Adhyaya 226

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । यतः सपिंडता प्रोक्ता पितृपिण्डैः समंततः । यावत्सपिण्डता नैव तावत्प्रेतः स तिष्ठति

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—ચારેય તરફ પિતૃપિંડો સાથે જે સંયોગને ‘સપિંડતા’ કહેવામાં આવ્યો છે; જ્યાં સુધી તે સપિંડતા ન થાય, ત્યાં સુધી તે જીવ પ્રેતભાવમાં જ સ્થિત રહે છે।

Verse 2

अपि धर्मसमोपेतस्तपसाऽपि समन्वितः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्ता मुनिभिस्तु सपिंडता

મૃતક ધર્મયુક્ત અને તપસ્વી હોય તોય, આ જ કારણથી મુનિઓએ ‘સપિંડતા’નું વિધાન કહ્યું છે।

Verse 3

यस्ययस्य च योऽन्यत्र योनिं प्राप्नोति मानवः । तत्रस्थस्तृप्तिमाप्नोति यद्दत्तं तस्य वंशजैः

માનવ અન્યત્ર જે જે યોનિ અથવા લોક પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યાં સ્થિત રહી તે પોતાના વંશજો દ્વારા અર્પિત દાન-તર્પણથી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 4

आनर्त उवाच । ये दृश्यंते निजाः स्वप्ने चिरात्पितृपितामहाः । प्रार्थयंति निजान्कामांस्ततः किं स्यान्महामुने

આનર્તે કહ્યું—ઘણાં સમયથી પરલોકગત પિતા અને પિતામહો સ્વપ્નમાં પોતાના સ્વજનોને દેખાય છે અને પોતાની ઇચ્છિત વસ્તુઓ માંગે છે; હે મહામુને, તેનો સંકેત શું છે?

Verse 5

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां गतिर्न संजाता प्रेतत्वे च व्यवस्थिताः । दर्शयंति च ते सर्वे स्वयमात्मानमेव हि

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—જેઓની આગળની ગતિ નિશ્ચિત થઈ નથી અને જેઓ પ્રેતત્વમાં સ્થિત છે, તેઓ બધા સ્વપ્નમાં પોતાના જ સ્વરૂપે પોતાને પ્રગટ કરે છે।

Verse 6

स्ववंश्यानां न चान्ये तु सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा लोकेऽत्र संजाता ये च कृत्यैः शुभाशुभैः

તેઓ માત્ર પોતાના વંશજોને જ દર્શન આપે છે, અન્યને નહીં—આ સત્ય મેં કહ્યું છે. જેમ આ લોકમાં જીવો શુભ-અશુભ કર્મ અનુસાર જન્મ લે છે…

Verse 7

आनर्त उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम् । तस्य कार्यं भवेदत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

આનર્ત બોલ્યો—જેને પુત્ર નથી, તેનું સપિંડિકરણ કેવી રીતે કરવું? એવી સ્થિતિમાં અહીં શું કર્તવ્ય છે, તે કૃપા કરીને મને કહો.

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते । चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યો—હે મહીપતે! જેને પોતાનો ઔરસ પુત્ર નથી, તે પોતાના ચાર પિતૃઓમાં ‘ચતુર્થ’ કેવી રીતે બની શકે?

Verse 9

प्रकर्षेण व्रजेद्यस्मात्तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः । पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिंडता

તે પ્રબળ રીતે આગળ જાય છે, તેથી તેને ‘પ્રેત’ કહેવાય છે. તેના માટે સપિંડતા-કર્મ પુત્ર, અથવા ભાઈ, અથવા પત્ની દ્વારા કરવું જોઈએ.

Verse 10

चतुर्थो यदि राजेंद्र जायते न कथंचन । क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान्

હે રાજેન્દ્ર! જો ‘ચતુર્થ’ કોઈ રીતે પણ ઉત્પન્ન ન થાય, તો શાસ્ત્રોક્ત પ્રમાણે ક્ષેત્રજ વગેરે એકાદશ પ્રકારના પુત્રોનો આશ્રય લઈ શકાય.

Verse 11

पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः । काले यदि न राजेंद्र जायतेऽस्योत्तरक्रिया

ક્રિયાલોપ નિવારવા મનીષીઓ ‘પુત્ર-પ્રતિનિધિ’નું વર્ણન કરે છે. હે રાજેન્દ્ર, યોગ્ય કાળે તેની ઉત્તરક્રિયા (પુત્ર દ્વારા) ન થાય તો—

Verse 12

नारायणबलिः कार्यः प्रेतत्वस्य विनाशकः । यथान्येषां मनुष्याणामपमृत्युमुपेयुषाम् । कार्यश्चैवात्महंतॄणां ब्राह्मणान्मृत्युमीयुषाम्

નારાયણ-બલિ કરવો જોઈએ; તે પ્રેતત્વનો નાશ કરે છે. અપમૃત્યુ પામેલા અન્ય મનુષ્યો માટે પણ તે વિહિત છે; તેમજ આત્મહંતકો અને મૃત્યુ પામેલા બ્રાહ્મણો માટે પણ આ કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 13

आनर्त उवाच । कथं मृत्युमवाप्नोति पुरुषोऽत्र महामते

આનર્ત બોલ્યો—હે મહામતે, અહીં પુરુષ કેવી રીતે મૃત્યુને પામે છે?

Verse 14

स्वर्गं वा नरकं वापि कर्मणा केन गच्छति । मोक्षं वाऽथ महाभाग सर्वं मे विस्त राद्वद

કયા કર્મથી મનુષ્ય સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે? અને હે મહાભાગ, મોક્ષ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 15

भर्तृयज्ञ उवाच । धर्मी पापी तथा ज्ञानी तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः । धर्मात्संप्राप्यते स्वर्गः पापान्नरक एव च

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—અહીં ત્રણ ગતિઓ સ્મૃત છે: ધર્મી, પાપી અને જ્ઞાની. ધર્મથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે અને પાપથી નિશ્ચિતપણે નરક.

Verse 16

ज्ञानात्संप्राप्यते मोक्षः सत्यमेतन्मयोदितम् । एनमर्थं भविष्यं तु भीष्मं शांतनवं नृप

જ્ઞાનથી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—આ સત્ય મેં કહ્યું છે. હે નૃપ! આ જ ઉપદેશ ભવિષ્યમાં શાંતનુનંદન ભીષ્મ પાસેથી પણ ફરી સાંભળવામાં આવશે.

Verse 17

युधिष्ठिरो महाराज धर्मपुत्रो नृपोत्तमः । कृष्णेन सह राजेंद्र पितामहमपृच्छत

મહારાજ યુધિષ્ઠિર—ધર્મપુત્ર અને નૃપોમાં શ્રેષ્ઠ—હે રાજેન્દ્ર! કૃષ્ણ સાથે પિતામહ ભીષ્મને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच । कियंतो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह । केन पापेन गच्छंति तेषु सर्वेषु जंतवः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પિતામહ! યમલોકમાં કેટલા નરકો પ્રસિદ્ધ છે? અને કયા કયા પાપથી જીવીઓ તે બધામાં જાય છે?

Verse 19

श्रीभीष्म उवाच । एकविंशत्प्रमाणाः स्युर्नरका यममंदिरे । प्राणिनस्तेषु गच्छंति निजकर्मानुसारतः

શ્રીભીષ્મે કહ્યું—યમના ધામમાં નરકો એકવીસ ગણાય છે. પ્રાણીઓ પોતાના કર્માનુસાર તેમાં જાય છે.

Verse 20

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममंदिरे

યમના મંદિરમાં ચિત્ર અને વિચિત્ર નામના બે પ્રસિદ્ધ કાયસ્થ (લેખક) છે; તેઓ લેખા-જોખા લખનારા અને ધર્મવિદ છે.

Verse 21

चित्रोऽथ लिखते धर्मं सर्वं प्राणिसमुद्भवम् । विचित्रः पातकं सर्वं परमं यत्नमास्थितः

ત્યારે ચિત્ર સર્વ પ્રાણીઓમાંથી ઉદ્ભવતા દરેક ધર્મકર્મને લખે છે; અને વિચિત્ર પરમ પ્રયત્નથી દરેક પાપનો હિસાબ નોંધે છે।

Verse 22

यमदूताः सदैवाष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः । ये नयंति नरान्मृत्युलोकात्स्ववशगान्सदा

યમદૂત સદા આઠ છે, ધર્મરાજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા; તેઓ મૃત્યુલોકમાંથી મનુષ્યોને સતત લઈ જઈ પોતાના વશમાં કરે છે।

Verse 23

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः । सौम्यः शांतस्तथा नंदः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः

તેઓ આ રીતે સ્મરાય છે—કરાલ, વિકરાલ, વક્રનાસ, મહોદર, સૌમ્ય, શાંત, નંદ અને આઠમો સુવાક્ય।

Verse 24

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः । पापं जनं च ते सर्वे नयन्ति यमसादनम्

આમાંથી અગાઉ કહેલા રૌદ્રરૂપ ધરાવતાં ચારેય—તેઓ બધા પાપી જનને યમના સદનમાં લઈ જાય છે।

Verse 25

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्द्धराः । धर्मिणं ते जनं सर्वं नयंति यमसादनम्

બીજા ચાર સૌમ્ય અને મનોહર રૂપ ધારણ કરનાર તરીકે કહ્યા છે; તેઓ સર્વ ધર્મી જનને યમના સદનમાં લઈ જાય છે।

Verse 26

विमानेन समारूढमप्सरोगणसेवितम्

તેઓ ધર્માત્માને દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ કરાવે છે; અપ્સરાઓના ગણો સેવા કરી સન્માનપૂર્વક તેને ઘેરી રહે છે.

Verse 27

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च । एतेषां किंकरा ये च तेषां संख्या न जायते

જેમ કર્મલેખ લખાયેલો છે અને અધર્મથી ઉત્પન્ન પાપાચાર જેવો છે, તેમ અનુરૂપ તેમના દંડ-સેવકો પ્રગટ થાય છે—તેમની સંખ્યા ગણાતી નથી.

Verse 28

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम् । सहायार्थं यमेनात्र ज्वरयक्ष्मांतरस्थितम्

તેમના માટે એકસો આઠ વ્યાધિઓ નિર્ધારિત છે; અહીં જ્વર અને યક્ષ્મા વગેરે વચ્ચે સ્થિત રહી તે યમના સહાયક બને છે.

Verse 29

ते गत्वा व्याधयः पूर्वं वशे कुर्वंति मानवम्

એ વ્યાધિઓ પહેલાં જઈ મનુષ્યને પોતાના વશમાં કરી લે છે.

Verse 30

यमदूतास्ततो गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम् । वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः

પછી યમદૂતોએ જઈ નાભિમૂળમાં સ્થાન લે છે; વાયુરূপ ધારણ કરીને તેઓ સર્વજનને અદૃશ્ય રહે છે.

Verse 31

गच्छंति यममार्गेण देहं संस्थाप्य भूतले । षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः

તેઓ યમમાર્ગે આગળ વધે છે, દેહને ભૂમિ પર સ્થાપી. યમનો માર્ગ છ્યાસી હજાર (પરિમાણ) વિસ્તૃત કહેવાયો છે.

Verse 32

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता । स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि

ત્યાં વૈતરણિ નામની નદી પ્રાચીન કીર્તિથી પ્રસિદ્ધ છે. હે મહાભાગ, તે ત્યાં સદૈવ બે પ્રવાહોમાં વહેતી સ્થિત છે.

Verse 33

तत्र शोणितमेकस्मिन्स्रोतस्यस्या वह त्यलम् । शस्त्राणि च सुतीक्ष्णानि तन्मध्ये भरतर्षभ

ત્યાં તેની એક ધારામાં બહુ રક્ત વહે છે; અને તેના મધ્યમાં અતિ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.

Verse 34

मृत्युकाले प्रयच्छंति ये धेनुं ब्राह्मणाय वै । तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरंति च तां नृप

જે મૃત્યુકાળે બ્રાહ્મણને ગાય દાન આપે છે, તેઓ તે ગાયની પૂંછડીનો આશ્રય લઈને તે (વૈતરણિ) પાર કરે છે, હે નૃપ.

Verse 35

स्वबाहुभिस्तथैवान्ये शतयोजनविस्तृतम् । द्वितीयं चैव तत्स्रोतो वैतरण्या व्यवस्थितम् । तस्यास्तत्सलिलस्रावि गम्यं धर्मवतां सदा

બીજાઓ પોતાના જ બાહુબળથી પણ તેને પાર કરે છે. વૈતરણિનો બીજો પ્રવાહ સો યોજન વિસ્તૃત સ્થાપિત છે; તેની જલધારા ધર્મનિષ્ઠો માટે સદૈવ ગમ્ય છે.

Verse 36

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले व्यवस्थिते । ते गोपुच्छं समाश्रित्य तां तरंति पृथूदकाम् । अन्ये स्वबाहुभिः कृत्वा गोप्रदानविवर्जिताः

જે નર ગોદાન કરનાર છે, મૃત્યુકાળ ઉપસ્થિત થતાં તેઓ ગાયની પૂંછડીનો આશ્રય લઈને વિશાળ જળવાળી વૈતરણિ પાર કરે છે. ગોદાનથી વંચિત અન્યોએ તો પોતાના બાહુબળે જ તરવું પડે છે.

Verse 37

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं तस्माच्चैव विशेषतः । मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते य इच्छेद्गतिमात्मनः

આથી ગોદાન અવશ્ય કરવું જોઈએ; ખાસ કરીને જે વ્યક્તિ મૃત્યુકાળ આવે ત્યારે પોતાના માટે શુભ ગતિ ઇચ્છે, તેણે વિશેષરૂપે ગોદાન કરવું.

Verse 38

तस्या अनन्तरं यांति पापमार्गेण पापिनः । धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः

તેના તરત પછી પાપીઓ પાપમાર્ગે જાય છે; અને ધર્મનિષ્ઠો ઉત્તમ વિમાનોનો આશ્રય લઈને ધર્મમાર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 39

वैतरण्याः परं पारे पंचयोजनमायतम् । असिपत्रवनंनाम पापलोकस्य दुःखदम्

વૈતરણિના પરપારે પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત ‘અસિપત્રવન’ નામનું પ્રદેશ છે, જે પાપલોક માટે દુઃખદાયક છે.

Verse 40

तत्र लोहमयान्येवासिपत्राणां शतानि च । यानि कृन्तंति मर्त्यानां शरीराणि समंततः

ત્યાં લોખંડથી બનેલા ‘અસિપત્ર’—તલવાર સમાન પાંદડા—સૈકડો છે; તે મર્ત્યોના શરીરોને ચારે બાજુથી કાપે છે.

Verse 41

यैर्हृतं परवित्तं च कलत्रं च दुरात्मभिः । नव श्राद्धानि तेषां चेत्तस्मान्मुक्तिः प्रजायते

જેઓ દુરાત્માઓએ પરધન અને પરસ્ત્રી સુધી હરી લીધી છે, તેમના માટે જો નવ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે, તો તે યાતનામાંથી મુક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 42

तस्मात्परतरो ज्ञेयो विख्यातः कूटशाल्मलिः । अधोमुखाः प्रलंबंते तस्मिन्कंटकसंकुले

તેની પણ પરે વધુ ભયંકર સ્થાન પ્રસિદ્ધ છે—‘કૂટશાલ્મલી’; ત્યાં કાંટાઓથી ભરેલા ઝાડઝાંખરમાં તેઓ અધોમુખ થઈ લટકતા રહે છે.

Verse 43

अधस्ताद्वह्निना चैव दह्यमाना दिवानिशम् । विश्वासघातका ये च सर्वदैव सुनिर्दयाः । तस्मान्मुक्तिं प्रयांति स्म श्राद्धे ह्येकादशे कृते

જે વિશ્વાસઘાત કરે છે—સદા કઠોર અને નિર્દય—તેઓ નીચેની અગ્નિથી દિવસ-રાત દહે છે; પરંતુ એકાદશ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે તો તેઓ મુક્તિ પામે છે.

Verse 44

यंत्रात्मकस्ततः प्रोक्तो नरको दारुणाकृतिः । ब्रह्मघ्नास्तत्र पीड्यंते ये चाऽन्ये पापकर्मिणः

પછી દારુણ આકારવાળો ‘યંત્રાત્મક’ નામનો નરક વર્ણવાયો છે; ત્યાં બ્રહ્મહંત્યા કરનારાઓ અને અન્ય પાપકર્મીઓ પણ પીડાય છે.

Verse 45

श्राद्धेन द्वादशोत्थेन तेभ्यो दत्तेन पार्थिव । तस्मान्मुक्तिं प्रगच्छन्ति यन्त्राख्यनरकात्स्फुटम्

હે રાજન, દ્વાદશ શ્રાદ્ધ દ્વારા તેમને અપાયેલ અર્પણથી તેઓ ‘યંત્ર’ નામના નરકમાંથી નિશ્ચિતપણે મુક્તિ પામે છે.

Verse 46

ततो लोहसमाः स्तंभा ज्वलमाना व्यवस्थिताः । आलिंगंति च तान्सर्वान्परदाररताश्च ये

પછી લોખંડ સમા પ્રજ્વલિત સ્તંભો સ્થિત થાય છે; પરસ્ત્રીમાં આસક્ત એવા સર્વને તે સ્તંભો આલિંગન કરીને જકડી લે છે.

Verse 47

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

માસિક શ્રાદ્ધ વિધિપૂર્વક કરવાથી તેઓ તે દશામાંથી મુક્તિ પામે છે.

Verse 48

लोहदंष्ट्रास्ततो रौद्राः सारमेया व्यवस्थिताः । भक्षयंति च ते पापान्पृष्ठमांसा शिनो नरान् । त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

પછી લોખંડના દાંતવાળા ક્રૂર શ્વાનો તૈયાર ઊભા રહે છે; તેઓ પાપી નરોને ભક્ષે છે અને તેમની પીઠનું માંસ ખાય છે. ત્રૈપક્ષિક શ્રાદ્ધ કરવાથી તેઓ આ યાતનામાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 49

लोहचंचुमयाः काकाः संस्थितास्तदनंतरम् । सरागैर्लोचेनैर्यैश्च ईक्षिताः पर योषितः

તદનંતર લોખંડ જેવી ચાંચવાળા કાગડા ઊભા રહે છે; જેમની આંખો કામરાગથી ભરેલી હતી અને જેમણે પરસ્ત્રીઓને જોયા, તેઓ તેમને (યાતનાકાર રૂપે) જુએ છે.

Verse 50

तेषां नेत्राणि ते घ्नंति भूयो जातानि भूरिशः । द्विमासिकं च यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

તે તેમની આંખોને વારંવાર નાશ કરે છે; તે આંખો ફરી ફરી અનેકવાર ઊભી થાય છે. દ્વિમાસિક શ્રાદ્ધ કરવાથી તેમની મુક્તિ થાય છે.

Verse 51

ततः शाल्मलिकूटस्तु तथान्ये लोहकण्टकाः । तेषां मध्येन नीयंते पैशुन्यनिरता नराः । त्रिमासिकं तु यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ત્યારબાદ શાલ્મલીકૂટ તથા લોખંડના કાંટાવાળા અન્ય વનો આવે છે. નિંદા અને ચાડીમાં રત મનુષ્યોને તેમના મધ્યમાંથી હાંકી લઈ જવાય છે. ત્રિમાસિક શ્રાદ્ધ કરવાથી તેમને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 52

रौरवोऽथ सुविख्यातो दारुणो नरको महान् । ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः स महाक्लेशकारकः

પછી ‘રૌરવ’ નામે સુવિખ્યાત, દારુણ મહાન નરક છે. તે બ્રાહ્મણહંતાઓ માટે નિર્ધારિત છે અને મહાક્લેશ કરાવનાર છે.

Verse 53

छिद्यंते विविधैः शस्त्रैस्तत्रस्था ये मुहुर्मुहुः । चतुर्मासिकश्राद्धेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

ત્યાં રહેનારા જીવો વિવિધ શસ્ત્રોથી વારંવાર કાપવામાં આવે છે. ચતુર્માસિક શ્રાદ્ધ કરવાથી તેમને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 54

अपरस्तु समाख्यातः क्षारोदस्तु सुदारुणः । कृतघ्नानां समादिष्टः सदैव बहुवेदनः

બીજું ‘ક્ષારોદ’ નામે પ્રસિદ્ધ, અતિ દારુણ નરક છે. તે કૃતઘ્નો માટે નિર્ધારિત છે અને સદૈવ અનેક પ્રકારની પીડા આપે છે.

Verse 55

अधोमुखा ऊर्ध्व पादाः पीड्यंते यत्र लंबिताः । पञ्चमासिकदानेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

જ્યાં તેમને ઊંધા લટકાવવામાં આવે છે—મુખ નીચે, પગ ઉપર—અને ત્યાં તેઓ પીડાય છે. પંચમાસિક દાન કરવાથી તેમને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 56

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः । तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः । दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च

ત્યારપછી કુંભીપાક નામના ભયાનક નરક વિશે જાણવું જોઈએ, જ્યાં લોકો અને બાળકોની હત્યા કરનારાઓને ઉકળતા તેલમાં નાખીને દંડ આપવામાં આવે છે.

Verse 57

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः । षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात्

વિશ્વાસઘાત કરનારા મનુષ્યો રૌદ્ર નામના નરકમાં પડે છે. ષણ્માસિક દાન (છ મહિનાનું દાન) કરવાથી તેઓ ત્યાંના સંકટમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 58

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः । तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः । सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

સાપ અને વીંછીઓથી ભરેલા અન્ય એક નરક વિશે સાંભળ્યું છે. જગતમાં જે દંભી અને નરાધમ છે, તેઓ ત્યાં જાય છે. સપ્તમાસિક દાનથી તેમની મુક્તિ થાય છે.

Verse 59

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः । वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः

તેમજ સંવર્તક નામનું અન્ય એક નરક કહેવાયું છે. વેદોનું અપમાન કરનારા અને સાધુઓની નિંદા કરનારા દુરાત્માઓ ત્યાં જાય છે.

Verse 60

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः । स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः

ત્યાં અગ્નિથી બનેલા ચીપિયાઓ વડે તેમની જીભ ખેંચી કાઢવામાં આવે છે. જેઓ પોતાના સ્વાર્થ માટે જૂઠું બોલે છે, તેમના શરીરને કૂતરાઓ ખાય છે.

Verse 61

परार्थेऽपि च ये ब्रूयुस्तेषां गात्राणि कृत्स्नशः । अष्टमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

જે પરહિત માટે પણ અસત્ય બોલે છે, તેમના સર્વ અંગો સંપૂર્ણ રીતે પીડિત થાય છે. અષ્ટમાસિક દાનથી તેમની મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 62

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान् । तत्र ते यांति वै मूढाः कूटसाक्ष्यिप्रदा नराः

અગ્નિકૂટ અને મહાપ્લાવ—આ અત્યંત દારુણ મહાન નરક છે. કૂટસાક્ષી આપનારા મોહગ્રસ્ત મનુષ્યો ત્યાં જાય છે.

Verse 63

तत्रस्था यातनां रौद्रां सहं तेऽतीव दुःखिताः । नवमासिकदानं च तेषामाह्लादनं परम्

ત્યાં રહીને તેઓ ભયંકર યાતનાઓ સહે છે અને અત્યંત દુઃખિત રહે છે. તેમના માટે નવમાસિક દાન પરમ સાંત્વના બને છે.

Verse 64

ततो लोहमयैः कीलैः संचितोऽन्यः समंततः । तत्र चाग्निप्रदातारः स्त्रीणां हन्तार एव च

પછી એક બીજો (નરક) છે, જે ચારેય તરફ લોખંડના કીલાઓથી ભરેલો છે. ત્યાં આગ લગાવનારા અને સ્ત્રીહંતક મનુષ્યો જાય છે.

Verse 66

ततोंऽगारमयैः पुंजैरावृताभूः समंततः । स्वामिद्रोहरतास्तत्र भ्राम्यंते सर्वतो दिशः

પછી ભૂમિ ચારેય તરફ સળગતા અંગારાના ઢગલાઓથી ઢંકાયેલી રહે છે. ત્યાં સ્વામીદ્રોહમાં રત લોકો સર્વ દિશામાં ભટકે છે.

Verse 67

एकादशोद्भवं दानं तत्र मुक्त्यै प्रजायते । संतप्तसिकतापूर्णो नरको दारुणाकृतिः

ત્યાં મુક્તિ માટે ‘એકાદશ’‑સંબંધિત દાનનું પ્રાદુર્ભાવ કહેવાય છે. તેમજ ત્યાં તપ્ત રેતથી ભરેલું, ભયંકર આકારનું નરક પણ છે.

Verse 68

स्वामिनं चागतं दृष्ट्वा पलायनपरायणाः । ये भवन्ति नरास्तत्र पच्यंते तेऽपि दुःखिताः । तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चैवोपतिष्ठति

સ્વામી આવ્યા છે એમ જોઈને જે લોકો ભાગવા જ તત્પર બને છે, તેઓ ત્યાં દુઃખમાં ‘પકવાય’ છે અને અત્યંત પીડિત રહે છે. તેમના માટે દ્વાદશમાસીય (વાર્ષિક) શ્રાદ્ધ પણ કર્તવ્ય બને છે.

Verse 69

यत्किंचिद्दीयते तोयमन्नं वा वत्सरांतरे । प्रभुंजते च तन्मार्गे प्रदत्तं निजबान्धवैः

વર્ષ દરમ્યાન જે કંઈ પાણી કે અન્ન દાન કરવામાં આવે છે, માર્ગમાં તેઓ એ જ ભોગવે છે—જે તેમના પોતાના બંધુઓએ અર્પણ કર્યું હોય.

Verse 70

ततः संवत्सरादूर्ध्वं निजकर्मसमुद्भवम् । शुभाशुभं प्रपद्यंते धर्मराजसमीपगाः

પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ, ધર્મરાજની સમીપે પહોંચીને તેઓ પોતાના કર્મોથી ઉત્પન્ન શુભ કે અશુભ ફળને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 71

एवं पंचदशैतानि संसेव्य नरकाणि ते । प्राप्नुवंति ततो जन्म मर्त्यलोके पुनर्नराः

આ રીતે તે પંદર નરકોનો ભોગ ભોગવીને, પછી તેઓ ફરી મર્ત્યલોકમાં માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 72

प्राप्नुवंति विदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः । नित्यं तर्पणदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

જે હેતુવાદી (તર્કપ્રધાન) હોય છે, તેઓ વિદેશમાં જન્મ પામે છે; છતાં નિત્ય તર્પણ-દાન કરવાથી તેમના પિતૃઓને તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 73

स्वामिद्रोहरता ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः । हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

જે સ્વામીદ્રોહમાં રત હોય અને કુશાસનવાળા રાજ્યમાં જન્મ પામે—‘હંતકાર’ નામના અર્પણથી તેમને તૃપ્તિ થાય છે।

Verse 74

अदत्त्वा ये नरोऽश्नंति पितृदेवद्विजातिषु । दुर्भिक्षे जन्म तेषां तु तेन पापेन जायते

જે લોકો પિતૃઓ, દેવો અને દ્વિજોને ભાગ આપ્યા વિના ભોજન કરે છે—તે પાપથી તેઓ દુર્ભિક્ષ અને અભાવમાં જન્મે છે।

Verse 76

ये प्रकुर्वंति दम्पत्योर्भेदं वै सानुरागयोः । परस्परमसत्यानि तेषां भार्याऽसती भवेत्

જે પ્રેમાળ પતિ-પત્ની વચ્ચે ભેદ પેદા કરે અને એકબીજા વિરુદ્ધ અસત્ય બોલાવે—એવા પુરુષની પત્ની અસતી બને છે।

Verse 77

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते दश ब्रूते क्रुधान्विता । विरूपा भ्रममाणा च सर्वलोकविगर्हिता । कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत्

એક વાત કહેતાં જ તે ક્રોધથી દસ વાતો બોલે છે; કુરુપ, ભટકતી અને સર્વ લોકો દ્વારા નિંદિત બને છે. છતાં કન્યાદાનના પુણ્યફળથી તેમને અને તે સ્ત્રીઓને ત્યાં સુખ થાય છે।

Verse 78

कन्यकादानविघ्नं हि विक्रयं वा करोति यः । स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित्

જે કન્યાદાનમાં વિઘ્ન કરે છે અથવા કન્યાનો વેચાણ કરે છે, તે માત્ર કન્યાઓને જ જન્મ આપે છે; તેને કદી પુત્ર થતો નથી।

Verse 79

जायंते ताश्च बंधक्यो विधवा दुर्भगास्तथा । कन्यादानफल प्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते

તેઓ બંધક સ્ત્રીઓ, વિધવા અને દુર્ભાગ્યવતી રૂપે જન્મે છે; પરંતુ કન્યાદાનના પુણ્યફળથી તેમને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 80

यैर्हृतानि च रत्नानि तथा शास्त्रांतराणि च । ते दरिद्राः प्रजायंते मूकाः खंजा विचक्षुषः । तेषां शास्त्र प्रदानेन इह सौख्यं प्रजायते

જેઓએ રત્નો તથા શાસ્ત્રગ્રંથો ચોર્યા છે, તેઓ દરિદ્ર, મૂંગા, લંગડા અને દૃષ્ટિદોષવાળા બની જન્મે છે; શાસ્ત્રદાનથી તેમને આ લોકમાં સુખ મળે છે।

Verse 81

एते तु नरकाः प्रोक्ता मर्त्यलोकसमुद्भवाः । एतैर्विज्ञायते सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम्

આ નરકો મર્ત્યલોકમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહ્યા છે; એમના દ્વારા કરાયેલું સર્વ શુભ-અશુભ કર્મ તેનું યથાર્થ ફળ સાથે જાણી શકાય છે।

Verse 82

तीर्थयात्राफलैस्तस्य ततः शुद्धिः प्रजायते

ત્યારબાદ તીર્થયાત્રાના ફળોથી તેને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 83

भीष्म उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि नराधिप । एकविंशत्प्रमाणं च नरकाणां यथा स्थितम्

ભીષ્મે કહ્યું—હે નરાધિપ! તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને જણાવ્યું; એકવીસ નરકોનું પ્રમાણ અને તેમની યથાસ્થિત વ્યવસ્થા પણ।

Verse 84

भूयश्च पृच्छ राजेंद्र संदेहो यो हृदि स्थितः

હે રાજેન્દ્ર! ફરી પૂછ; હૃદયમાં જે કોઈ સંદેહ સ્થિત છે તે જણાવ।

Verse 226

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनंनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં, ભીષ્મ-યુધિષ્ઠિર સંવાદ અંતર્ગત ‘વિવિધ દુરિતોથી પ્રાપ્ત એકવીસ નરકયાતનાઓ તથા તેમના નિવારણના ઉપાયોનું વર્ણન’ નામનો ૨૨૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 685

तत्र धावंति दुःखार्तास्ताड्यमानाश्च किंकरैः । दशमासिकजं दानं तत्र तेषां प्रमुक्तये

ત્યાં તેઓ દુઃખથી પીડિત થઈ દોડધામ કરે છે અને દંડના સેવકો દ્વારા તાડિત થાય છે; ત્યાંથી તેમની મુક્તિ માટે દશમાસિક વ્રતસંબંધિત દાનને ઉપાય કહેવાયું છે।

Verse 758

क्षयाहे श्राद्धसंप्राप्तौ तत स्तृप्तिः प्रजायते

ક્ષયતિથિના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે ત્યારે, (પિતૃઓને) તૃપ્તિ અને પરિપૂર્ણતા ઉત્પન્ન થાય છે।