Adhyaya 142

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति पुण्यं गणपतित्रयम् । स्वर्गदं मर्त्यदं पुण्यं तथान्यन्नरकापहम्

સૂતજીએ કહ્યું—ત્યાં ગણપતિનાં ત્રણ પવિત્ર ધામ પણ છે. તે પુણ્ય સ્વર્ગ આપનારું, મર્ત્યલોકમાં સમૃદ્ધિ આપનારું અને નરકપાતનો નાશ કરનારું છે.

Verse 2

हंतृ वै सर्वविघ्नानां पूजितं सुरदानवैः । सर्वकामप्रदं चैव विद्याकीर्तिविवर्धनम्

તે સર્વ વિઘ્નોનો હન્તા છે, દેવો અને દાનવો દ્વારા પણ પૂજિત. તે સર્વ કામનાઓ આપે છે અને વિદ્યાને તથા કીર્તિને વધારેછે.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रिविधाः पुरुषाः सूत जायंतेत्र महीतले । उत्तमा मध्यमाश्चान्ये तथा चान्येऽधमाः स्थिताः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, આ ધરતી પર પુરુષો ત્રણ પ્રકારના જન્મે છે: કેટલાક ઉત્તમ, કેટલાક મધ્યમ, અને કેટલાક અધમ જ રહી જાય છે.

Verse 4

उत्तमाः प्रार्थयंति स्म मोक्षमेव हि केवलम् । गता यत्र निवर्तंते न कथंचिद्धरातले

ઉત્તમ જન માત્ર મોક્ષની જ પ્રાર્થના કરે છે. તે પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેઓ કોઈ રીતે પણ ફરી ધરતીલોકમાં પરત ફરતા નથી.

Verse 5

मध्यमाः स्वर्गमार्गं च दिव्यान्भोगान्मनोरमान् । अप्सरोभिः समं क्रीडां यज्ञाद्यैः कर्मभिः कृताम्

મધ્યમ જન સ્વર્ગમાર્ગ અને મનોહર દિવ્ય ભોગો ઇચ્છે છે—યજ્ઞાદિ કર્મોથી પ્રાપ્ત—અને અપ્સરાઓ સાથે ક્રીડાની પણ કામના કરે છે.

Verse 6

अधमा मर्त्यलोकेत्र रमंते विषयात्मकाः । विषकीटकवत्तत्र रतिं कृत्वा गरीयसीम्

અધમ લોકો આ મર્ત્યલોકમાં વિષયાસક્ત થઈને જ રમે છે. વિષ તરફ દોડતા કીટકની જેમ ત્યાં અત્યંત ઘન આસક્તિ બાંધે છે.

Verse 7

स्वर्गमोक्षौ परित्यज्य तत्कस्मान्मर्त्य इष्यते । येनासौ प्रार्थ्यते मर्त्यैर्मर्त्यदो गणनायकः

સ્વર્ગ અને મોક્ષને છોડીને મર્ત્યભાવ કેમ ઇચ્છાય છે? કારણ કે એ મર્ત્યસ્થિતિથી જ મર્ત્યો મર્ત્યવરદાતા ગણનાયક શ્રીગણેશને પ્રાર્થના કરે છે.

Verse 8

केन संस्थापितास्ते च तस्मिन्क्षेत्रे गजाननाः । कस्मिन्काले च द्रष्टव्याः सर्वं विस्तरतो वद

તે ક્ષેત્રમાં તે ગજાનન દેવતાઓ કોના દ્વારા સ્થાપિત થયા? અને કયા કાળે તેમના દર્શન કરવાં જોઈએ? બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 9

सूत उवाच । पूर्वं तप्त्वा तपस्तीव्रं मर्त्यलोके द्विजोत्तमाः । ततो गच्छंति संहृष्टाः स्वेच्छया त्रिदिवं प्रति । मोक्षमार्गं तथैवान्ये ध्यानाविष्कृतमानसाः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! પહેલા મર્ત્યલોકમાં તીવ્ર તપ કરી, પછી તેઓ હર્ષિત થઈ પોતાની ઇચ્છાથી સ્વર્ગ તરફ જાય છે. અન્ય પણ ધ્યાનથી મન નિર્મળ અને પ્રગટ કરી મોક્ષમાર્ગે આગળ વધે છે.

Verse 10

ततः स्वर्गे समाकीर्णे कदाचिन्मनुजोत्तमैः । देवेषु क्षिप्यमाणेषु समंतात्तत्प्रभावतः

પછી એક સમયે સ્વર્ગ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લોકોથી ભરાઈ ગયો, અને તેમના પ્રભાવથી દેવતાઓ સર્વ દિશાઓથી દબાઈ જવા લાગ્યા.

Verse 11

गत्वा स्वयं सहस्राक्षः सर्वैर्देवगणैः सह । प्रोवाच शंकरं गौर्या सार्धमेकासनस्थितम्

ત્યારે સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સ્વયં સર્વ દેવગણો સાથે ત્યાં ગયો અને ગૌરી સાથે એક જ આસન પર બિરાજમાન શંકરને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 12

इन्द्र उवाच । तपःप्रभावसंसिद्धैर्मानवैः परमेश्वर । अस्माकं व्याप्यते सर्वं महिमानं गृहादिकम्

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે પરમેશ્વર, તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી સિદ્ધ થયેલા માનવો દ્વારા અમારો સર્વ મહિમા—અમારા નિવાસસ્થાન વગેરે—વ્યાપ્ત થઈને દબાઈ રહ્યો છે।

Verse 13

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नः कंचिच्चिंतय सांप्रतम् । उपायं येन तिष्ठामः सौख्येनात्र शिवालये

અતએવ અમારે ઉપર કૃપા કરીને હમણાં જ કોઈ ઉપાય વિચારો, જેથી અમે અહીં આ શિવાલયમાં સુખપૂર્વક રહી શકીએ।

Verse 14

अथ श्रुत्वा विरूपाक्षस्तेषां तद्वचनं द्विजाः । पार्वत्याः पार्श्वसंस्थाया मुखचन्द्रं समैक्षयत्

તેમનું વચન સાંભળી, હે દ્વિજોઃ, વિરূপાક્ષ (શિવ) એ પોતાની બાજુમાં બેઠેલી પાર્વતીના ચંદ્રસમાન મુખને સ્થિર નજરે જોયું।

Verse 15

निजगात्रं ततो देवी सुसंमर्द्य मुहुर्मुहुः । मलमाहृत्य तं कृत्स्नं चक्रे नागमुखं ततः

પછી દેવીએ વારંવાર પોતાના દેહને સારી રીતે ઘસ્યો; તેમાંથી મળેલ સમગ્ર મલ (ખુરચણ) એકત્ર કરીને તેમાંથી નાગમુખવાળો એક સત્ત્વ રચ્યું।

Verse 16

चतुर्हस्तं महाकायं लंबोदरसमन्वितम् । सुकौतुककरं तेषां सर्वेषां च दिवौकसाम्

તે ચતુર્ભુજ, મહાકાય અને લંબોદરયુક્ત હતો; અને સ્વર્ગવાસી સર્વ દેવગણમાં મહાન કૌતુક તથા આશ્ચર્ય જગાવતો હતો।

Verse 17

ततः स विनयादाह देवीं शिखरवासिनीम् । यदर्थमंब सृष्टोऽहं तत्कार्यं वद मा चिरम्

પછી તેણે વિનયપૂર્વક શિખરવાસિની દેવીને કહ્યું—“અંબે! કયા હેતુથી મને સર્જવામાં આવ્યો? તે કાર્ય વિલંબ વિના કહો।”

Verse 18

त्रैलोक्ये त्वत्प्रसादेन नासाध्यं विद्यते मम

ત્રિલોકમાં તમારા પ્રસાદથી મારા માટે કશુંય અસાધ્ય નથી।

Verse 19

श्रीदेव्युवाच । मर्त्यलोके नरा ये च स्वर्गमोक्षपराः सदा । तेषां विघ्नं त्वया कार्यं शुभकृत्येषु चैव हि

શ્રીદેવીએ કહ્યું—મર્ત્યલોકમાં જે નર સદા સ્વર્ગ અને મોક્ષપરાયણ રહે છે, તેમના શુભ કાર્યોમાં તારે નિશ્ચયે વિઘ્ન કરવું જ જોઈએ।

Verse 20

सरितां पतयस्त्रिंशच्छंकवः सप्तसप्ततिः । महासरोजषष्टिश्च निखर्वाणां च विंशतिः

સરિતાઓના અધિપતિ ત્રીસ હતા; શંકવ સત્તોતેર; મહાસરોજ સાઠ; અને નિખર્વ વીસ હતા।

Verse 21

अर्बुदायुतसंयुक्ताः कोट्यो नवतिपञ्च च । लक्षाश्च पंचपंचाशत्सहस्राः पंचविंशतिः । शतानि नवषष्टिश्च गणाश्चान्येऽत्र संस्थिताः

અહીં અર્બુદ અને અયુત સહિત પંચાણું કોટિ, પંચાવન લાખ, પચ્ચીસ હજાર, ઓગણસિત્તેર સો—અને અન્ય અનેક ગણો પણ સ્થિત હતા।

Verse 22

येषां नदी स्मृतः पूर्वो महाकालस्तथा परः । ते सर्वे वशगास्तुभ्यं प्रभवंतु गणोत्तमाः

જેઓ માટે પવિત્ર નદી પ્રથમ શરણ છે અને મહાકાળ પરમ ગતિ—તે સર્વ ગણોત્તમો પ્રગટ થઈ તારા વશમાં રહે, હે ગણશ્રેષ્ઠ।

Verse 23

आधिपत्यं मया दत्तं तव वत्स कुरुष्व तत् । सर्वेषां गणवृंदानामाधिपत्ये व्यवस्थितः

વત્સ, મેં તને આધિપત્ય આપ્યું છે—તું તેને સ્વીકાર. સર્વ ગણવૃંદો પરના શાસનમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થા।

Verse 24

एवमुक्त्वाथ सा देवी समानीयौषधीभृतान् । हेमकुंभान्सुतीर्थांभः परिपूर्णान्महोदयान्

આવું કહી દેવી એ ઔષધિધારકોને બોલાવી, ઉત્તમ તીર્થના જળથી પરિપૂર્ણ, અતિ શુભ અને તેજસ્વી સુવર્ણ કુંભો મંગાવ્યા।

Verse 25

तस्याभिषेचनं चक्रे स्वयमेव सुरेश्वरी । गीतवाद्यविनोदेन नृत्यमंगलजैः स्वनैः

સુરેશ્વરીએ સ્વયં તેનું અભિષેક કર્યું—ગીત અને વાદ્યોના આનંદ વચ્ચે, નૃત્યજન્ય મંગલધ્વનિઓ સાથે।

Verse 26

त्रयस्त्रिंशत्स्मृताः कोटयो देवानां याः स्थिता दिवि । ताः सर्वास्तत्र चागत्य तस्य चक्रुश्च मंगलम्

સ્વર્ગમાં નિવાસ કરતા કહેવાતા ત્રેત્રીસ કરોડ દેવતાઓ—તે સર્વે ત્યાં આવી તેના માટે મંગલવિધિ કરી શુભ આશીર્વાદ આપ્યા।

Verse 27

अथ तस्य ददौ तुष्टो भगवान्वृषभध्वजः । कुठारं निशितं हस्ते सदा वै श्रेष्ठमायुधम्

પછી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન વૃષભધ્વજ (શિવ) એ તેના હાથમાં ધારણ કરવા માટે તીક્ષ્ણ કુઠાર આપ્યો—સદા શ્રેષ્ઠ આયુધ।

Verse 28

पात्रं मोदकसंपूर्णमक्षयं चैव पार्वती । भोजनार्थे महाभागा मातृस्नेहपरायणा

મહાભાગ્યા, માતૃસ્નેહમાં પરાયણા પાર્વતીએ તેના ભોજનાર્થે મોદકોથી ભરેલું અક્ષય પાત્ર આપ્યું।

Verse 29

मूषकं कार्तिकेयस्तु वाहनार्थं प्रहर्षितः । भ्रातरं मन्यमानस्तु बन्धुस्नेहेन संयुतः

કાર્તિકેય આનંદિત થઈ, બાંધવસ્નેહથી યુક્ત, તેને ભાઈ માની વાહનાર્થે એક મૂષક આપ્યો।

Verse 30

ज्ञानं दिव्यं ददौ ब्रह्मा तस्मै हृष्टेन चेतसा । अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्भवेत्

બ્રહ્માએ હર્ષિત ચિત્તથી તેને દિવ્ય જ્ઞાન આપ્યું—ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં જે કંઈ બને તેનું બોધ કરાવનારું।

Verse 31

प्रज्ञां विष्णुः सहस्राक्षः सौभाग्यं चोत्तमं महत् । सौभाग्यं कामदेवस्तु कुबेरो विभवादिकम्

વિષ્ણુએ વિવેકસભર પ્રજ્ઞા આપી; સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)એ મહાન અને ઉત્તમ સૌભાગ્ય આપ્યું. કામદેવે મનોહર આકર્ષણયુક્ત સૌભાગ્ય આપ્યું અને કુબેરે ધન-વૈભવ આદિ સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરી.

Verse 32

प्रतापं भगवान्सूर्यः कांतिमग्र्यां निशाकरः

ભગવાન સૂર્યે પ્રતિાપ અને તેજ આપ્યાં; નિશાકર (ચંદ્ર)એ શ્રેષ્ઠ કાંતિ પ્રદાન કરી.

Verse 33

तथान्ये विबुधाः सर्वे ददुरिष्टानि भूरिशः । आत्मीयानि प्रतुष्ट्यर्थं देव्या देवस्य च प्रभोः

એ જ રીતે અન્ય સર્વ દેવતાઓએ પણ દેવી અને પ્રભુ દેવ પ્રસન્ન થાય તે માટે પોતાના પોતાના અનેક પ્રિય દાન-વર આપ્યાં.

Verse 34

एवं लब्धवरः सोऽथ गणनाथो द्विजोत्तमाः । देवकृत्यपरो नित्यं चक्रे विघ्नानि भूतले

આ રીતે વરોથી યુક્ત તે ગણનાથ—હે દ્વિજોત્તમ—દેવકાર્યમાં સદા તત્પર રહી, પછી ભૂતલ પર વિઘ્નો સર્જવા લાગ્યો.

Verse 35

धर्मार्थं यतमानानां मोक्षाय सुकृताय च । ततो भूमितलेऽभ्येत्य गणेशस्तत्र यः स्मृतः

ધર્મ, મોક્ષ અને સુકૃત માટે પ્રયત્ન કરનારાઓના હિતાર્થે ગણેશ ભૂતલ પર અવતર્યા; ત્યાં જ તેઓ સ્મરણિય અને પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 36

वैमानिकैः समभ्येत्य स्थापितस्तत्र स द्विजाः । येन स्वर्गार्थिनो लोकाः पूजां तस्य प्रचक्रिरे । प्रथमं सर्वकृत्येषु विघ्ननाशाय तत्पराः

વૈમાનિક દેવગણો સાથે આવી તે ત્યાં સ્થાપિત થયો, હે દ્વિજોઃ. તેથી સ્વર્ગ ઇચ્છનાર લોકોએ તેની પૂજા આરંભી; સર્વ કાર્યોમાં તેને પ્રથમ સ્થાન આપી, વિઘ્નનાશ માટે તત્પર રહે છે।

Verse 37

एतस्मिन्नेव काले च चमत्कारपुरोद्भवैः । ब्राह्मणैर्ब्रह्मविज्ञानतत्परैर्मोक्षहेतुभिः । ईशानः स्थापितस्तत्र मोक्षदो य उदाहृतः

એ જ સમયે ચમત્કારપુરમાં જન્મેલા, બ્રહ્મવિજ્ઞાનમાં તત્પર અને મોક્ષહેતુમાં પ્રવૃત્ત બ્રાહ્મણોએ ત્યાં ઈશાનને સ્થાપિત કર્યો—જે ‘મોક્ષદાતા’ તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 38

स्वर्गं वाञ्छद्भिरेवान्यैः स्वर्गद्वारप्रदस्तथा । हेरंबः स्थापितस्तत्र सत्यनामा यथोदितः

એ જ રીતે સ્વર્ગ ઇચ્છનાર અન્ય લોકોએ ત્યાં હેરંબને સ્થાપિત કર્યો—તે સ્વર્ગદ્વાર આપનાર છે; યથોક્ત રીતે તેનું નામ ‘સત્યનામા’ સાચું છે।

Verse 39

तथान्यैर्मर्त्यदो नाम गणैशस्तत्र यः स्थितः । येन स्वर्गाच्च्युता यांति न कदा नरकादिकम् । तिर्यक्त्वं वा कृमित्वं वा स्थावरत्वमथापि वा

તેમજ અન્ય લોકોએ ત્યાં ગણેશને ‘મર્ત્યદ’ નામે સ્થાપિત કર્યો. જેના પ્રભાવથી સ્વર્ગથી ચ્યૂત થયેલા પણ કદી નરકાદિ ગતિમાં જતા નથી—ન તિર્યક યોનિ, ન કૃમિત્વ, ન સ્થાવરત્વ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 40

एतस्मात्कारणात्तत्र क्षेत्रे पुण्ये द्विजोत्तमाः । हेरम्बो मर्त्यदो जातः स्वर्गिणां मर्त्यदः सदा

આ કારણથી, હે દ્વિજોત્તમો, તે પુણ્યક્ષેત્રમાં હેરંબ ‘મર્ત્યદ’ બન્યો—સ્વર્ગપ્રાપ્ત જન માટે તે સદા ‘મર્ત્યદ’ છે।

Verse 41

एतद्वः सर्वमाख्यातं पुण्यं हेरंबसंभवम् । आख्यानं सर्वविघ्नानि यन्निहन्ति श्रुतं नृणाम्

આ બધું તમને કહેલું છે—હેરંબના પ્રાકટ્યનું આ પુણ્ય આખ્યાન. તેને સાંભળતાં જ મનુષ્યોના સર્વ વિઘ્નો નાશ પામે છે.

Verse 42

एतन्माघचतुर्थां यः शुक्लायां पूजयेन्नरः । न तस्य वत्सरं यावद्विघ्नं सञ्जायते क्वचित्

માઘ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ જે (હેરંબ/ગણેશનું) પૂજન કરે છે, તેને એક વર્ષ સુધી ક્યાંય પણ વિઘ્ન થતું નથી.