Adhyaya 91
સૂત વર્ણવે છે—પિતામહ બ્રહ્માએ ક્રોધિત પાવક (અગ્નિ)ને શાંત કર્યો અને પછી પોતે નિવૃત્ત થયા. ત્યારબાદ શક્ર, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે દેવો પોતાના-પોતાના ધામોમાં પરત ગયા. અગ્રણી દ્વિજોના અગ્નિહોત્રમાં અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત થયો, વિધિપૂર્વક આહુતિઓ ગ્રહણ કરવા લાગ્યો અને ત્યાં એક ઉત્તમ અગ્નિતીર્થ પ્રગટ થયું. આ તીર્થનું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે કે જે પ્રાતઃકાળે ત્યાં સ્નાન કરે, તે દિવસથી ઉત્પન્ન (દિનજ) પાપોથી મુક્ત થાય છે। દેવો પ્રસ્થાન કરતા સમયે ગજેન્દ્ર, શુક અને મંડૂક દુઃખિત થઈ આવ્યા અને કહ્યું—“તમારા કારણે અગ્નિએ અમને શાપ આપ્યો છે; અમારી જિહ્વા વિષે ઉપાય કહો।” દેવોએ સાંત્વના આપી—જિહ્વામાં ફેરફાર છતાં સામર્થ્ય રહેશે અને રાજસભાઓમાં પણ સ્વીકાર્યતા મળશે. અગ્નિથી ‘વિજિહ્વ’ બનેલા મંડૂકને પણ વિશેષ ધ્વનિ-પ્રકાર દીર્ઘકાળ સુધી રહેશે એવી આશ્વાસના આપી, કરુણા દાન કરીને દેવો વિદાય થયા।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्विरराम पितामहः । संतोष्य पावकं क्रुद्धं स्वयमेव द्विजोत्तमाः
સૂત બોલ્યા—આવું કહી ભગવાન પિતામહ (બ્રહ્મા) મૌન થયા. હે દ્વિજોત્તમો, તેમણે સ્વયં ક્રોધિત પાવક (અગ્નિ)ને શાંત કર્યો।
Verse 2
ततः सर्वैः सुरैः सार्धं शक्रविष्णुशिवादिभिः । जगाम ब्रह्मलोकं च देवास्ते च निजं पदम्
ત્યારબાદ શક્ર, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે સર્વ દેવો સાથે તેઓ બ્રહ્મલોક ગયા; અને તે દેવતાઓ પોતાના-પોતાના ધામે પરત ફર્યા।
Verse 3
पावकोऽपि द्विजेंद्राणामग्निहोत्रेषु संस्थितः । हविर्जग्राह विधिवद्वसोर्द्धारोद्भवं तथा
પાવક (અગ્નિ) પણ દ્વિજેન્દ્રોના અગ્નિહોત્રોમાં સ્થિત રહી, વિધિપૂર્વક વસોર્ધારાથી ઉત્પન્ન હવિને ગ્રહણ કરવા લાગ્યો।
Verse 4
एवं तत्र समुद्भूतमग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः प्रातर्मुच्यते दिनजादघात्
આ રીતે ત્યાં અનુત્તમ અગ્નિતીર્થ પ્રગટ થયું. જ્યાં પ્રાતઃ સ્નાન કરનાર મનુષ્ય દિનપ્રતિદિન સચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 5
अथ संप्रस्थितान्दृष्ट्वा तान्देवान्स्वाश्रमं प्रति । गजेंद्रशुकमण्डूकास्ते प्रोचुर्दुःखसंयुताः
પછી તે દેવોને પોતાના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કરતા જોઈ, દુઃખથી પીડિત ગજેન્દ્ર, શુક અને મંડૂક બોલ્યા.
Verse 6
युष्मत्कृते वयं शप्ताः पावकेन सुरेश्वराः । तस्माज्जिह्वाकृतेऽस्माकमुपायश्चिंत्यतामपि
હે સુરેશ્વરો! તમારા કારણે અમે પાવક (અગ્નિ) દ્વારા શાપિત થયા છીએ. તેથી અમારી જીભના આ વિષયમાં કોઈ ઉપાય પણ વિચારશો.
Verse 7
देवा ऊचुः । विपरीतापि ते जिह्वा यथान्येषां गजोत्तम । कार्यक्षमा न संदेहो भविष्यति विशेषतः
દેવોએ કહ્યું—હે ગજોત્તમ! તારી જીભ ભલે ઉલટી થઈ હોય, તો પણ અન્યની જેમ તે પોતાના કાર્યમાં સમર્થ રહેશે; તેમાં વિશેષ કરીને કોઈ સંશય નથી.
Verse 8
तथा यूयं नरेन्द्राणां मंदिरेषु व्यवस्थिताः । बहु मानसमायुक्ता मृष्टान्नं भक्षयिष्यथ
તેમજ તમે રાજાઓના મહેલોમાં નિવાસ કરશો. અનેક સુમનોભાવોથી યુક્ત થઈ, મૃષ્ટ અને પરિષ્કૃત અન્ન ભક્ષણ કરશો.
Verse 9
यथा च शुक ते जिह्वा कृता मंदा हविर्भुजा । तथापि भूमिपालानां शंसनीया भविष्यति
હે શુક! હવિર્ભુજ અગ્નિએ તારી જિહ્વા મંદ કરી હોય તોય, તું ભૂમિપાલોમાં પ્રશંસનીય બનશે.
Verse 10
श्रीमतां च तथान्येषामस्मदीयप्रसादतः । त्वं च मंडूक यत्तेन विजिह्वो वह्निना कृतः । तद्भविष्यति ते शब्दो विजिह्वस्यापि दीर्घगः
અમારા પ્રસાદથી આ શ્રીમંતો માટે જ નહીં, અન્ય માટે પણ એમ જ થશે. અને હે મંડૂક! અગ્નિએ તને ‘વિજિહ્વ’ કર્યો છે; તેથી તારો શબ્દ પણ વિભક્ત-જિહ્વાવાળાની જેમ દૂર સુધી પહોંચશે.
Verse 11
एवमुक्त्वाऽथ ते देवाः स्वस्थानं प्रस्थितास्ततः । तेषामनुग्रहं कृत्वा कृपया परया युता
આવું કહી તે દેવતાઓ પછી પોતાના ધામ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. અનुग્રહ કરીને, પરમ કરુણાથી યુક્ત થઈ તેઓ આગળ વધ્યા.