Adhyaya 208
આ અધ્યાયમાં વિશ્વામિત્ર એક રાજાને સ્તરબદ્ધ માહાત્મ્યરૂપે કથા કહે છે. ઇન્દ્રના પ્રસંગ પછી ગૌતમનો ક્રોધ વર્ણવાય છે; ત્યારબાદ શતાનંદ પોતાની માતા અહલ્યાની સ્થિતિ માટે કરુણ વિનંતી કરે છે અને શૌચ-અશૌચ તથા શુદ્ધિનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. ગૌતમ અશુદ્ધિની કઠોરતા સમજાવી કહે છે કે સામાન્ય પ્રાયશ્ચિત્તોથી અહલ્યાનું ઉદ્ધાર શક્ય નથી; ત્યારે શતાનંદ પરમ ત્યાગવ્રતનો સંકલ્પ કરે છે. પછી ગૌતમ ભવિષ્યનો ઉપાય જણાવે છે—સૂર્યવંશમાં રામ અવતાર લઈને રાવણવધ કરશે અને તેમના સ્પર્શમાત્રથી અહલ્યા મુક્ત થશે. રામાવતાર પ્રસંગે વિશ્વામિત્ર યુવાન રામને યજ્ઞરક્ષા માટે લઈ જાય છે; માર્ગમાં શાપથી શિલારૂપ બનેલી અહલ્યાને સ્પર્શ કરાવતાં તે ફરી માનવરૂપ પામે છે, ગૌતમ પાસે જઈ પૂર્ણ પ્રાયશ્ચિત્ત માગે છે. ગૌતમ અનેક ચાંદ્રાયણ, કૃચ્છ્ર, પ્રાજાપત્ય વ્રતો અને તીર્થસેવાનો વિધાન કરે છે. અહલ્યા તીર્થયાત્રા કરીને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે પહોંચે છે, જ્યાં દેવદર્શન સહેલાઈથી થતું નથી. તે ઘોર તપ કરે છે અને નજીક એક લિંગ સ્થાપે છે; પછી શતાનંદ પણ આવી સાથે તપ કરે છે. અંતે ગૌતમ આવી વધુ કઠોર તપથી હાટકેશ્વરને પ્રગટ કરવાનું નક્કી કરે છે; દીર્ઘ તપના ફળે લિંગ પ્રગટ થાય છે અને શિવ સాక్షાત્ દર્શન આપી ક્ષેત્રની મહિમા તથા કુટુંબની ભક્તિ સ્વીકારે છે. ગૌતમ વર માગે છે કે અહીં દર્શન-પૂજાથી મહાપુણ્ય મળે અને નિર્ધારિત તિથિએ ભક્તોને શુભ લોકપ્રાપ્તિ થાય. અંતમાં કહે છે કે આ સ્થાનોની કૃપાથી નૈતિક રીતે પતિત લોકો પણ પુણ્ય તરફ વળે છે, તેથી દેવો ચિંતિત થઈ ઇન્દ્રને યજ્ઞ, વ્રત, દાન વગેરે વ્યાપક ધર્માચરણ ફરી પ્રવર્તાવવાની વિનંતી કરે છે, જેથી ધર્મવ્યવસ્થા સંતુલિત રહે. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના કેટલાક પાપ શમન થવાની પ્રતિજ્ઞા છે.
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्र उवाच । एवं शक्रे दिवं प्राप्ते देवेषु सकलेषु च । गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्कोपेन महता ज्वलन्
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—આ રીતે શક્ર સ્વર્ગે ગયો અને સર્વ દેવતાઓ પણ વિદાય થયા પછી, ગૌતમ મહર્ષિ મહાન ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ પોતાના આશ્રમમાં પરત આવ્યા।
Verse 2
ततः स कथयामास सर्वं देवविचेष्टितम् । वरदानं च शक्राय शता नन्दस्य चाग्रतः
પછી તેમણે દેવતાઓની સર્વ ચેષ્ટાઓ વર્ણવી અને શક્રને અપાયેલું વરદાન પણ શતાનંદની સમક્ષ જણાવ્યું।
Verse 3
तच्छ्रुत्वा पितरं प्राह विनयावनतः स्थितः । तातांबाया न कस्मात्त्वं प्रसादं प्रकरोषि मे
તે સાંભળી તે વિનયથી નમ્ર બની ઊભો રહી પિતાને બોલ્યો—“તાતા, મારી માતા વિષે તમે મને પ્રસન્નતા કેમ નથી આપતા?”
Verse 4
उत्थापने न ते किञ्चिदसाध्यं विद्यते विभो । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मम चांबया
હે વિભો, પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં તમને કશું અશક્ય નથી; તેથી મારા પર કૃપા કરો, જેથી મારી માતા સાથે મારું પુનર્મિલન થાય।
Verse 5
समागमो मुनिश्रेष्ठ दीनस्योत्कण्ठितस्य च । तस्मादुत्थाप्य तां तूर्णं प्रायश्चित्तविधिं ततः । तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! દીન અને ઉત્કંઠિત જન માટે સમાગમ જ એકમાત્ર આશ્રય છે. તેથી તેને ત્વરિત ઊભી કરો; પછી પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ નિર્ધારિત કરો. તેથી મને તરત ઉપદેશ આપો જેથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય.
Verse 6
गौतम उवाच । मद्यावलिप्तभांडस्य यदि शुद्धिः प्रजायते । तत्स्त्रीणां जायतेशुद्धिर्योनौ शुक्राभिषेचनात्
ગૌતમ બોલ્યા—જો મદ્યથી લિપ્ત પાત્રની પણ શુદ્ધિ થઈ શકે, તો એ જ રીતે સ્ત્રીની પણ શુદ્ધિ થાય છે, ભલે તેની યોનિમાં શુક્રનો અભિષેક થયો હોય.
Verse 7
ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौंजीहोमेन शुध्यति । तिंगिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता
બ્રાહ્મણ સૂરા પીધા પછી પણ મૌંજી-હોમથી શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ તિંગિની-સાધના કરી લીધા છતાં અધર્મમાં પડેલી સ્ત્રી શુદ્ધ થતી નથી.
Verse 8
मद्यभांडमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम् । विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति । यस्या रेतोऽथ संक्रांत मुदरांतेऽन्यसंभवम्
મદ્યપાત્ર પણ યોગ્ય રીતે અગ્નિથી શુદ્ધ કરાય તો નિર્મળ બને છે; તેમ જ અગ્નિદગ્ધ થવાથી સ્ત્રી પણ શુદ્ધ થાય છે—જેના ગર્ભમાં પરપુરુષનું રેત સંક્રાંત થઈ, ઉદરાંતરે અન્ય-સમ્ભવ સંતાન સ્થિર થયું હોય.
Verse 9
एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला । विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन
આ જ કારણથી, હે પુત્ર, તારી માતાને મેં તે શિલા-રૂપે નિર્ધારિત કરી છે; કારણ કે તેના માટે કોઈ રીતે પણ શુદ્ધિ શક્ય નથી.
Verse 10
शतानन्द उवाच । यद्येवं साधयिष्यामि तत्कृतेऽहं हुताशनम् । विषं वा भक्षयिष्यामि पतिष्यामि जलाशये
શતાનંદ બોલ્યો—જો એમ જ હોય, તો તે કાર્યસિદ્ધિ માટે હું અગ્નિ-પરીક્ષા સ્વીકારીશ; અથવા વિષ ભક્ષીશ; અથવા જળાશયમાં પડી જઈશ—કોઈ પણ રીતે તેને સિદ્ધ કરીશ।
Verse 11
मातुर्वियोगतस्तात सत्यमेतन्मयोदितम् । धर्मद्रोणाः स्थिताश्चान्ये मन्वाद्या मुनयस्तथा
હે તાત, માતૃવિયોગને કારણે મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય જ છે. અન્ય પણ સાક્ષીરૂપે ઊભા છે—ધર્મદ્રોણો, તથા મનુ આદિ મુનિઓ પણ।
Verse 12
इतिहासपुराणानि वेदांतानि बहूनि च । संचिंत्य तात सर्वाणि देहि शुद्धिं ममापि ताम् । मम मातुः करिष्यामि नो चेत्प्राणपरिक्षयम्
હે તાત, સર્વ ઇતિહાસ-પુરાણો અને અનેક વેદાંત-ઉપદેશો વિચાર કરીને મને પણ એ શुद्धિ આપો. હું મારી માતા માટે તે સિદ્ધ કરીશ; નહીંતર પ્રાણત્યાગ કરીશ।
Verse 13
विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः प्राह तं सुतम् । परिष्वज्य स्वबाहुभ्यां मूर्ध्न्याघ्राय ततः परम्
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—એ સાંભળી અને લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને ગૌતમએ પોતાના પુત્રને કહ્યું. પોતાની બાહોમાં તેને આલિંગન કરીને, તેના મસ્તકને સ્નેહથી ચુંબન/ઘ્રાણ કરીને, પછી આગળ બોલ્યા।
Verse 14
यद्येवं वत्स मा कार्षीः साहसं पापसंभवम् । आत्मदेहविघातेन श्रूयतां वचनं मम
જો એમ જ હોય, વત્સ, તો પોતાના દેહને હાનિ પહોંચાડી પાપજનક સાહસ ન કર. મારું વચન સાંભળ।
Verse 15
मेध्यत्वे तव मातुश्च शुद्धिर्ज्ञाता मया पुरा । यया सा मम हर्म्यार्हा भविष्यति न संशयः
મેં બહુ પહેલાં તારી માતાની મેધ્યતા માટેની શુદ્ધિ જાણી લીધી હતી. તે શુદ્ધિથી તે ફરી પવિત્ર બની મારા ગૃહને યોગ્ય થશે—એમાં સંશય નથી।
Verse 18
उत्पत्स्यते रवेर्वंशे रामरूपी जना र्दनः । रावणस्य वधार्थाय मानुषं रूपमास्थितः । तस्य पादस्य संस्पर्शाद्भूयः शुद्धा भविष्यति । तस्मात्प्रतीक्ष्य तावत्त्वमौत्सुक्यं व्रज पुत्रक । एतत्सम्यङ्मया ज्ञातं वत्स दिव्येन चक्षुषा
રવિના વંશમાં જનાર્દન રામરૂપે જન્મ લેશે. રાવણવધ માટે માનવદેહ ધારણ કરીને, તેમના ચરણસ્પર્શથી આ/તે ફરી શુદ્ધ થશે. તેથી તેટલા સમય સુધી રાહ જો; પુત્રક, ઉતાવળ છોડ. વત્સ, દિવ્ય દૃષ્ટિથી મેં આ સત્ય જાણ્યું છે।
Verse 19
एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा शतानन्दः प्रहर्षितः । स्थितः प्रतीक्षमाणस्तु तं कालं मातृवत्सलः
આ સાંભળી શતાનંદ આનંદિત થઈ “તથાસ્તુ” કહી, માતૃવત્સલ બની તે નિર્ધારિત સમયની રાહ જોતો ત્યાં જ રહ્યો।
Verse 20
ततः कालेन महता रामरूपी जनार्दनः । रावणस्य वधार्थाय जातो दशरथालये
પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ જનાર્દન રામરૂપે રાવણવધ માટે દશરથના ગૃહમાં જન્મ્યા।
Verse 21
स मया भगवा विष्णुर्बालभावेन संस्थितः । निजयज्ञस्यरक्षार्थं समानीतः स्वमाश्रमम् । राक्षसानां विनाशाय यज्ञकर्मविनाशिनाम्
એ જ ભગવાન વિષ્ણુ બાળભાવમાં સ્થિત હતા; મારા યજ્ઞની રક્ષા માટે મેં તેમને મારા આશ્રમમાં લાવ્યા, યજ્ઞકર્મ નાશ કરનારા રાક્ષસોના વિનાશ માટે।
Verse 22
हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः । अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनंदनः
તે ઉગ્ર રાક્ષસો સંહારાયા ત્યારે મારો યજ્ઞ પૂર્ણ થયો. ત્યારબાદ રઘુકુલનંદનને હું સ્વયં અયોધ્યામાં લઈ ગયો.
Verse 23
सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः । श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम्
સીતાના વિવાહાર્થે લક્ષ્મણ સાથે તે આગળ વધ્યો; તેણે તેના સ્વયંવરનું અને ત્યાં ભેગા થયેલા રાજાઓના સમાગમનું વર્ણન સાંભળ્યું.
Verse 24
ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे । अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा
પછી માર્ગમાં ગૌતમના શુભ આશ્રમમાં મેં અહલ્યાને જોઈ—તે શિલારૂપે હતી, કદ-પ્રમાણે અત્યંત વિશાળ.
Verse 25
ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना । मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः । शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः
ત્યારે મેં રામને કહ્યું—“વત્સ, તારા હાથથી આને સ્પર્શ કર; જેથી ગૌતમ મુનિની પ્રિયા પત્ની ફરી માનવત્વ પામે. શાપદોષથી તે સન્મુનિની પ્રિયા આ શિલા બની ગઈ છે.”
Verse 26
अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् । पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतू हलसमन्वितः
ત્યારે રાજશ્રેષ્ઠ રામે મારા વચનથી કોઈ સંકોચ વિના તે શિલાને સ્પર્શ કર્યો; તેના હૃદયમાં પવિત્ર કૌતૂહલ ભરેલું હતું.
Verse 27
अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैवांगना मुनेः । शुशुभे मानुषी जाता दिव्यरूपवपुर्धरा
ત્યારે રામના સ્પર્શથી મુનિની પત્ની તરત જ ફરી માનવી બની અને દિવ્ય રૂપ-સૌંદર્યવાળું દેહ ધારણ કરીને તેજસ્વી રીતે શોભી ઊઠી।
Verse 28
ततः सा लज्जयाऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् । स्मरमाणाऽत्मनः कृत्यं यच्छक्रेण समन्वितम्
પછી તે લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈ ગૌતમને પ્રણામ કરીને, શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે સંકળાયેલું પોતાનું તે કૃત્ય સ્મરવા લાગી।
Verse 29
प्रायश्चित्तं मम स्वामिन्देहि सर्वमशेषतः । यन्नरस्य समायोगे परस्याह प्रजापतिः
‘હે સ્વામી! મને સંપૂર્ણ પ્રાયશ્ચિત્ત શેષ ન રાખીને આપો—પરસ્ત્રી/પરપુરુષ સાથેના અનુચિત સંયોગ માટે પ્રજાપતિએ જે કહ્યું છે તે મુજબ।’
Verse 30
अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः । येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात्
‘આ કાર્ય દુરઘટ હોય તોય હું નિઃસંદેહ કરીશ—નિર્ધારિત પુરશ્ચરણ વ્રતોનું આચરણ કરીને, જેથી મને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય।’
Verse 31
ततः संचिंत्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा । कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम्
ત્યારે ગૌતમે લાંબો વિચાર કરીને કહ્યું—‘સો ચાન્દ્રાયણ વ્રતો અને એક હજાર કૃચ્છ્ર તપશ્ચર્યા કર।’
Verse 32
प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणा । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु यानि तीर्थानि भूतले । तेषां संदर्शनात्सम्यक्ततः शुद्धिमवाप्स्यसि
તીર્થયાત્રામાં પરાયણ રહીને તું દસ હજાર પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કર. ભૂતલ પર અષ્ટષષ્ટિ તીર્થો છે; તેમનું વિધિપૂર્વક દર્શન કરવાથી તું અંતે શુદ્ધિ પામશે.
Verse 33
सा तथैति प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा । अष्टषष्टिसु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्
તેણે તેવી જ પ્રતિજ્ઞા કરીને, નિત્ય વ્રત-નિયમોમાં પરાયણ રહી, ક્રમશઃ અષ્ટષષ્ટિ તીર્થોમાં ગઈ—વારાણસીથી આરંભ કરીને અન્યત્ર.
Verse 34
बभ्राम तानि लिंगानि पूजयन्ती प्रभक्तितः । क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम्
તે તે લિંગોમાં ભ્રમણ કરીને પરમ ભક્તિથી પૂજા કરતી રહી; અને ક્રમશઃ આગળ વધીને હાટકેશ્વરના પાવન સાન્નિધ્યે પહોંચી.
Verse 35
यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान् । पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः
એ સાધ્વી જોતાં જ એક મહાન નાગબિલ પ્રગટ થયું; પાતાળથી ઉત્પન્ન કહેવાતો તે માર્ગ સ્વયં નાગથી જ ભરાઈ ગયો.
Verse 36
गच्छंति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः । हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः
એ જ માર્ગે પૂર્વે તીર્થયાત્રામાં પરાયણ મુનિશ્રેષ્ઠો હાટકેશ્વર દેવના દર્શનાર્થે જતા હતા.
Verse 37
अथ सा चिन्तयामास न दृष्टे तु सुरेश्वरे । हाटकेश्वरदेवे च न हि यात्राफलं लभेत्
ત્યારે તેણીએ મનમાં વિચાર્યું—જો દેવોના અધિપતિ શ્રી હાટકેશ્વર દેવના દર્શન ન થાય, તો યાત્રાનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી।
Verse 38
तस्मात्तपः करि ष्यामि स्थित्वा चैव सुदुष्करम् । येनाहं तत्प्रभावेन तं पश्यामि सुरेश्वरम्
અતએવ હું તપ કરીશ—અતિ કઠિન નિયમમાં સ્થિર રહીને—તે તપના પ્રભાવથી દેવાધિપતિના દર્શન કરીશ।
Verse 39
एवं सा निश्चयं कृत्वा तपस्तेपे सुदुष्करम् । दर्शनार्थं हि देवस्य पातालनिलयस्य च
આ રીતે નિશ્ચય કરીને, પાતાળનિવાસી તે દેવના દર્શનાર્થે તેણીએ અત્યંત કઠિન તપ કર્યું।
Verse 40
पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया । वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी
ઉનાળામાં તેણીએ પંચાગ્નિ-સાધના કરી, હેમંતમાં જળનો આશ્રય લીધો, અને વર્ષાકાળમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કર્યું—આ રીતે તે સાચી તપસ્વિની બની।
Verse 41
हरलिंगं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना चांतिके तदा । त्रिकालं पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः
પછી તેણીએ નજીકમાં પોતાના નામે હરલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને ગંધ, પુષ્પ તથા અનુલેપનથી ત્રિકાળ પૂજા કરી।
Verse 42
एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः । न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्
આ રીતે ઘોર તપમાં લીન રહી છતાં તેનો ઘણો સમય વીતી ગયો; છતાં હાટકેશ્વરનું દર્શન થયું નહીં, તેમનું પ્રાકટ્ય પણ થયું નહીં।
Verse 43
कस्यचित्त्वथ कालस्य शतानन्दश्च तत्सुतः । स तामन्वेषमाणस्तु तस्मिन्क्षेत्रे समागतः । मातृस्नेह परीतात्मा तीर्थान्वेषणतत्परः
થોડા સમય પછી તેનો પુત્ર શતાનંદ તેને શોધતો શોધતો તે પુણ્યક્ષેત્રમાં આવી પહોંચ્યો; માતૃસ્નેહથી ભરેલું હૃદય લઈને તે તીર્થોની શોધમાં તત્પર હતો।
Verse 44
अथ तां तत्र संवीक्ष्य दारुणे तपसि स्थिताम् । प्रणिपत्य स्थितो दीनः सदुःखो वाक्यमब्रवीत्
પછી તેને ત્યાં કઠોર તપમાં સ્થિત જોઈ, તે નમસ્કાર કરીને દીન બની ઊભો રહ્યો; દુઃખથી વ્યાકુલ થઈ આ વચનો બોલ્યો।
Verse 45
किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम् । सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च
અહીં એટલું ભયંકર તપ કરીને શરીરને શા માટે કષ્ટ આપો છો? સડસઠ તીર્થોમાં જે જે લિંગો છે, તેમાં—
Verse 46
माहेश्वराणि लिंगानि तानि दृष्टानि च त्वया । एतत्पातालसंस्थं च हाटकेश्वरसंज्ञितम्
તે માહેશ્વર લિંગો તો તમે જોઈ લીધાં છે; પરંતુ પાતાળમાં સ્થાપિત અને ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ આ (લિંગ) તો—
Verse 47
न पश्यति नरः कश्चिद्दृष्टं क्षेत्रे न केनचित् । तेन शुद्धिश्च संजाता स्वभर्त्रा विहिता तु या
કોઈ પુરુષ તેને જોતો નથી; આ પુણ્યક્ષેત્રમાં તે કોઈએ પણ જોયું નથી. તેમ છતાં એ જ વ્રતાચરણથી તમારા સ્વભર્તાએ વિધેલી શુદ્ધિ નિશ્ચયે સિદ્ધ થઈ છે.
Verse 48
तस्मादागच्छ गच्छामस्ताताश्रामपदे शुभे । त्वन्मार्गं वीक्षते तातः कर्षुको वर्षणं यथा
અતએવ આવો—ચાલો આપણે શુભ આશ્રમસ્થાને જઈએ. તમારા પિતા તમારા માર્ગને નિહાળી રહ્યા છે, જેમ ખેડૂત વરસાદની રાહ જુએ છે.
Verse 49
आहिल्योवाच । यावत्पश्यामि नो देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । तावद्गच्छामि नो गेहं यदा पश्यामि तं हरम्
આહિલ્યા બોલી—હાટકેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ દેવનું દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી હું ઘેર નહીં જાઉં. તે હર (શિવ) ને જોઈને જ હું પાછી ફરું.
Verse 50
तदा यास्ये गृहं पुत्र निश्चयोऽयं मया कृतः
ત્યારે જ હું ઘેર જઈશ, પુત્ર—આ નિશ્ચય મેં કર્યો છે.
Verse 51
तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह ह्येष चेन्निश्चयस्तव । मयाऽपि तातपार्श्वे तु प्रगंतव्यं त्वयाप
આ સાંભળીને તેણે પણ કહ્યું—જો આ તમારો દૃઢ નિશ્ચય હોય, તો મને પણ તમારી સાથે મારા પિતાના સાન્નિધ્યે જવું જોઈએ.
Verse 52
एवमुक्त्वा ततः सोपि स्थापयामास शांभ वम् । लिंगं च पूजयामास त्रिकालं तपसि स्थितः
આ રીતે કહી તેણે શાંભવ (શૈવ) લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને તપમાં સ્થિત રહી ત્રિકાળ લિંગપૂજા કરી।
Verse 53
शतानन्दस्तु राजर्षिः गन्धपुष्पानुलेपनैः । नैवेद्यैर्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः पर्यतोषयत्
રાજર્ષિ શતાનંદે સુગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી, વિવિધ નૈવેદ્યોથી તથા વેદોક્ત સૂક્તોથી પ્રભુને પરિતોષ આપ્યો।
Verse 54
षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च । एवं तस्याऽपि संस्थस्य गतः कालो महान्मुने । न च तुष्यति देवेश स्ताभ्यां द्वाभ्यां कथञ्चन
તે છઠ્ઠા અન્નકાળે જ ભોજન કરતો અને વ્રત-ચર્યામાં રત રહેતો; હે મહામુને, આમ તપમાં સ્થિત રહી લાંબો સમય વીતી ગયો, છતાં દેવેશ માત્ર એ બે દ્વારા કશી રીતે તૃપ્ત ન થયો।
Verse 55
ततः कालेन महता गौतमोऽपि महामुनिः । आजगाम स्वयं तत्र पुत्रदर्शनलालसः
પછી લાંબા સમય પછી મહામુનિ ગૌતમ પોતે જ ત્યાં આવ્યા, પુત્રદર્શનની લાલસાથી।
Verse 56
स दृष्ट्वा भार्यया सार्धं पुत्रं तपसि संस्थितम् । तुतोष प्रथमं तावत्पश्चादुःखसमन्वितः
પત્ની સાથે તપમાં સ્થિત પુત્રને જોઈ તે પ્રથમ તો પ્રસન્ન થયો; પછી દુઃખથી ભરાઈ ગયો।
Verse 57
अहो बत महत्कष्टं पुत्रो मे कृशतां गतः । तपसः संप्रभावेन नयामि स्वगृहं कथम् । भार्येयं च तथा मह्यं विवर्णा तु कृशा स्थिता
અહો, કેટલું મોટું કષ્ટ! મારો પુત્ર અત્યંત કૃશ થઈ ગયો છે. તપસ્યાના પ્રબળ પ્રભાવથી હું તેને ઘરે કેવી રીતે લઈ જાઉં? અને મારી આ પત્ની પણ અહીં ફિક્કી અને દુબળી થઈ ઊભી છે.
Verse 58
एवं संचिंत्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत । गम्यतां स्वगृहं कृत्वा तपसः संनिवर्तनम्
આ રીતે મનમાં વિચારી તેણે બંનેને કહ્યું—“હવે તમે તમારા ઘેર જાઓ અને આ તપસ્યાનું યથોચિત સમાપન કરો.”
Verse 59
शतानन्द उवाच । तातांबा बहुधा प्रोक्ता तपसः संनिवर्तने । नो गच्छति तथा हर्म्यमदृष्टे हाटकेश्वरे
શતાનંદે કહ્યું—“પૂજ્ય પિતા અને માતા, તપસ્યા સમાપ્ત કરવાની વાત તમે અનેક વાર કહી છે; પરંતુ હાટકેશ્વરના દર્શન થયા વિના હું ઘેર પાછો નહીં જાઉં.”
Verse 60
अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर
“અને હું પણ, તેણી વિના, નિશ્ચયે ક્યાંય નહીં જાઉં. હે મહાભાગ, આ જાણીને જે યોગ્ય હોય તે કરો.”
Verse 61
गौतम उवाच । यद्येवं निश्चयो वत्स तव मातुश्च संस्थितः । अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम्
ગૌતમએ કહ્યું—“વત્સ, જો તારો અને તારી માતાનો એવો દૃઢ નિશ્ચય સ્થિર છે, તો હું મારા તપોબળથી તને હાટકેશ્વરના દર્શન કરાવીશ.”
Verse 62
एवमुक्त्वा ततः सोऽपि तपश्चक्रे महामुनिः । एकांतरोपवासस्तु स्थितो वर्षशतं मुनिः । षष्ठान्नकालभोजी च तावत्काले ततोऽभवत्
આ રીતે કહી તે મહામુનિએ તપશ્ચર્યા આરંભી. મુનિ સો વર્ષ એકાંતર ઉપવાસે સ્થિત રહ્યા; ત્યારબાદ એટલાં જ કાળ સુધી તેઓ ષષ્ઠ-કાળના અંતરે જ ભોજન કરતા રહ્યા.
Verse 63
त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः । तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः । वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः
પછી તે મુનીશ્વર ત્રણ રાત્રિ પછી જ ભોજન કરનાર બન્યા. એટલાં જ કાળ સુધી તેઓ ફલાહારથી રહ્યા, એટલાં જ કાળ સુધી માત્ર જલાહાર રહ્યા; ત્યારબાદ ફરી એટલાં જ કાળ સુધી વાયુભક્ષી રહ્યા.
Verse 64
ततो वर्षसहस्रांते परमे संव्यवस्थिते । प्रभिद्य मेदिनीपृष्ठं निष्क्रांतं लिंगमुत्तमम्
પછી હજાર વર્ષના અંતે, તપશ્ચર્યા પરમ પૂર્ણતાને પામી ત્યારે, ધરતીના પૃષ્ઠને ભેદીને એક ઉત્તમ લિંગ પ્રગટ થઈ બહાર આવ્યું.
Verse 65
द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम । एतस्मिन्नंतरे देवः शंभुः प्रत्यक्षतां गतः
તે બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતું અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત હતું. એ જ ક્ષણે દેવ શંભુ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 66
एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः । तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
એ જ સમયે ભગવાન શશિશેખર તેના દૃષ્ટિપથમાં આવી આ વચન બોલ્યા.
Verse 67
गौतमाऽहं प्रतुष्टस्ते तपसाऽनेन सुव्रत
હે ગૌતમ! આ તપસ્યાથી હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું, હે સુવ્રતધારી।
Verse 68
एतच्च मामकं लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । पातालाच्च विनिष्क्रांतं तव भक्त्या महामुने
હે મહામુને! મારું આ લિંગ ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તારી ભક્તિથી તે પાતાળમાંથી પ્રગટ થયું છે।
Verse 69
एतदर्थं तपस्तप्तं सभार्येण त्वया हि तत् । सपुत्रेणाखिलं जातं फलं तस्य यथेप्सितम्
નિશ્ચયે તું પત્ની સાથે આ જ હેતુ માટે તપ કર્યો; અને પુત્ર સહિત તે તપનું સર્વ ફળ—જેમ ઇચ્છ્યું તેમ—પ્રગટ થયું છે।
Verse 70
एतत्पश्यतु ते भार्या अहिल्या दिव्यरूपिणी । अष्टषष्ट्युद्भवं येन यात्राफलमवाप्नुयात्
તારી દિવ્યરૂપિણી પત્ની અહલ્યાએ પણ આ દર્શન કરે; જેથી ‘અષ્ટષષ્ટિ’ પવિત્ર પ્રાકટ્યો સાથે સંકળાયેલ યાત્રાફળ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 71
त्वं चापि प्रार्थय वरं येन सर्वं ददामि ते
અને તું પણ વર માગ; જેના દ્વારા હું તને સર્વ કંઈ અર્પણ કરી દઈશ।
Verse 72
गौतम उवाच । हाटकेश्वरसंज्ञे तु सकृद्दृष्टे च यत्फलम् । पातालस्थे च यत्पुण्यं नराणां जायते फलम् । दृष्टेनानेन तत्पुण्यं पूजितेन विशेषतः
ગૌતમ બોલ્યા—હાટકેશ્વર નામે શિવનું એકવાર દર્શન કરવાથી જે ફળ મળે છે, અને તે પાતાળમાં સ્થિત હોય ત્યારે મનુષ્યોને જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ પુણ્ય આ પ્રગટ લિંગના દર્શનથી મળે છે; અને તેની પૂજા કરવાથી તો વિશેષ ફળ થાય છે।
Verse 73
अन्येऽपि ये जनास्तच्च पूजयंति प्रभक्तितः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां ते प्रयांतु त्रिविष्टपम्
અને અન્ય લોકો પણ પરમ ભક્તિથી ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ તેની પૂજા કરે, તેઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)ને પ્રાપ્ત કરે।
Verse 74
एतल्लिंगं न जानंति नराः सिद्ध्यभिकांक्षिणः । विशंति विवरं तेन हाटकेश्वरकांक्षया
સિદ્ધિ ઇચ્છનાર લોકો આ લિંગને ઓળખતા નથી; હાટકેશ્વરની લાલસાથી તે ભ્રમના કારણે તેઓ એક ચીર/ગુફામાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 76
मुच्यंते मानवास्तद्वच्छतानंदेश्वरादपि । तस्मिन्दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया
એ જ રીતે શતાનંદેશ્વર દ્વારા પણ મનુષ્યો મુક્ત થાય છે—તે દિવસે બંને દેવતાઓની વિધિપૂર્વક કરેલી પૂજાથી।
Verse 77
विश्वामित्र उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु व्याप्तः स्वर्गोऽखिलो नृप । मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે રાજા, આ જ સમયે સમગ્ર સ્વર્ગ પાપથી ભરેલા અને સર્વ ધર્મથી વિહોણા એવા મનુષ્યોથી પણ વ્યાપ્ત થઈ ગયો છે।
Verse 78
न कश्चित्कुरुते यज्ञं तीर्थ यात्रामथापरम् । न व्रतं नियमं चैव दानस्यापि कथामपि
કોઈ યજ્ઞ કરતું નથી, ન તો તીર્થયાત્રા કરે છે. વ્રત-નિયમનું પાલન નથી, અને દાનની વાત પણ થતી નથી.
Verse 79
अपि पापसमोपेता लिंगस्यास्य प्रभावतः । परदारोद्भवा त्पापादहिल्येश्वरदर्शनात्
પાપથી ભરાયેલો માણસ પણ આ લિંગના પ્રભાવથી, અહિલ્યેશ્વરના દર્શનમાત્રથી પરસ્ત્રીગમનજન્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 80
ततो भीताः सुराः सर्वे सस्पर्धैर्मानुषैर्वृताः । प्रोचुः पुरंदरं गत्वा व्यथया प्रया युताः
ત્યારે બધા દેવો ભયભીત થયા; સ્પર્ધાથી ભરેલા મનુષ્યોએ તેમને ઘેરી લીધા. વ્યથા અને ચિંતા સાથે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પાસે જઈ પોતાની પીડા નિવેદન કરી.
Verse 81
मर्त्यलोके सहस्राक्ष सर्वे धर्माः क्षयं गताः । अपि पापसमाचारा अभ्येत्य पुरुषा इह
‘હે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)! મર્ત્યલોકમાં સર્વ ધર્મો ક્ષય પામ્યા છે; પાપાચારી પુરુષો પણ અહીં (આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં) આવી પહોંચે છે.’
Verse 82
अस्माभिः सह गर्वाढ्याः स्पर्धां कुर्वंति सर्वदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे लिंगत्रयमनुत्तमम्
‘ગર્વથી ફૂલેલા તેઓ અમારાથી પણ સદા સ્પર્ધા કરે છે. હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં લિંગોની એક અનુત્તમ ત્રિ-મૂર્તિ (ત્રય) છે.’
Verse 83
यत्स्थितं स्थापितं तत्र गौतमेन महात्मना । सपुत्रेण सदारेण तस्य पूजाप्रभावतः
જે ત્યાં સ્થિત પવિત્ર લિંગ છે, તે મહાત્મા ગૌતમએ પુત્ર અને પત્ની સહિત સ્થાપ્યું; તેમની પૂજાના પ્રભાવથી તેનું મહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે।
Verse 84
अपि पापसमाचारा इहागच्छंति तेऽखिलाः । यमस्य नरकाः सर्वे सांप्रतं शून्यतां गताः
પાપાચારવાળા લોકો પણ બધા અહીં આવી પહોંચે છે; તેથી હાલમાં યમના બધા નરકો ખાલી થઈ ગયા છે।
Verse 85
गौतमेन समानीतः पातालाद्धाटकेश्वरः । तपसा तोषयित्वा तु तत्र स्थाने सुरेश्वरः
ગૌતમએ પાતાળમાંથી હાટકેશ્વરને ઉપર લાવ્યો; તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ દેવોના ઈશ્વર તે જ સ્થાને નિવાસ કરે છે।
Verse 86
तत्प्रभावादयं जातो व्यवहारो धरातले
તે પવિત્ર પ્રભાવથી જ ધરતી પર આ વ્યવસ્થા ઉત્પન્ન થઈ છે।
Verse 87
एवं ज्ञात्वा प्रवर्तंते यथा यज्ञास्तथा कुरु । तैर्विना नैव तृप्तिः स्यादस्माकं च कथंचन
આ જાણીને તેઓ તે પ્રમાણે પ્રવર્તે છે; તેથી યજ્ઞો જેમ વિધિપૂર્વક કરવા યોગ્ય છે તેમ કરો. તેમના વિના અમને ક્યારેય તૃપ્તિ થતી નથી।
Verse 89
गत्वा धरातलं सर्वे ममादेशाद्द्रुतं ततः । स्वशक्त्या वारयध्वं भो गौतमेश्वरपूजकान्
અતએવ મારા આદેશથી તમે સૌ ઝડપથી પૃથ્વી પર જાઓ અને, હે દેવો, તમારી પોતાની શક્તિથી ગૌતમેશ્વરના પૂજકોને રોકો।
Verse 90
अहिल्येश्वरदेवस्य शतानंदेश्वरस्य च । शक्रादेशं तु संप्राप्य ते गता धरणीतले
શક્રનો આદેશ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ પૃથ્વી પર ઉતર્યા અને ભગવાન અહિલ્યેશ્વર તથા શતાનંદેશ્વરના મંદિરો તરફ ગયા।
Verse 91
कामादिका नरान्भेजुर्गौतमेश्वरपूजकान् । तथाऽहिल्येश्वरस्यापि शतानंदेश्वरस्य च
કામ વગેરે વિકારોએ લોકોને આક્રમણ કર્યું—ગૌતમેશ્વરના પૂજકોને પણ, તેમજ અહિલ્યેશ્વર અને શતાનંદેશ્વરના ભક્તોને પણ।
Verse 92
ततो भूयो मखा जाताः समग्रे धरणीतले । संपूर्णदक्षिणाः सर्वे वतानि नियमास्तथा
પછી ફરી સમગ્ર પૃથ્વી પર યજ્ઞો પ્રગટ થયા; સર્વ યજ્ઞોમાં સંપૂર્ણ દક્ષિણા અપાઈ, તેમજ વ્રત અને નિયમો પણ આચરાયા।
Verse 93
तीर्थयात्रा जपो होमो याश्चान्याः सुकृतक्रियाः । एतत्सर्वं मया ख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि धराधिप
તીર્થયાત્રા, જપ, હોમ અને અન્ય જે પુણ્યક્રિયાઓ છે—હે ધરાધિપ, તું પૂછ્યું હોવાથી આ બધું મેં પ્રગટ કર્યું છે।
Verse 94
गयाकूप्यनुषंगेण शक्रगौतमचेष्टितम् । बालमण्डनमाहात्म्यं शक्रेश्वरसमन्वितम्
ગયાકૂપીના પ્રસંગે મેં શક્ર અને ગૌતમના ચરિતનું તથા શક્રેશ્વરસહિત બાલમંડનના માહાત્મ્યનું વર્ણન કર્યું છે।
Verse 95
इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च । गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च
મેં ઇન્દ્રનું મર્ત્યલોકમાં સ્થાપન, અહિલ્યાનું આખ્યાન, ગૌતમેશ્વરનું માહાત્મ્ય તથા અહિલ્યેશ્વરનું પણ માહાત્મ્ય કહ્યું છે।
Verse 96
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं श्रद्धया परया युतः । स मुच्येत्पातकात्सद्यः परदारसमुद्भवात्
જે પરમ શ્રદ્ધાથી આને નિત્ય સાંભળે છે, તે પરસ્ત્રીસંગથી ઉત્પન્ન પાપમાંથી તત્કાળ મુક્ત થાય છે।
Verse 98
तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र समाहूय च मन्मथम् । क्रोधं लोभं तथा दंभं मत्सरं द्वेषसंयुतम्
તે સાંભળીને વાસવ (ઇન્દ્ર) એ ત્યાં મન્મથને બોલાવ્યો અને સાથે ક્રોધ, લોભ, દંભ, મત્સર તથા દ્વેષને પણ આહ્વાન કર્યા।
Verse 208
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वर शतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ગૌતમેશ્વર, અહિલ્યેશ્વર અને શતાનંદેશ્વર માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૦૮મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।