ્રમાંથી તેમ જ અંત્યજ પુત્ર કહેવાયો છે; તેથી આવા પુત્રો વર્જનીય ગણાયા છે.

Verse 14

एतेषामपि निर्दिष्टाः सप्त राजन्सुपुत्रकाः । पंच वंशविनाशाय पूर्वेषां पातनाय च

હે રાજન, એમનામાં પણ સાત પ્રકારના ‘સુપુત્ર’ નિર્દિષ્ટ છે; પરંતુ પાંચ પ્રકાર વંશવિનાશ અને પૂર્વજોના પતન માટે કહેવાયા છે.

Verse 15

औरसः प्रतिपन्नश्च क्रीतः पालित एव च । शिष्यश्च दत्तजीवश्च तथाश्वत्थश्च सप्तमः

ઔરસ, પ્રતિપન્ન, ક્રીત, પાલિત, શિષ્યપુત્ર, દત્તજીવ અને ‘આશ્વત્થ’—આ સાત પ્રકારના માન્ય પુત્રો કહેવાયા છે.

Verse 16

पुंनाम्नो नरकाद्घोराद्रक्षंति च सदा हि ते । पतन्तं पुरुषं तत्र तेन ते शोभनाः स्मृताः

તેઓ સદા ‘પુંનામ’ નામના ઘોર નરકથી રક્ષા કરે છે, ત્યાં પડતા પુરુષને ઉદ્ધારે છે; તેથી તેઓ ‘શોભન’ પુત્રો તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 17

क्षेत्रजश्च सहोढश्च कानीनः कुण्डगोलकौ । पंचैते पातयंतिस्म पितॄन्स्वर्गगतानपि

ક્ષેત્રજ, સહોઢ, કાનીન તથા કુંડ અને ગોલક—આ પાંચ પ્રકાર સ્વર્ગગત પિતૃઓને પણ પતિત કરે છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 18

एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं जारजातस्य तद्वृथा

આ કારણથી જારજાત (વ્યભિચારથી જન્મેલ) વ્યક્તિ દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ અને વ્યર્થ ગણાય છે।

Verse 223

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ ગ્રંથ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘શ્રાદ્ધાર્હ-અનર્હ બ્રાહ્મણાદિ વર્ણન’ નામનો બે સો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।