Adhyaya 174

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि वो वच्मि लिंगं यत्तत्र संस्थितम् । स्थापितं पिप्पलादेन कंसारेश्वरमित्यहो

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં સ્થિત બીજા એક લિંગ વિશે પણ હું કહું છું. તે પિપ્પલાદે સ્થાપિત કર્યું છે અને તે નિશ્ચયે ‘કંસારેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 3

यस्मिन्दृष्टे तु लोकानां पापं याति दिनोद्भवम् । नते षाण्मासिकं चैव पूजिते वर्षसंभवम् । ऋषय ऊचुः । पिप्पलादेन यल्लिंगं स्थापितं सूतनन्दन । कंसारेश्वरमित्युक्तं कस्मात्तच्च ब्रवीहि नः

જેના દર્શન માત્રથી લોકોના દૈનિક ઉત્પન્ન પાપ નાશ પામે છે; જેને નમસ્કાર કરતાં છ માસના સંચિત પાપ દૂર થાય છે; અને જેને પૂજતાં એક વર્ષના પાપ પણ ક્ષય પામે છે। ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂતનંદન! પિપ્પલાદે સ્થાપિત કરેલા તે લિંગને ‘કંસારેશ્વર’ કેમ કહે છે? અમને કહો।

Verse 4

क एष पिप्पलादस्तु कस्य पुत्रो वदस्व नः । किमर्थं स्थापितं लिंगं क्षेत्रे तत्र महात्मना

આ પિપ્પલાદ કોણ છે અને તે કોનો પુત્ર છે? અમને કહો. તે મહાત્માએ તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં લિંગ શા માટે સ્થાપિત કર્યું?

Verse 5

सूत उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवम्

સૂતજી બોલ્યા—તમારે પ્રશ્નોનો ભાર બહુ મોટો ઊભો કર્યો છે. તેમ છતાં હું સ્વયંભૂ પ્રભુને નમસ્કાર કરીને આ કથા કહું છું।

Verse 6

याज्ञवल्क्यस्यभगिनी कंसारीति च विश्रुता । कुमारब्रह्मचर्येण तप स्तेपे सुदारुणम्

યાજ્ઞવલ્ક્યની બહેન ‘કંસારી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી; કુમારી અવસ્થાથી બ્રહ્મચર્ય પાળી તેણે અતિ કઠોર તપ કર્યું.

Verse 7

याज्ञवल्क्याश्रमे पुण्ये बांधवेन समन्विता । कस्यचित्त्वथ कालस्य याज्ञवल्क्यस्य भो द्विजाः

હે દ્વિજોત્તમો, થોડા સમય પછી યાજ્ઞવલ્ક્યના પુણ્ય આશ્રમમાં એક સ્ત્રી પોતાના એક બંધુ સાથે યાજ્ઞવલ્ક્ય પાસે આવી.

Verse 8

चस्कन्द रेतः स्वप्नांते दृष्ट्वा कांचिद्वराप्सराम् । तारुण्यभावसंस्थस्य तपोयुक्तस्य सद्द्विजाः

હે સદ્દ્વિજોઃ સ્વપ્નના અંતે એક ઉત્તમ અપ્સરાને જોઈ, યુવાન અવસ્થામાં હોવા છતાં તપમાં યુક્ત તે તપસ્વીનું વીર્ય સ્ખલિત થયું.

Verse 9

रेतसा तस्य महता परिधानं परिप्लुतम् । तच्च तेन परित्यक्तं प्रभाते समुपस्थिते

તેના પ્રચુર વીર્યથી તેનું પરિધાન સંપૂર્ણ ભીંજાઈ ગયું; અને પ્રભાત થતાં તેણે તે વસ્ત્ર ત્યજી દીધું.

Verse 10

कंसारिकाऽथ जग्राह स्नानार्थं वसनं च तत् । अमोघरेतसा क्लिन्नमजानन्ती द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, ત્યાર પછી કંસારિકાએ સ્નાન માટે એ જ વસ્ત્ર લીધું; તે અમોઘ વીર્યથી ભીંજાયેલું છે એમ તેણી અજાણ હતી.

Verse 11

कुर्वन्त्या यजनं तस्या जलं वीर्यसमन्वितम् । प्रविष्टं भगमध्ये तु ऋतुकाल उपस्थिते

તે યજનકર્મ કરતી હતી ત્યારે ઋતુકાળ ઉપસ્થિત થતાં વીર્યસમન્વિત જળ તેના ગર્ભાશયમાં પ્રવેશ્યું।

Verse 12

ततो गर्भः समभवत्तस्यास्तूदरमध्यगः । वृद्धिं चाप्यगमन्नित्यं शुक्लपक्षे यथोडुराट्

પછી તેના ઉદરના મધ્યમાં ગર્ભ ઉત્પન્ન થયો; અને તે રોજેરોજ વધતો ગયો, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે તેમ।

Verse 13

साऽपि तं गर्भमादाय स्वोदरस्थं तपस्विनी । दुःखेन महता युक्ता लज्जयाऽथ तदाऽवृता

એ તપસ્વિની પોતાના ઉદરમાં રહેલા ગર્ભને ધારણ કરીને મહાદુઃખથી પીડિત થઈ અને ત્યારે લજ્જાથી ઢંકાઈ ગઈ।

Verse 14

चिन्तयामास सुचिरं विस्मयेन समन्विता । गोपायन्ती तदाऽत्मानं दर्शनं याति नो नृणाम्

તે આશ્ચર્યથી ભરાઈ લાંબા સમય સુધી વિચારતી રહી; પોતાને છુપાવીને તે ત્યારે લોકોના દર્શનમાં ગઈ નહીં।

Verse 15

व्रतचर्यामिषं कृत्वा सदा रहसि संस्थिता । संप्राप्ते दशमे मासि निशीथे समुपस्थिते । तस्याः कुमारको जातो वालार्कसदृशद्युतिः

વ્રતચર્યા પાળીને તે સદા એકાંતમાં રહી; દસમો માસ આવતા, મધ્યરાત્રિએ, તેણે ઉગતા સૂર્ય સમ તેજવાળા પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 16

अथ सा तं समा दाय सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टितम् । कृत्वा जगाम चारण्यं मनुष्यपरिवर्जितम् । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना रुदन्ती गुप्तमेव च

પછી તેણીએ તે બાળકને લઈને, સૂક્ષ્મ વસ્ત્રથી લપેટી, મનુષ્યવિહિન અરણ્યમાં ગઈ. તે દીન હતી; આંખો આંસુથી ભરેલી; ગુપ્ત રીતે રડતી રહી.

Verse 17

ततो गत्वा च साऽश्वत्थं विजने सुमहत्तरम् । तस्याधस्ताद्विमुच्याथ वाक्यमेतदुवाच ह

પછી તે એકાંત સ્થાને ઊભેલા અતિ વિશાળ અશ્વત્થ વૃક્ષ પાસે ગઈ. તેના નીચે (બાળકને) મૂકી તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 18

अश्वत्थ विष्णुरूपोऽसि त्वं देवेषु प्रतिष्ठितः । तस्माद्रक्षस्व मे पुत्रं सर्वतस्त्वं वनस्पते

હે અશ્વત્થ! તું વિષ્ણુરূপ છે અને દેવોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી હે વનસ્પતિપતિ, મારા પુત્રને સર્વ દિશામાં રક્ષા કર.

Verse 19

एष ते शरणं प्राप्तो मम पुत्रस्तु बालकः । पापाया निर्दयायाश्च तस्माद्रक्षां समाचर

આ મારો પુત્ર, નાનો બાળક, તારી શરણમાં આવ્યો છે. તેથી પાપિણી અને નિર્દય (આપત્તિ)થી તેની રક્ષા કર.

Verse 20

एवमुक्त्वा रुदित्वा च सुचिरं सा तपस्विनी । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्वाष्पव्याकुललोचना

આ રીતે કહી તે તપસ્વિની લાંબા સમય સુધી રડી. પછી આંસુથી વ્યાકુળ આંખો સાથે તે પોતાના આશ્રમમાં પાછી ગઈ.

Verse 21

यावद्रोदिति सा माता तस्याधस्ताद्वनस्पतेः । तावदाकाशजा वाणी संजाता मेघनिःस्वना

જ્યારે તે માતા તે મહાન્ વૃક્ષની નીચે રડી રહી હતી, ત્યારે આકાશમાંથી મેઘગર્જના જેવી ગુંજતી વાણી પ્રગટ થઈ।

Verse 22

मा त्वं शोकं कुरुष्वास्य बालकस्य कृते शुभे । एष शापादुतथ्यस्य ज्येष्ठभ्रातुर्बृहस्पतिः । अवतीर्णो धरापृष्ठे योग्यतां समवाप्स्यति

હે શુભે, આ બાળક માટે શોક ન કર. એ ઉથથ્યનો જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા બૃહસ્પતિ છે; શાપવશ ધરાપૃષ્ઠે અવતર્યો છે અને અહીં પોતાની નિયત યોગ્યતા તથા ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 23

एष चाथर्वणं वेदं शतकल्पं सुविस्तरम् । शतभेदं च नवधा पंचकल्पं करिष्यति

તે અથર્વવેદને પણ સુવિસ્તારથી શતકલ્પરૂપે ગોઠવશે; તેને સો શાખાઓમાં વહેંચી નવધા અને પંચકલ્પ વિભાગોમાં ક્રમબદ્ધ કરશે।

Verse 24

पिप्पलस्य तरोरेष रसं संभक्षयिष्यति । पिप्पलाद इति ख्यातस्ततो लोके भविष्यति

આ પિપ્પલ વૃક્ષનો રસ ભક્ષણ કરશે; તેથી લોકમાં ‘પિપ્પલાદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 25

या त्वं विस्मयमापन्ना पुरुषेण विना शिशुः । संजातोऽयं मम प्रांशुस्ततस्तत्कारणं शृणु

પુરુષ વિના આ શિશુ—મારો તેજસ્વી પુત્ર—જન્મ્યો એમ જોઈ તું વિસ્મિત થઈ છે; તેથી તેનું કારણ સાંભળ।

Verse 26

स्नानवस्त्रं च ते भ्रातू रेतसा यत्परिप्लुतम् । तत्त्वया ऋतुकाले तु परिधानं कृतं शुभे

હે શુભે! તારા ભાઈનું સ્નાનવસ્ત્ર જે રેતસથી ભીંજાયેલું હતું, તે જ તું ઋતુકાળે પરિધાન કર્યું હતું.

Verse 27

स्नानकाले तु तोयानि रेतोदकमथास्पृशन् । अमोघरेतसा तेन पुत्रोऽयं तव संस्थितः

સ્નાનકાળે જળોએ રેતોદકનો સ્પર્શ કર્યો; તે અમોઘ રેતસના પ્રભાવથી આ તારો પુત્ર સ્થિર થયો.

Verse 28

एवं ज्ञात्वा महाभागे यद्युक्तं तत्समाचर

હે મહાભાગે! આ રીતે જાણીને જે યોગ્ય અને યુક્ત હોય, તે જ આચર.

Verse 29

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवलोकस्यवज्रपातोपमं वचः । हाहाकारपरा भूत्वा निपपात धरातले

સૂત બોલ્યા: દેવલોક પર વજ્રપાત સમાન તે વચન સાંભળી તે હાહાકારમાં ડૂબી ધરાતળ પર પડી ગઈ.

Verse 30

छिन्नवृक्षलता यद्वत्पतिता सा तपस्विनी

તે તપસ્વિની વૃક્ષથી કપાયેલી લતાની જેમ પડી ગઈ.

Verse 31

चिरायन्त्यां तु तस्यां स याज्ञवल्क्यो महामुनिः । शून्यं तमाश्रमं दृष्ट्वा पप्रच्छान्यान्मुनीश्वरान्

તે બહુ સમય સુધી વિલંબ કરતી રહી ત્યારે મહામુનિ યાજ્ઞવલ્ક્યે આશ્રમ ખાલી જોઈ અન્ય મુનીશ્વરોને પૂછ્યું।

Verse 32

क्व च मे भगिनी याता कंसारी सुतपस्विनी । तया विनाऽद्य मे सर्वं शून्यमाश्रममंडलम्

‘મારી ભગિની કંસારી, તે સुतપસ્વિની ક્યાં ગઈ? તેના વિના આજે મારું સમગ્ર આશ્રમ-પરિસર શૂન્ય લાગે છે.’

Verse 33

आचख्यौ तापसः कश्चिद्भगिनी ते यवीयसी । निश्चेष्टा पतिता भूमावश्वत्थस्य समीपतः

એક તપસ્વીએ જણાવ્યું—‘તમારી નાની ભગિની અશ્વત્થ વૃક્ષની નજીક જમીન પર નિશ્ચેષ્ટ પડી છે.’

Verse 34

मया दृष्टा मुनिश्रेष्ठ तां त्वं भावय मा चिरम् । अथासौ त्वरया युक्तः संभ्रांतस्तु प्रधावितः

‘હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મેં તેને જોઈ છે; વિલંબ કર્યા વિના તરત તેની સંભાળ લો.’ એમ સાંભળીને તેઓ ગભરાઈને ઝડપથી દોડી ગયા।

Verse 35

यत्र सा कथिता तेन तापसेन तपस्विनी । वीक्षते यावत्तत्रस्था श्वसमाना व्यवस्थिता

જે સ્થળે તે તપસ્વીએ કહ્યું હતું, ત્યાં જ તે તપસ્વિની પડી હતી; તે પડી હોવા છતાં શ્વાસ લેતી હોવાનું દેખાયું।

Verse 36

अथ तोयेन शीतेन सेचयित्वा मुहुर्मुहुः । दत्त्वा भूयोऽपि वातं च यावच्चक्रे सचेतनाम् । तावत्कात्यायनी प्राप्ता मैत्रेयी च ससंभ्रमम्

પછી તેણે ઠંડા જળથી તેને વારંવાર છાંટીને અને ફરી હવા પંખી કરીને તેને ચેતનામાં લાવી. એટલામાં કાત્યાયની આવી પહોંચી અને મૈત્રેયી પણ ભારે વ્યાકુળતાથી દોડી આવી.

Verse 37

किमिदं किमिदं जातं ननांदर्वद मा चिरम्

આ શું છે—શું બન્યું? જલ્દી કહો; વિલંબ ન કરો.

Verse 38

किं वा भूतगृहीताऽसि माहेंद्रेण ज्वरेण वा

અથવા શું—તું ભૂતગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે કે માહેન્દ્ર જ્વરથી પીડાય છે?

Verse 39

अथ सा चेतनां लब्ध्वा याज्ञ वल्क्यं पुरः स्थितम् । भार्यया सहितं दृष्ट्वा व्रीडयाऽसून्मुमोच ह

પછી તે ચેતનામાં આવી અને પોતાની સામે પત્ની સહિત ઊભેલા યાજ્ઞવલ્ક્યને જોઈ લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈ પ્રાણ ત્યજી દીધા.

Verse 40

अथ तां च मृतां दृष्ट्वा रुदित्वा च चिरं द्विजाः । याज्ञवल्क्यः सभार्यस्तु दत्त्वा वह्निं च शोकधृक् । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्दत्त्वा च सलिलाञ्जलिम्

તેણે તેને મૃત જોઈ દ્વિજોએ લાંબા સમય સુધી રડ્યું. પછી શોકગ્રસ્ત યાજ્ઞવલ્ક્યે પત્ની સહિત તેને અગ્નિમાં સમર્પિત કરી અંત્યેષ્ટિ કરી; અને જલાંજલિ અર્પી પછી પોતાના આશ્રમમાં પરત ગયો.

Verse 41

सोऽपि बालोऽथ ववृधे पिप्पलास्वादपुष्टिधृक् । अश्वत्थस्य तले तस्य वृद्धिं याति शनैःशनैः

તે બાલક પણ પછી પિપ્પલનાં ફળોનો આસ્વાદ લઈ પોષિત થઈ વધવા લાગ્યો. તે અશ્વત્થ વૃક્ષની નીચે તે ધીમે ધીમે કાયાવૃદ્ધિ પામ્યો.

Verse 42

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण चागतः

થોડા સમય પછી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે એ જ માર્ગે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 43

स दृष्ट्वा बालकं तत्र द्वादशार्कसमप्रभम् । एकाकिनं वने शून्ये पिप्पलास्वादतत्परम् । पप्रच्छ विस्मयाविष्ट एकाकी को भवानिह

ત્યાં બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, નિર્જન વનમાં એકલો પિપ્પલફળના આસ્વાદમાં તત્પર બાલકને જોઈ, આશ્ચર્યથી તેમણે પૂછ્યું—“તું કોણ છે, અહીં એકલો?”

Verse 44

वने शून्ये महारौद्रे सिंहव्याघ्रसमाकुले । क्व ते माता पिता चैव किमर्थं चेह तिष्ठसि

“આ નિર્જન, અતિ ભયંકર વનમાં સિંહ-વાઘોથી ભરેલા સ્થાને—તારી માતા-પિતા ક્યાં છે, અને તું અહીં શા માટે રહે છે?”

Verse 45

निवससि कथं चैव सर्वं मे विस्तराद्वद

“તું અહીં કેવી રીતે રહે છે? બધું મને વિસ્તારે કહી દે.”

Verse 46

पिप्पलाद उवाच । नाहं जानामि पितरं मातरं न च बांधवम् । नापि त्वां कोऽत्र चा यातो मम पार्श्वे तु सांप्रतम्

પિપ્પલાદ બોલ્યો—હું મારા પિતા, માતા કે કોઈ બંધુને જાણતો નથી. તને પણ ઓળખતો નથી; તું કોણ છે, જે હમણાં જ મારા પાસે આવી પહોંચ્યો છે?

Verse 47

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । ततस्तं प्रहसन्प्राह ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠે લાંબા સમય સુધી મનન કર્યું. પછી દિવ્ય દૃષ્ટિથી તત્ત્વ જાણી, હસતાં હસતાં તેને કહ્યું.

Verse 48

नारद उवाच । मया ज्ञातोऽसि वत्स त्वं याज्ञवल्क्यस्य रेतसा । दैवयोगात्समुत्पन्नो भगिन्या उदरे ह्यृतौ

નારદ બોલ્યા—વત્સ, મેં તને ઓળખી લીધો છે; તું યાજ્ઞવલ્ક્યના બીજથી જન્મ્યો છે. દૈવયોગે, ઋતુકાળે, તેની બહેનના ગર્ભમાં તારો ઉદભવ થયો.

Verse 49

उतथ्यशापदोषेण देवाचार्यो बृहस्पतिः । देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं तस्मात्तच्छृणु कारणम्

ઉતથ્યના શાપદોષથી દેવગુરુ બૃહસ્પતિ અવરોધિત થયા. તેથી દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે, તેનું કારણ સાંભળો.

Verse 51

नवशाखः पंचकल्पस्त्वया कार्यः सुखावहः

તમે ‘નવશાખ’ અને ‘પંચકల్ప’ નામના નિયમ-અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ; તે સુખ અને કલ્યાણ આપનાર છે.

Verse 52

तव मात्रा महाभाग रेतसा च परिप्लुतम् । यद्वस्त्रं याज्ञवल्क्यस्य परिधानं कृतं च यत्

હે મહાભાગ, યાજ્ઞવલ્ક્યનું જે પરિધાનવસ્ત્ર તારી માતાએ ઉઠાવી ધારણ કર્યું, તે તેમના રેતસથી ભીંજાયેલું હતું.

Verse 53

भगिन्या सुतपस्विन्या स्नानार्थं न च काम्यया । तद्रेतो जलमिश्रं तु भगमध्ये विनिर्गतम्

ઉત્તમ તપસ્વિની બહેનએ આ સ્નાનાર્થે જ કર્યું, કામનાથી નહીં. તે રેતસ જળમાં મિશ્રિત થઈ પછી ગર્ભમાં પ્રવેશ્યું.

Verse 54

अमोघं तेन संभूतस्त्वमत्र जगतीतले । माता वै मृत्युमापन्ना ज्ञात्वैवं लज्जया तया

આ રીતે તું પૃથ્વીતળે અમોઘ રીતે જન્મ્યો. પરંતુ માતાએ આ વાત જાણીને લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈ મૃત્યુ પામી.

Verse 55

चमत्कारपुरे तुभ्यं मातुलो जनकस्तथा । संतिष्ठते महाभाग तत्पार्श्वे त्वमितो वज

હે મહાભાગ, ચમત્કારપુરમાં તારો માતુલ જનક વસે છે. તેથી અહીંથી જઈ તેમના સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કર.

Verse 56

सांप्रतं व्रतकालस्ते वर्षं चैवाष्टमं स्थितम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

હવે તારા વ્રતનો સમય આવ્યો છે અને તારો આઠમો વર્ષ પણ પૂર્ણ થયો છે. તેની વાત સાંભળી તે લજ્જાથી મોઢું નીચે કરી ઊભો રહ્યો.

Verse 57

ततश्चिरेण दीनं स वाक्यमेतदुवाच तम् । किं मया पापमाख्याहि पूर्वदेहांतरे कृतम्

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે દીન બની તેને બોલ્યો— “કહો તો, પૂર્વદેહાંતરમાં મેં કયું પાપ કર્યું હતું?”

Verse 58

येनेदं गर्हितं जन्म वियोगो मातृसंभवः । परित्यक्ष्यामि जीवं स्वं दुःखेनानेन सन्मुने

“જેના કારણે આ નિંદનીય જન્મ—માતૃવિયોગથી જ ઉપજેલો—હે પુણ્ય મુનિ, આ દુઃખથી પીડાઈ હું પ્રાણ ત્યજી દઈશ.”

Verse 59

नारद उवाच । न त्वया दुष्कृतं किंचित्पूर्वदेहांतरे कृतम् । परं येन सुसंजातं तवेदं व्यसनं शृणु

નારદે કહ્યું— “પૂર્વદેહાંતરમાં તું કોઈ દુષ્કૃત્ય કર્યું નથી. પરંતુ જેના કારણે તને આ વ્યસન આવ્યું છે, તે સાંભળ.”

Verse 60

जन्मस्थेन भवाञ्जातः शनिना नाऽत्र संशयः । तेनावस्थामिमां प्राप्तो नान्यदस्ति हि कारणम्

“જન્મકાળે સ્થિત શનિથી જ તારી આ સ્થિતિ થઈ છે—એમાં શંકા નથી. તેના કારણે જ તું આ અવસ્થાએ પહોંચ્યો; બીજું કારણ નથી.”

Verse 61

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कोपसंरक्तलोचनः । ऊर्ध्वमालोकयामास समुद्दिश्य शनैश्चरम्

તેનું વચન સાંભળીને, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો તે ઉપર જોયો અને શનૈશ્ચર તરફ નજર સ્થિર કરી.

Verse 62

तस्य दृष्टिनिपातेन न्यपतत्स तु तत्क्षणात् । विमानात्स्वाद्रवेः पुत्रो ययातिरिव नाहुषः

તેણીના માત્ર દૃષ્ટિપાતથી તે એ જ ક્ષણે પોતાના વિમાનમાંથી પડી ગયો—જેમ નાહુષપુત્ર યયાતિ પતિત થયો હતો તેમ।

Verse 63

अधोवक्त्रो द्विजश्रेष्ठाः पितुरादेशमाश्रितः । बालभावेऽपि तेनैव दग्धौ पादौ तदा रवेः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે અધોમુખ હતો અને પિતાના આદેશને આશ્રય કરીને વર્તતો હતો; છતાં બાળપણમાં પણ એ જ કર્મથી ત્યારે રવિ (સૂર્ય)ના પાદ દગ્ધ થયા।

Verse 64

अथ तं नारदः प्राह पतमानमधोमुखम् । बाल्यभावादनेन त्वं पातितोऽसि शनैश्चर

ત્યારે નારદે અધોમુખ પડતા તેને કહ્યું—“હે શનૈશ્ચર! આ બાળસુલભ કૃત્યને કારણે તું પાતિત થયો છે.”

Verse 65

तस्मान्मा वीक्षयस्वैनं भविष्यति प्रकोपभाक् । मा पतस्व तथा भूमौ बलान्मद्वाक्यसंभवात्

અતએવ તેને ન જો; તે ક્રોધગ્રસ્ત થશે. અને મારા વચનબળથી ઉત્પન્ન શક્તિથી અટકાવવામાં આવીને, એ રીતે ભૂમિ પર ન પડ।

Verse 66

स्तंभयित्वा तथाप्येवं गगनस्थं शनैश्चरम् । ततः प्रोवाच तं बालं पिप्पलादं मुनीश्वरः

આ રીતે આકાશસ્થ શનૈશ્ચરને અટકાવીને, પછી મુનીશ્વરે તે બાલક પિપ્પલાદને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 67

मा कोपं कुरु बाल त्वमेष सूर्यसुतो ग्रहः । देवानामपि पीडां च कुरुतेऽष्टमराशिगः

હે બાળક, ક્રોધ ન કર. આ સૂર્યપુત્ર ગ્રહ છે. જ્યારે તે આઠમી રાશિમાં હોય છે, ત્યારે તે દેવતાઓને પણ પીડા આપે છે.

Verse 68

जन्मस्थस्तु विशेषेण द्वितीयस्तु तथापरः । यद्येष कुपितस्त्वां तु वीक्षयिष्यति कर्हिचित्

ખાસ કરીને જન્મસ્થાનમાં અને તેવી જ રીતે બીજા સ્થાનમાં પણ. જો આ ક્રોધિત થઈને ક્યારેક તારી સામે જોશે,

Verse 69

करिष्यति न संदेहो भस्मराशिं ममाग्रतः । अनेन वीक्षितौ पादौ जातमात्रेण सूर्यकौ

તો નિઃશંકપણે મારી સામે જ ભસ્મનો ઢગલો કરી દેશે. જન્મતાની સાથે જ આની દ્રષ્ટિ પડવાથી બંને પગ સૂર્ય સમાન થઈ ગયા હતા.

Verse 70

आयातस्य तु तुष्टस्य पुत्रदर्शनवाञ्छया । अन्तर्धानीकृते वस्त्रे ज्ञात्वा तं रौद्रचक्षुषम्

પુત્રને જોવાની ઈચ્છાથી પ્રસન્ન થઈને જ્યારે તે આવ્યો, અને જ્યારે વસ્ત્ર દૂર કરવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે તેને ઉગ્ર નેત્રોવાળો જાણ્યો.

Verse 71

ततो दग्धावुभौ चापि तिष्ठतश्चर्म वेष्टितौ । दृश्येतेऽद्यापि मूर्त्तौ तौ घटितायां धरातले

ત્યારે ચામડીથી ઢંકાયેલા તે બંને ઉભા ઉભા જ બળી ગયા. આજે પણ તે બે મૂર્તિઓ પૃથ્વી પર સ્થિત જોવા મળે છે.

Verse 72

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः पप्रच्छ तं मुनिम्

સૂત બોલ્યા—નારદના તે વચન સાંભળી તે બાલક મહાભયથી વ્યાકુળ થયો અને પછી તે મુનિને પૂછવા લાગ્યો।

Verse 73

कथं यास्यति मे तुष्टिं वदैष मम सन्मुने । अज्ञानात्पातितो व्योम्नः शक्तिं चास्याविजानता

હે સન્મુને, કહો—તે મારી ઉપર કેવી રીતે પ્રસન્ન થશે? તેની શક્તિ ન જાણતાં અજ્ઞાનવશ મેં તેને આકાશમાંથી પાડી દીધો।

Verse 74

नारद उवाच । ग्रहा गावो नरेंद्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः प्रतिपूज्यंते निर्दहंत्यपमानिताः

નારદ બોલ્યા—ગ્રહો, ગાયો, રાજાઓ અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો—પૂજિત થાય તો પ્રતિપૂજા કરે છે; અપમાનિત થાય તો દહન કરે છે।

Verse 75

तस्मात्कुरु स्तुतिं चास्य स्वशक्त्या भास्करेः प्रभो । प्रसादं गच्छते येन कोपं त्यजति पातजम्

અતએવ, હે પ્રભો, તમારી શક્તિ મુજબ ભાસ્કરદેવની સ્તુતિ કરો; જેથી તે પ્રસન્ન થઈ અપરાધજન્ય ક્રોધ ત્યજી દે।

Verse 76

ततः कृतांजलिर्भूत्वा स्तुतिं चक्रे स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः संपृच्छ्य तं मुनिम्

પછી તે બાલક કરજોડીને સ્તુતિ કરવા લાગ્યો; મહાભયથી યુક્ત થઈ તેણે ફરી તે મુનિને વધુ પૂછ્યું।

Verse 77

पिप्पलादो द्विजश्रेष्ठाः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । नमस्ते क्रोधसंस्थाय पिंगलाय नमोऽस्तु ते

પિપ્પલાદે કહ્યું—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! વારંવાર પ્રણામ કરીને હું કહું છું—ક્રોધમાં સ્થિત આપને નમસ્કાર; હે પિંગલવર્ણ! આપને નમો’સ્તુ।”

Verse 78

नमस्ते वसुरूपाय कृष्णाय च नमोऽस्तु ते । नमस्ते रौद्रदेहाय नमस्ते चांतकाय च

વસુરૂપ આપને નમસ્કાર; હે કૃષ્ણ, આપને નમો’સ્તુ। રૌદ્રદેહ આપને નમસ્કાર; હે અંતક (મૃત્યુસ્વરૂપ), આપને પણ નમસ્કાર।

Verse 79

नमस्ते यमसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो । नमस्ते मन्दसंज्ञाय शनैश्चर नमोऽस्तु ते

યમ નામે ઓળખાતા આપને નમસ્કાર; હે વિભો, સૂર્યપુત્ર, આપને નમસ્કાર। મંદ નામે પ્રસિદ્ધ આપને નમસ્કાર; હે શનૈશ્ચર, આપને નમો’સ્તુ।

Verse 81

शनैश्चर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् । वरं वरय भद्रं ते येन यच्छामि सांप्रतम्

શનૈશ્ચરે કહ્યું—“વત્સ! આ સ્તોત્રથી હું અત્યારે તારા પર પ્રસન્ન છું. તારો કલ્યાણ થાઓ; વર માગ, જેથી હું તેને તત્કાળ અર્પણ કરું.”

Verse 82

पिप्पलाद उवाच । अद्यप्रभृति नो पीडा बालानां सूर्यनन्दन । त्वया कार्या महाभाग स्वकीया च कथंचन

પિપ્પલાદે કહ્યું—“આજથી, હે સૂર્યનંદન! બાળકોને કોઈપણ પીડા તું કરશો નહીં—મારા બાળકોને કે બીજાને, હે મહાભાગ, ક્યારેય કોઈ રીતે નહીં।”

Verse 83

यावद्वर्षाष्टमं जातं मम वाक्येन सूर्यज । स्तोत्रेणानेन योऽत्र त्वां स्तूयात्प्रातः समुत्थितः

હે સૂર્યપુત્ર! મારા વચનથી—આઠમા વર્ષની પૂર્ણતા સુધી, જે અહીં પ્રાતઃ ઊઠીને આ સ્તોત્રથી તારી સ્તુતિ કરે છે—

Verse 84

तस्य पीडा न कर्तव्या त्वया भास्करनन्दन । तव वारे च संजाते तैलाभ्यंगं करोति यः

હે ભાસ્કરનંદન! તે વ્યક્તિને તું પીડા ન આપ. અને જ્યારે તારો વાર (શનિવાર) આવે, જે તેલાભ્યંગ કરે છે—

Verse 85

दिनाष्टकं न कर्तव्या तस्य पीडा कथंचन । यस्त्वां लोहमयं कृत्वा तैलमध्ये ह्यधोमुखम्

તેના વિષે આઠ દિવસ કોઈ રીતે પીડા કરવી નહીં. અને જે તારી લોખંડની પ્રતિમા બનાવી તેલના મધ્યમાં તેને અધોમુખ રાખે છે—

Verse 88

स्वशक्त्या राति नो तस्य पीडा कार्या त्वया विभो । कृष्णां गां यस्तु विप्राय तवोद्देशेन यच्छति

હે વિભો! જે પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપે છે, તેને તું પીડા ન કર. અને જે તારા ઉદ્દેશથી બ્રાહ્મણને કાળી ગાય દાન કરે છે—

Verse 90

तथा कृष्णतिलैश्चैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः । पूजां करोति यस्तुभ्यं धूपं वै गुग्गुलं दहेत् । कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य त्याज्या तस्य व्यथा त्वया

જે કાળા તલ અને કાળા પુષ્પોના અનુલેપનથી તારી પૂજા કરે છે અને ગુગ્ગુલુ ધૂપ દહન કરે છે; તથા કાળા વસ્ત્રથી આવૃત થઈ—તેની વ્યથા તું ત્યજી દે.

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्तः शनिस्तेन बाढमित्येव जल्प्य च । नारदं समनुज्ञाप्य जगाम निजसं श्रयम्

સૂત બોલ્યા—તે એમ કહ્યે શનિએ ‘બાઢમ્ (તથાસ્તુ)’ કહી, નારદને વિદાય આપી પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 92

नारदोऽपि तमादाय वालकं कृपयान्वितः । चमत्कारपुरं गत्वा याज्ञवल्क्याय चार्पयत्

કૃપાથી યુક્ત નારદે પણ તે બાળકને સાથે લઈ ચમત્કારપુર જઈ યાજ્ઞવલ્ક્યને અર્પણ કર્યો।

Verse 93

कथयामास वृत्तांतं तस्य संभूति संभवम् । यद्दृष्टं ज्ञानदीपेन तस्मै सर्वं न्यवेदयत्

તેણે તે બાળકની ઉત્પત્તિ અને સમગ્ર વર્તાંત વિગતે કહ્યો; અને જ્ઞાનદીપથી જે જોયું હતું તે બધું તેમને સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું।

Verse 94

एष ते वीर्यसंभूतो बालको भगिनीसुतः । मयाऽश्वत्थतले लब्धः काननेऽश्वत्थसंनिधौ

‘આ બાળક તારા જ વીર્યથી ઉત્પન્ન, તારી બહેનનો પુત્ર છે. મેં તેને વનમાં એ જ અશ્વત્થની નજીક, અશ્વત્થતળે મેળવ્યો.’

Verse 95

व्रतबंध कुरुष्वास्य सांप्रतं चाष्टवार्षिकः । नात्र दोषोस्ति विप्रेंद्र न भगिन्यास्तथा तव । तस्माद्गृहाण पुत्रं स्वं भागिनेयं विशेषतः

‘હવે જ તેનું વ્રતબંધ (ઉપનયન) કર; તે આઠ વર્ષનો છે. હે વિપ્રેન્દ્ર, અહીં કોઈ દોષ નથી—ન તારો, ન તારી બહેનનો. તેથી તેને પોતાના પુત્ર સમાન, વિશેષ કરીને ભાગિનેય તરીકે સ્વીકાર।’

Verse 96

धारयेत्तेन तैलेन ततः स्नानं समाचरेत् । तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लाभो महीभुजः

તેણે તે તેલનું લેપન કરવું જોઈએ અને પછી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ. હે રાજા, તેને પીડા ન આપવી જોઈએ, પરંતુ તેને યોગ્ય લાભ આપવો જોઈએ.

Verse 97

अध्यर्द्धाष्टमिकायोगे तावके संस्थिते नरः । तववारे तु संप्राप्ते यस्तिलांल्लोहसंयुतान्

જ્યારે તમારા સમયમાં અધ્યર્ધાષ્ટમિકા યોગ આવે અને તમારો વાર (શનિવાર) પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે જે મનુષ્ય લોખંડયુક્ત તલ અર્પણ કરે છે...

Verse 99

अध्यर्द्धाष्टमजा पीडा नाऽस्य कार्या त्वया विभो । शमी समिद्भिर्यो होमं तवोद्देशेन यच्छति

હે વિભુ, તમારે તેને અધ્યર્ધાષ્ટમીથી થતી પીડા ન આપવી જોઈએ. જે તમારા ઉદ્દેશ્યથી શમીની સમિધાઓ દ્વારા હવન કરે છે...

Verse 174

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पिप्पलादोत्पत्तिव र्णनंनाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે એક્યાસી હજાર શ્લોકોવાળી સંહિતા શ્રીસ્કંદમહાપુરાણના છઠ્ઠા નાગરખંડના હાટકેશ્વર ક્ષેત્ર માહાત્મ્યમાં 'પિપ્પલાદ ઉત્પત્તિ વર્ણન' નામનો એકસો ચોંતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.